पृथ्वीपासून जालीं झाडें । झाडापासून होती लांकडें । लांकडें भस्मोन पुढें । पृथ्वीच होये ॥ १ ॥

पृथ्वीपासून झाडे उत्पन्न होतात आणि झाडांपासून लाकूड मिळते. ते लाकूड जळून राख झाले की पुन्हा पृथ्वीतच मिसळते.

पृथ्वीपासून वेल होती । नाना जिनस फापावती । वाळोन कुजोन मागुती । पृथ्वीच होये ॥ २ ॥

पृथ्वीपासूनच वेली उगवतात आणि नाना प्रकारच्या वनस्पती फोफावतात. त्या वाळून-कुजून पुन्हा पृथ्वीतच विलीन होतात.

नाना धान्यांचीं नाना अन्नें । मनुष्यें करिती भोजनें । नाना विष्ठा नाना वमनें । पृथ्वीच होये ॥ ३ ॥

नाना धान्यांपासून नाना अन्न बनते आणि माणसे ते भोजन करतात. त्यातून तयार होणारे मलमूत्र वा उलटीही अखेर पृथ्वीतच मिसळते.

नाना पक्षादिकीं भक्षिलें । तरी पुढें तैसेंचि जालें । वाळोन भस्म होऊन गेलें । पुन्हा पृथ्वी ॥ ४ ॥

नाना पक्ष्यांनी वा प्राण्यांनी ते खाल्ले तरीही पुढे तेच घडते. वाळून वा राख होऊन ते पुन्हा पृथ्वीच बनते.

मनुष्यें मरतांच ऐका । क्रिमि भस्म कां मृत्तिका । ऐशा काया पडती अनेका । पुढें पृथ्वी ॥ ५ ॥

माणूस मेल्यावर ऐका, त्याचा देह किडे बनतो, राख होतो किंवा मातीत मिसळतो. अशी अनेक शरीरे शेवटी पृथ्वीच बनतात.

नाना तृण पदार्थ कुजती । पुढें त्याची होये माती । नाना किडे मरोन जाती । पुढें पृथ्वी ॥ ६ ॥

नाना गवत व वनस्पती कुजतात आणि त्यांची पुढे माती बनते. नाना किडेमकोडेही मरून पुन्हा पृथ्वीच होतात.

पदर्थ दाटले अपार । किति सांगावा विस्तार । पृथ्वीवांचून थार । कोणास आहे ॥ ७ ॥

असे पदार्थ अगणित आहेत, त्यांचा विस्तार किती सांगावा? पृथ्वीशिवाय कोणालाच आधार नाही.

झाड पाले आणि तृण । पशु भक्षितां होतें सेण । खात मूत भस्म मिळोन । पुन्हा पृथ्वी ॥ ८ ॥

झाडाची पाने व गवत जनावरे खातात, त्यातून शेण तयार होते. खाणे, मूत्र आणि राख हे सगळे मिळून पुन्हा पृथ्वीच बनते.

उत्पत्तिस्थितिसंव्हारतें । तें तें पृथ्वीस मिळोन जातें । जितुकें होतें आणि जातें । पुन्हा पृथ्वी ॥ ९ ॥

उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार या तिन्ही अवस्थांतून जे जे जाते, ते शेवटी पृथ्वीतच मिसळते. जे जे निर्माण होते व नष्ट होते, ते पुन्हा पृथ्वीच बनते.

नाना बीजांचिया रासी । विरढोने लागती गगनासी । पुढें सेवटीं पृथ्वीसी । मिळोन जाती ॥ १० ॥

नाना बियाण्यांचे ढीग वाढत वाढत आकाशाला भिडू लागतात, म्हणजे झाडे उंच वाढतात. पण शेवटी तेही पृथ्वीतच जाऊन मिळतात.

लोक नाना धातु पुरिती । बहुतां दिवसां होये माती । सुवर्णपाषाणाची गती । तैसीच आहे ॥ ११ ॥

लोक नाना धातू जमिनीत पुरतात, पण खूप काळाने त्यांचीही माती होते. सोने व दगड यांचीही तीच गती आहे.

