गगनीं अवघेंचि होत जातें । गगनाऐसें तगेना तें । निश्चळीं चंचळ नाना तें । येणेंचि न्यायें ॥ १ ॥

आकाशात सगळे काही घडत असते, पण आकाशासारखे ते कधीच टिकत नाही. निश्चळ अशा परब्रह्मात नाना प्रकारची चंचळता याच न्यायाने उमटत असते.

अंधार दाटला बळें। वाटे गगन जालें काळें । रविकिर्णें तें पिवळें । सवेंचि वाटे ॥ २ ॥

अंधार दाटून आला की आकाश जणू काळे झाल्यासारखे वाटते. पण सूर्यकिरणे पडताच लगेचच ते पिवळसर झाल्यासारखे भासते.

उदंड हिंव जेव्हां पडिले । गमे गगन थंड जालें। उष्ण झळेनें वाळलें। ऐसें वाटे ॥ ३ ॥

प्रचंड थंडी पडली की आकाशच थंड झाल्यासारखे वाटते. पण उष्ण झळांनी ते जणू करपल्यासारखेही वाटते.

ऐसें जें कांहीं वाटलें । तें तें जालें आणि गेलें । आकाशासारिखें तगलें । हें तों घडेना ॥ ४ ॥

असे जे जे भासले, ते ते निर्माण होऊन नाहीसेही झाले. पण आकाशासारखे कायम टिकून राहणे मात्र त्यांना कधीच जमले नाही.

उत्तम जाणिवेचा जिनस । समजोन पाहे सावकास । निराभास तें आकाश । भास मिथ्या ॥ ५ ॥

खरी उत्तम जाणीव कशी असते, हे निवांतपणे समजून घ्यावे. आकाश हे मुळात निराभासच आहे, त्यावर दिसणारे भास मात्र खोटे असतात.

उदक पसरे वायो पसरे । आत्मा अत्यंतचि पसरे । तत्वें तत्व अवघेंचि पसरे । अंतर्यामीं ॥ ६ ॥

पाणी पसरते, वायू पसरतो, पण आत्मा मात्र त्याहूनही अनंतपटीने अधिक व्यापून राहिलेला आहे. प्रत्येक तत्त्व दुसऱ्या तत्त्वात अंतर्यामी सामावलेले असते.

चळतें आणि चळेना तें । अंतरीं अवघेंच कळतें । विवरणेंचि निवळतें । प्राणिमात्रासी ॥ ७ ॥

जे हलते आणि जे अचल राहते, हे सगळे अंतर्यामीच नीट कळते. आणि केवळ विचारानेच, चिंतनानेच ते प्रत्येक जीवाला स्पष्ट होते.

विवरतां विवरतां शेवटीं । निवृत्तिपदीं अखंड भेटी । जालियानें तुटी । होणार नाहीं ॥ ८ ॥

असे विचार करता करता शेवटी निवृत्तिपदाशी (मोक्षपदाशी) अखंड भेट घडते. एकदा ती भेट घडली की मग तिच्यात कधीच खंड पडत नाही.

जेथें ज्ञानाचें होतें विज्ञान । आणि मनाचें होतें उन्मन । तत्वनिर्शनीं अनन्य। विवेकें होतें ॥ ९ ॥

जेथे ज्ञानाचे रूपांतर प्रत्यक्ष विज्ञानात होते आणि मनाचे रूपांतर उन्मनी अवस्थेत होते. तेथे तत्त्वांच्या निरसनातून विवेकाच्या साहाय्याने अनन्यता प्राप्त होते.

वडिलांस शोधून पाहिलें । तों चंचळाचें निश्चळ जालें । देवभक्तपण गेलें । तये ठाइं ॥ १० ॥

त्या वडिलाचा (अंतरात्म्याचा) शोध घेतला असता चंचळतेचे रूपांतर निश्चळतेत झाले. आणि त्याचठिकाणी देव व भक्त हा भेदही मावळून गेला.

ठाव म्हणतां पदार्थ नाहीं। पदार्थमात्र मुळीं नाहीं । जैसें तैसें बोलों कांहीं । कळावया ॥ ११ ॥

'ठिकाण' असे म्हटले तरी तेथे खरे तर कोणताही पदार्थ नसतो, मुळात पदार्थच अस्तित्वात नसतो. हे नुसते कळावे म्हणून जसेतसे शब्दांत सांगितलेले आहे.

