रेणूहून सूक्ष्म किडे । त्यांचें आयुष्य निपटचि थोडें । युक्ति बुद्धि तेणेंचि पाडें । तयामधें ॥ १ ॥

अणूरेणूहूनही सूक्ष्म असे किडे असतात, त्यांचे आयुष्य फारच अल्प असते. त्यांच्या शरीराच्या प्रमाणातच त्यांच्यात युक्ती व बुद्धीही असते.

ऐसे नाना जीव असती । पाहों जातां न दिसती । अंतःकर्णपंचकाची स्थिती । तेथेंचि आहे ॥ २ ॥

असे नाना प्रकारचे जीव अस्तित्वात असतात, पण पाहायला गेले तर ते दिसतही नाहीत. तरीही त्यांच्यातही अंतःकरणपंचकाची (मन-बुद्धी-चित्त-अहंकारासह पाच अंतःकरणांची) अवस्था तशीच असते.

त्यांपुरतें त्यांचें ज्ञान । विषये इंद्रियें समान । सूक्ष्म शरीरें विवरोन । पाहातो कोण ॥ ३ ॥

त्यांच्या कुवतीनुसार त्यांना पुरेसे ज्ञान असते आणि विषय व इंद्रियेही त्यांच्या प्रमाणातच असतात. अशा सूक्ष्म शरीरांचा बारकाईने शोध घेऊन कोण पाहतो?

त्यास मुंगी माहा थोर । नेणोंचालिला कुंजर । मुंगीस मुताचा पूर । ऐसें बोलती ॥ ४ ॥

त्यांना मुंगीही अजस्र मोठी वाटते, हत्ती तर त्यांच्या ध्यानीमनीही नसतो. मुंगीच्या मुताचा एक थेंबही तिला जणू पुराइतका वाटतो, असे म्हणतात.

तें मुंगीसमान शरीरें । उदंड असती लाहानथोरें । समस्तांमध्यें जीवेश्वरें । वस्ति कीजे ॥ ५ ॥

मुंगीसारखी लहानथोर शरीरे अगणित प्रमाणात अस्तित्वात आहेत. त्या सर्वांमध्येही जीव आणि ईश्वर हे दोघेही वस्ती करून राहिलेले आहेत.

ऐसिया किड्यांचा संभार । उदंड दाटला विस्तार । अत्यंत साक्षपी जो नर । तो विवरोन पाहे ॥ ६ ॥

अशा किड्यांचा प्रचंड मोठा जथा सर्वत्र दाटलेला आहे. जो अत्यंत चिकित्सक व चौकस माणूस असतो, तोच याचा बारकाईने शोध घेतो.

नाना नक्षत्रीं नाना किडे । त्यांस भासती पर्वतायेवढे । आयुष्यहि तेणेंचि पाडें । उदंड वाटे ॥ ७ ॥

नाना नक्षत्रांच्या ठिकाणीही नाना प्रकारचे किडे असतात, त्यांना छोटे कणही पर्वतायेवढे मोठे भासतात. त्यांचे आयुष्यही त्यांच्या प्रमाणात त्यांना खूप मोठे वाटते.

पक्षायेवढें लाहान नाहीं । पक्षायेवढें थोर नाहीं । सर्प आणि मछ पाहीं । येणेंचि पाडे ॥ ८ ॥

पक्षाइतके लहान दुसरे काही नाही आणि पक्षाइतके मोठेही दुसरे काही नाही. साप आणि मासे यांच्या बाबतीतही याच प्रमाणाने पाहावे.

मुंगीपासून थोरथोरें । चढतीं वाढतीं शरीरें । त्यांची निर्धारितां अंतरें । कळों येती ॥ ९ ॥

मुंगीपासून सुरुवात होऊन क्रमाक्रमाने मोठमोठी शरीरे वाढत जातात. त्यांचा नीट अभ्यास केला की त्यांच्यातील फरक स्पष्टपणे कळून येतो.