मातीचें होते सुवर्ण । आणी मृत्तिकेचे होती पाषाण । माहा अग्निसंगें भस्मोन । पृथ्वीच होये ॥ १२ ॥

मातीपासूनच सोने बनते आणि मातीपासूनच दगडही बनतात. मोठ्या अग्नीच्या संगतीने जळून ते पुन्हा पृथ्वीच होतात.

सुवर्णाचें जर होतें । जर सेवटीं कुजोन जातें । रस होऊन वितुळतें । पुन्हा पृथ्वी ॥ १३ ॥

सोन्यापासून जरतारी धागे बनतात, पण ती जरीही अखेर झिजून जाते. रस होऊन विरघळली की ती पुन्हा पृथ्वीच बनते.

पृथ्वीपासून धातु निपजती । अग्निसंगें रस होती । तया रसाची होये जगती । कठीणरूपें ॥ १४ ॥

पृथ्वीपासूनच धातू निर्माण होतात आणि अग्नीच्या संगतीने त्यांचा रस बनतो. त्या रसाचीच पुढे कठीण अशी सृष्टी बनते.

नाना जळासी गंधी सुटे । तेथें पृथ्वीचें रूप प्रगटे । देवसेंदिवस जळ आटे । पुढें पृथ्वी ॥ १५ ॥

नाना पाण्याला दुर्गंधी सुटली की तेथे पृथ्वीचेच रूप प्रकट होऊ लागते. दिवसेंदिवस पाणी आटत जाऊन शेवटी तेही पृथ्वीच बनते.

पत्रें पुष्पें फळें येती । नाना जीव खाऊन जाती । ते जीव मरतां जगती । नेमस्त होये ॥ १६ ॥

झाडांना पाने, फुले, फळे येतात आणि नाना जीव ती खाऊन जगतात. ते जीव मेल्यावर त्यांचाही देह अखेर पृथ्वीच बनतो, हा नियम ठरलेला आहे.

जितुका कांहीं जाला आकार । तितुक्यास पृथ्वीचा आधार । होती जाती प्राणीमात्र । सेवट पृथ्वी ॥ १७ ॥

जेवढे म्हणून आकार निर्माण झाले, त्या सर्वांना पृथ्वीचाच आधार आहे. सर्व प्राणिमात्र निर्माण होतात व नष्ट होतात, पण अखेरीस पृथ्वीच उरते.

हें किती म्हणौन सांगावें । विवेकें अवघेचि जाणावें । खांजणीभाजणीचें समजावें । मूळ तैसे ॥ १८ ॥

हे किती म्हणून सांगत बसावे, विवेकाने हे सगळे आपोआप कळते. जसे धान्य आणि भुसा वेगळे करण्याचे तंत्र समजते, तसेच याचेही मूळ समजून घ्यावे.

आप आळोन पृथ्वी जालू । पुन्हां आपींच विराली । अग्नियोगें भस्म जाली । म्हणोनियां ॥ १९ ॥

पाणी घट्ट होऊन पृथ्वी बनते आणि तीच पुन्हा पाण्यातच विरघळून जाते. अग्नीच्या संगतीने ती राख होऊन जाते.

आप जालें तेजापासुनी । पुढें तेजें घेतलें सोखुनी । तें तेज जालें वायोचेनी । पुढें वायो झडपी ॥ २० ॥

पाणी तेजापासून (अग्नीपासून) निर्माण झाले आणि तेजानेच पुढे ते शोषूनही घेतले. ते तेज वायूपासून निर्माण झाले आणि पुढे वायूच त्याला गिळून टाकतो.

वायो गगनीं निर्माण जाला । पुढें गगनींच विराला । ऐसें खांजणीभाजणीला । बरें पाहा ॥ २१ ॥

वायू आकाशातून निर्माण झाला आणि पुढे तो आकाशातच विरून जातो. अशा प्रकारे या घडण्या-मोडण्याच्या प्रक्रियेकडे नीट लक्ष देऊन पाहा.