अज्ञानशक्ति निरसली। ज्ञानशक्ति मावळली । वृत्तिशून्यें कैसी जाली । स्थिती पाहा ॥ १२ ॥

अज्ञानाची शक्ती नाहीशी झाली आणि ज्ञानाची शक्तीही मावळून गेली. मग वृत्तिशून्य अशी ती अवस्था कशी असते, हे नीट पाहावे.

मुख्य शक्तिपात तो ऐसा । नाहीं चंचळाचा वळसा । निवांतीं निवांत कैसा । निर्विकारी ॥ १३ ॥

मुख्य शक्तिपाताची अवस्था अशी असते की तेथे चंचळतेचा लवलेशही उरत नाही. ती स्थिती अत्यंत निवांत, निर्विकार अशी असते.

चंचळाचीं विकार बालटें । तें चंचळचि जेथें आटे । चंचळ निश्चळ घनवटे । हें तों घडेना ॥ १४ ॥

चंचळतेचे विकार व उगम असते, ते चंचळ जेथे संपूर्ण विरून जाते. पण चंचळता व निश्चळता एकत्र घनरूप होणे, हे मात्र कधीच घडू शकत नाही.

माहावाक्याचा विचारु । तेथें संन्याशास अधिकारु। दैवीकृपेची जो नरु । तोहि विवरोन पाहे ॥ १५ ॥

महावाक्यांचा विचार करण्याचा अधिकार मुख्यतः संन्याशालाच असतो. पण ज्याच्यावर दैवी कृपा झालेली असते, तो माणूसही त्याचा शोध घेऊन पाहू शकतो.

संन्यासी म्हणिजे शडन्यासी । विचारवंत सर्व संन्यासी । आपली करणी आपणासी । निश्चयेंसीं ॥ १६ ॥

संन्यासी म्हणजे षड्विकारांचा त्याग करणारा, आणि खरा विचारवंत हाच खरा संन्यासी होय. आपली स्वतःची करणी स्वतःच निश्चयपूर्वक पारखावी.

जगदीश वोळल्यावरी । तेथें कोण अनुमान करी । आतां असो हें विचारी। विचर जाणती ॥ १७ ॥

जगदीश एकदा प्रसन्न झाला की मग तेथे कोण शंका काढणार? आता हे राहू द्या, विचारी माणसांनाच हे कळते.

जे जे विचारी समजले । ते ते निःसंग होऊन गेले । देहाभिमानी जे उरले। ते देहाभिमान रक्षिती ॥ १८ ॥

जे जे विचारी लोकांना हे कळले, ते ते सर्व निःसंग होऊन गेले. आणि जे देहाभिमानीच उरले, ते आपला देहाभिमानच जपत राहतात.

लक्षीं बैसले अलक्ष । उडोन गेला पूर्वपक्ष । हेतुरूपें अंतरसाक्ष । तोहि मावळला ॥ १९ ॥

लक्ष्यावर स्थिरावले असता ते अलक्ष तत्त्वच प्रकट होते आणि पूर्वपक्षही विरून जातो. हेतुरूपाने असलेली अंतरसाक्षीची जाणीवही तेथे मावळून जाते.

आकाश आणि पाताळ । दोनी नामें अंतराळ । काढितां दृश्याचें चडळ । अखंड जालें ॥ २० ॥

आकाश आणि पाताळ ही दोन्ही नावे खरे तर एकाच अंतराळाचीच आहेत. दृश्याचा पसारा दूर केला की तेथे अखंड एकरूपता उरते.

तें तों अखंडचि आहे । मन उपाधी लक्षून पाहे। उपाधिनिरासें साहे । शब्द कैसा ॥ २१ ॥

ते तत्त्व तर अखंडच आहे, पण मन मात्र उपाधीलाच लक्ष्य करून पाहत असते. उपाधी दूर झाल्यावर तेथे शब्दच तरी कसा टिकून राहणार?

शब्दपर कल्पनेपर । मन बुद्धि अगोचर । विचारें पाहावा विचार। अंतर्यामीं ॥ २२ ॥

ते तत्त्व शब्दांच्याही पलीकडे आणि कल्पनेच्याही पलीकडे आहे, मन व बुद्धी यांनाही ते अगम्य आहे. तेव्हा अंतर्यामीच विचाराने विचाराचा शोध घ्यावा.