नाना वर्ण नाना रंग । नाना जीवनाचे तरंग । येक सुरंग येक विरंग । किती म्हणौनि सांगावे ॥ १० ॥

नाना वर्ण, नाना रंग आणि जीवनाच्या नाना लहरी असतात. काही सुंदर रंगांचे तर काही विरूप रंगांचे, हे किती म्हणून सांगावे?

येकें सुकुमारें येकें कठोरें। निर्माण केलीं जगदेश्वरें । सुवर्णासारिखीं शरीरें । दैदिप्यमानें ॥ ११ ॥

काही कोमल तर काही कठोर स्वरूपाचे जीव जगदीश्वराने निर्माण केले आहेत. काहींची शरीरे तर सोन्यासारखी तेजस्वी व झळाळणारी आहेत.

शरीरभेदें आहारभेदें । वाचाभेदें गुणभेदें । अंतरीं वसिजे अभेदें । येकरूपें ॥ १२ ॥

शरीरात भेद, आहारात भेद, वाणीत भेद आणि गुणांतही भेद असतो. पण या सगळ्या भेदांच्या आत मात्र एकच अभेद असे एकरूप तत्त्व वास करत असते.

येक त्रासकें येकमारकें। पाहो जातां नाना कौतुकें । कितीयेक आमोलिकें । सृष्टीमध्यें ॥ १३ ॥

काही जीव त्रासदायक असतात तर काही घातकही, पाहायला गेले तर नाना प्रकारचे विलक्षण नमुने आढळतात. या सृष्टीत असे कितीतरी अमूल्य आश्चर्ये आहेत.

ऐसीं अवघीं विवरोन पाहे । ऐसा प्राणी कोण आहे । आपल्यापरतें जाणोन राहे । किंचितमात्र ॥ १४ ॥

हे सगळे बारकाईने शोधून पाहणारा प्राणी तरी कोण आहे? माणूस आपल्यापुरते किंचितसेच ज्ञान बाळगून राहतो.

नवखंड हे वसुंधरा । सप्तसागरांचा फेरा । ब्रह्मांडाबाहेरील नीरा । कोण पाहे ॥ १५ ॥

ही वसुंधरा नऊ खंडांनी बनलेली आहे आणि तिच्याभोवती सात समुद्रांचा फेरा आहे. पण या ब्रह्मांडाच्या बाहेर असलेले पाणी तरी कोण पाहू शकतो?

त्या नीरामध्यें जीव असती । पाहों जातां असंख्याती । त्या विशाळ जीवांची स्थिती । कोणजाणे ॥ १६ ॥

त्या पाण्यातही जीव अस्तित्वात असतात, पाहायला गेले तर ते असंख्य आहेत. त्या विशाल जीवांची खरी स्थिती तरी कोणाला ठाऊक आहे?

जेथें जीवन तेथें जीव । हा उत्पत्तीचा स्वभाव । पाहातां याचा अभिप्राव । उदंड असे । ॥ १७ ॥

जिथे जीवन (पाणी) असते तिथे जीवही असतो, हाच उत्पत्तीचा नैसर्गिक स्वभाव आहे. याचा खोलवर विचार केला तर त्याचा अर्थ फार व्यापक असल्याचे दिसते.

पृथ्वीगर्भीं नाना नीरें । त्या नीरामधें शरीरें । नाना जिनस लाहानथोरें । कोण जाणें ॥ १८ ॥

पृथ्वीच्या गर्भात नाना प्रकारची पाणी साठलेली असतात आणि त्या पाण्यातही शरीरे असतात. नाना लहानथोर जीवजाती तेथे असतात, हे कोणाला तरी ठाऊक आहे का?

येक प्राणी अंतरिक्ष असती । तेहीं नाहीं देखिली क्षिती । वरीच्यावरी उडोन जाती । पक्ष फुटल्यानंतरें ॥ १९ ॥

काही जीव संपूर्ण आयुष्य आकाशातच राहतात, त्यांनी पृथ्वीदेखील कधी पाहिलेली नसते. पंख फुटल्यानंतर ते सतत वरच्यावरच उडत राहतात.