जें जें जेथें निर्माण होतें । तें तें तेथें लया जातें । येणें रितीं पंचभूतें । नाश पावती ॥ २२ ॥

जे जे जिथून निर्माण होते, ते ते शेवटी त्याच ठिकाणी विलीन होते. अशा रीतीने पाचही महाभूते एकमेकांत विलीन होत नाश पावतात.

भूत म्हणिजे निर्माण जालें । पुन्हां मागुतें निमालें । पुढें शाश्वत उरलें । परब्रह्म तें ॥ २३ ॥

भूत म्हणजे जे निर्माण झाले, ते पुन्हा नाहीसेही होते. पण या सगळ्यानंतर जे शाश्वत उरते, ते परब्रह्मच होय.

तें परब्रह्म जों कळेना । तो जन्ममृत्यु चुकेना । चत्वार खाणी जीव ना । होणें घडे ॥ २४ ॥

जोपर्यंत ते परब्रह्म कळत नाही, तोपर्यंत जन्म-मृत्यूची फेरी चुकत नाही. मग जीवाला चार खाणींतून (योनींतून) जन्म घेणे भाग पडते.

जडाचें मूळ तें चंचळ । चंचळाचें मूळ तें निश्चळ । निश्चळासी नाहीं मूळ । बरें पाहा ॥ २५ ॥

जड पदार्थांचे मूळ चंचळ (गतिमान) असते आणि चंचळाचे मूळ निश्चळ असते. पण त्या निश्चळालाच कोणतेही मूळ नाही, हे नीट लक्षात घ्या.

पूर्वपक्ष म्हणिजे जालें । सिद्धांत म्हणिजे निमालें । पक्षातीत जें संचलें । परब्रह्म तें ॥ २६ ॥

पूर्वपक्ष म्हणजे जे निर्माण झाले ते आणि सिद्धांत म्हणजे जे नाहीसे झाले ते. पण या दोन्ही पक्षांच्या पलीकडे जे सदैव भरून राहिलेले आहे, ते परब्रह्म होय.

हें प्रचितीनें जाणावें । विचारें खुणेंसी बाणावें । विचारेंविण सिणावें । तेंचि मूर्खपणें ॥ २७ ॥

हे सत्य प्रत्यक्ष अनुभवानेच जाणावे लागते, विचारानेच त्याची खूण मनाशी पक्की करावी लागते. विचार न करता केवळ दगदग करणे, हाच खरा मूर्खपणा होय.

ज्ञानी भिडेने दडपला । निश्चळ परब्रह्म कैंचें त्याला । उगाच करितो गल्बला । मायेंमधें ॥ २८ ॥

जो ज्ञानी असूनही केवळ भिडेखातर दबून राहतो, त्याला निश्चळ परब्रह्माचा अनुभव कसा मिळणार? तो मायेतच उगाच गोंधळ घालत बसतो.

माया निशेष नासली । पुढें स्थिति कैसी उरली । विचक्षणें विवरिली । पाहिजे स्वयें ॥ २९ ॥

माया समूळ नष्ट झाल्यावर मग पुढे कोणती अवस्था उरते, हे चौकस माणसाने स्वतःच शोधून पाहिले पाहिजे.

निशेष मायेचें निर्शन । होतां आत्मनिवेदन । वाच्यांश नाहीं विज्ञान । कैसें जाणावें ॥ ३० ॥

माया समूळ नाहीशी होऊन आत्मनिवेदन (स्वतःच्या आत्मस्वरूपाचे संपूर्ण समर्पण) घडले, की तेथे शब्दांनी सांगता येणारा भाग उरत नाही. मग ते विज्ञान कसे जाणून घ्यावे?

लोकांचे बोलीं जो लागला । तो अनुमानेंच बुडाला । याकारणें प्रत्ययाला । पाहिलेंच पाहावें ॥ ३१ ॥

जो केवळ लोकांच्या बोलण्यावर विसंबून राहतो, तो नुसत्या अंदाजातच बुडून जातो. म्हणून प्रत्यक्ष अनुभवाचा शोध स्वतःच घेतलाच पाहिजे.