पाहातां पाहातां कळों येतें । कळलें तितुकें वेर्थ जातें । अवघड कैसें बोलावें तें । कोण्या प्रकारें ॥ २३ ॥

पाहतापाहता ते हळूहळू कळू लागते, पण जितके कळते तितकेही शब्दांत व्यक्त करता येत नाही, वाया जाते. मग ते इतके अवघड तत्त्व कोणत्या प्रकारे बोलून दाखवावे?

वाक्यार्थवाच्यांश शोधिला। अलक्षीं लक्ष्यांश बुडाला । पुढें समजोन बोला । कोणीतरी ॥ २४ ॥

महावाक्यांचा शब्दशः अर्थ शोधला असता, त्यातील निर्देश्य भाग त्या अलक्ष तत्त्वातच विलीन होऊन जातो. यापुढे कोणीतरी नीट समजून घेऊनच बोलावे.

शाश्वतास शोधीत गेला । तेणें ज्ञानी साच जाला । विकार सांडून मिळाला । निर्विकारीं ॥ २५ ॥

जो शाश्वताचा शोध घेत गेला, तोच खरा ज्ञानी बनला. सर्व विकार सोडून तो त्या निर्विकार तत्त्वात एकरूप झाला.

दुःस्वप्न उदंड देखिलें । जागें होतां लटिकें जालें । पुन्हां जरी आठवलें । तरी तें मिथ्या ॥ २६ ॥

स्वप्नात कितीही भयानक दृश्ये पाहिली तरी जागे झाल्यावर ती खोटी ठरतात. पुन्हा आठवली तरी ती मिथ्याच असतात.

प्रारब्धयोगें देह असे । असे अथवा नासे । विचार अंतरीं बैसे । चळेना ऐसा ॥ २७ ॥

प्रारब्धाच्या योगानेच हा देह टिकून आहे, तो असो वा नष्ट होवो. पण अंतरंगात मात्र तो विचार असा दृढ बसतो की तो कधीच ढळत नाही.

बीज अग्नीनें भाजलें । त्याचें वाढणें खुंटलें । ज्ञात्यास तैसे जालें । वासनाबीज ॥ २८ ॥

बी अग्नीने भाजून गेले की त्याची पुढील वाढच खुंटते. ज्ञानी माणसाच्या बाबतीत त्याचे वासनारूपी बीजही असेच खुंटलेले असते.

विचारें निश्चळ जाली बुद्धि । बुद्धिपासीं कार्यसिद्धि । पाहातां वडिलांची बुद्धि । निश्चळीं गेलीं ॥ २९ ॥

विचाराने बुद्धी निश्चळ झाली की मग तिच्याकडूनच कार्यसिद्धी घडते. पाहता पाहता ती वडिलांची (अंतरात्म्याची) बुद्धीही त्या निश्चळ तत्त्वातच विलीन होते.

निश्चळास ध्यातो तो निश्चळ । चंचळास ध्यातो तो चंचळ । भूतास ध्यातो तो केवळ । भूत होये ॥ ३० ॥

जो निश्चळाचे ध्यान करतो, तो निश्चळ बनतो; जो चंचळाचे ध्यान करतो, तो चंचळच राहतो. आणि जो केवळ भौतिक पदार्थांचेच ध्यान करतो, तो निव्वळ भूतरूपच होऊन राहतो.

जो पावला सेवटवरी । तयास हें कांहींच न करी । अंतरिनिष्ठा बाजीगरी । तैसी माया ॥ ३१ ॥

जो अखेरपर्यंत पोहोचला आहे, त्याला हे मायेचे विकार काहीच बाधत नाहीत. अंतरनिष्ठ माणसासाठी ही माया केवळ एका जादूगिरीच्या खेळासारखीच उरते.

मिथ्या ऐसें कळों आलें । विचारानें सदृढ जालें । अवघें भयेंचि उडालें । अकस्मात ॥ ३२ ॥

हे सगळे मिथ्या आहे, हे एकदा कळून आले आणि विचाराने ते दृढ झाले. मग अकस्मात सगळे भयच नाहीसे होऊन जाते.

उपासनेचें उत्तिर्ण व्हावें । भक्तजनें वाढवावें । अंतरीं विवेकें उमजावें । सकळ कांहीं ॥ ३३ ॥

उपासनेच्या ऋणातून उत्तीर्ण व्हावे आणि भक्तजनांनी ती पुढे वाढवत न्यावी. अंतर्यामी विवेकाने हे सगळे नीट उमजून घ्यावे.