नाना खेचरें आणि भूचरें । नाना वनचरें आणि जळचरें । चौयासि योनीप्रकारें । कोण जाणे ॥ २० ॥

नाना पक्षी, भूचर, वनचर आणि जलचर असे नाना प्रकारचे जीव आहेत. चौऱ्यांशी लक्ष योनींचे हे सगळे प्रकार कोणाला पूर्णपणे ठाऊक आहेत?

उष्ण तेज वेगळे करुनी । जेथें तेथें जीवयोनी । कल्पनेपासुनी होती प्राणी । कोण जाणे ॥ २१ ॥

उष्ण तेज वेगवेगळे होऊन जिथेतिथे जीवयोनी निर्माण होतात. कित्येक जीव तर केवळ कल्पनेतूनही निर्माण होतात, हे कोणाला ठाऊक आहे?

येक नाना सामर्थ्यें केले । येक इच्छेपासून जाले । येक शब्दासरिसे पावले । श्रापदेह ॥ २२ ॥

काही जीव नाना सामर्थ्यांनी निर्माण केले जातात, तर काही केवळ इच्छेतूनच उत्पन्न होतात. काहींना तर शब्दाबरोबरच शापित देह प्राप्त होतो.

येक देह बाजीगिरीचे । येक देह वोडंबरीचे। येक देह देवतांचे । नानाप्रकारें॥ २३॥

काही देह जादूगिरीने निर्माण झालेले असतात, तर काही देह भ्रामक मायावी खेळांतून उत्पन्न होतात. काही देह तर नाना प्रकारे देवतांचे असतात.

येक क्रोधापासून जाले । येक तपा पासून जन्मले । येक उश्रापें पावले । पूर्वदेह ॥ २४ ॥

काही जीव क्रोधातून निर्माण झाले, तर काही तपश्चर्येतून जन्माला आले. काहींना उःशापाने आपला पूर्वीचा देह पुन्हा प्राप्त झाला.

ऐसें भगवंताचें करणें । किती म्हणौन सांगणें । विचित्र मायेच्या गुणें । होत जातें ॥ २५ ॥

अशी ही भगवंताची करणी किती म्हणून सांगावी? विलक्षण अशा मायेच्या गुणांतूनच हे सगळे घडत असते.

नाना अवघड करणी केली । कोणीं देखिली ना ऐकिली । विचित्र कळा समजली । पाहिजे सर्वें ॥ २६ ॥

नाना अवघड अशा करणी घडलेल्या आहेत, ज्या कोणी कधी पाहिल्याही नाहीत की ऐकल्याही नाहीत. या विलक्षण कलेचे मर्म प्रत्येकाने समजून घेतले पाहिजे.

थोडें बहुत समजलें। पोटापुरती विद्या सिकलें । प्राणी उगेंच गर्वें गेलें । मी ज्ञाता म्हणोनी ॥ २७॥

थोडेफार समजल्यावर आणि पोटापुरती विद्या शिकल्यावर माणूस उगाचच गर्वाने फुगून जातो आणि 'मी ज्ञाता आहे' असे मानू लागतो.

ज्ञानी येक अंतरात्मा । सर्वांमधें सर्वात्मा । त्याचा कळावया महिमा । बुद्धि कैंची ॥ २८॥

खरा ज्ञानी तो एकच अंतरात्मा आहे, जो सर्वांमध्ये सर्वात्मारूपाने वसलेला आहे. त्याचा खरा महिमा कळण्याइतकी बुद्धी तरी कोणाकडे आहे?

सप्तकंचुक ब्रह्मांड । त्यांत सप्तकंचुक पिंड । त्या पिंडामधें उदंड । प्राणी असती ॥ २९ ॥

ब्रह्मांडाला सात आवरणे आहेत आणि त्यातील पिंडालाही (मानवी देहालाही) सात आवरणे आहेत. त्या पिंडामध्येही अगणित सूक्ष्म जीव वास करत असतात.

आपल्य देहांतील न कळे । मा तें अवघें कैंचें कळे । लोक होती उतावळे । अल्पज्ञानें ॥ ३० ॥

आपल्याच देहातील गोष्टी नीट कळत नाहीत, मग हे बाकीचे सगळे कसे कळणार? अल्पज्ञानामुळेच लोक उतावळे बनतात.

अनुरेणाऐसें जिनस । त्यांचे आम्ही विराट पुरुष । आमचें उदंडचि आयुष्य । त्यांच्या हिसेबें ॥ ३१ ॥

अणूरेणूएवढ्या त्या सूक्ष्म जीवांच्या तुलनेत आम्ही जणू विराट पुरुषच आहोत. त्यांच्या हिशोबाने पाहता आमचे आयुष्यही त्यांना खूपच मोठे वाटत असणार.

त्यांच्या रिती त्यांचे दंडक । वर्तायाचे असती अनेक । जाणे सर्वहि कौतुक । ऐसा कैंचा ॥ ३२ ॥

त्यांच्याही चालीरीती आणि नियम असतात, ज्याप्रमाणे ते वागत असतात. हे सगळे कौतुक पूर्णपणे जाणणारा असा कोण आहे?

धन्य परमेश्वराची करणी । अनुमानेना अंतःकरणीं । उगीच अहंता पापिणी । वेढा लावी ॥ ३३ ॥

परमेश्वराची करणी खरोखर धन्य आहे, ती मनाने पूर्णपणे कल्पताही येत नाही. तरीही पापी अहंकार उगाचच मनाला वेढा घालून बसतो.

अहंता सांडून विवरणें । कित्येक देवांचे करणें । पाहातां मनुष्याचें जिणें । थोडें आहे ॥ ३४ ॥

अहंकार सोडून देवाच्या या करणीचा शोध घ्यावा. असे पाहिले तर माणसाचे आयुष्य त्यामानाने खूपच अल्प आहे.

थोडें जिणें अर्धपुडी काया । गर्व करिती रडाया । शरीर आवघें पडाया । वेळ नाहीं ॥ ३५॥

अल्पसे जिणे आणि अर्धपुडीएवढा हा नाशवंत देह, तरीही माणसे रडत रडत गर्व करत राहतात. हे संपूर्ण शरीर कधीही कोसळून पडेल, याला काहीच वेळ लागत नाही.

कुश्चीळ ठाईं जन्मलें । आणि कुश्चीळ रसेंचि वाढलें। यास म्हणती थोरलें । कोण्या हिसेबें ॥३६॥

हा देह अशुद्ध ठिकाणी जन्माला आला आणि अशुद्ध रसांनीच त्याचे पोषणही झाले. मग याला 'थोर' कोणत्या हिशोबाने म्हणावे?

कुश्चीळ आणि क्ष्णभंगुर । अखंड वेथा चिंतातुर । लोक उगेच म्हणती थोर । वेडपणें ॥ ३७ ॥

हा देह अशुद्धही आहे आणि क्षणभंगुरही, त्याला अखंड व्याधी व चिंता लागलेली असते. तरीही लोक वेडेपणाने त्याला उगाचच 'थोर' मानतात.

कायामाया दों दिसांची । आदिअंतीं अवघी ची ची । झांकातापा करून उगीचि । थोरीव दाविती ॥ ३८॥

शरीर व त्याचा सर्व मायावी थाट अवघ्या दोन दिवसांचा आहे, सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत तो घृणास्पदच असतो. तरीही उगाचच झाकपाक करून लोक त्याचा मोठेपणा दाखवत बसतात.

झांकिलें तरी उपंढर पडे । दुर्गंधी सुटे जिकडे तिकडे । जो कोणी विवेकें पवाडे । तोचि धन्य ॥ ३९ ॥

कितीही झाकले तरी त्याचे विद्रूप रूप उघडे पडतेच आणि सगळीकडे दुर्गंधी सुटतेच. जो कोणी विवेकाने पुढे जातो, तोच खरा धन्य होय.

उगेंचि कायसा तंडावें । मोडा अहंतेचें पुंडावें । विवेकें देवास धुंडावें । हें उत्तमोत्तम ॥ ४०॥

उगाचच कशासाठी वाद घालत बसावे? अहंकाराचे बंड मोडून काढावे. विवेकाने देवाचा शोध घेणे हेच सर्वांत उत्तम आहे.