पृथ्वीमधें मानवी शरीरें । उदंड दाटलीं लाहान थोरें । पालटती मनोविकारें । क्षणाक्षणा ॥ १ ॥

या पृथ्वीवर लहानथोर मानवी शरीरे अगणित दाटलेली आहेत. त्यांचे मनोविकार क्षणाक्षणाला बदलत असतात.

जितुक्या मूर्ती तितुक्याच प्रकृती । सारिख्या नस्ती आदिअंतीं ॥ नेमचि नाहीं पाहावें किती । काये म्हणोनी ॥ २ ॥

जेवढी माणसे तेवढेच त्यांचे स्वभाव असतात, ते सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत कधीच एकसारखे नसतात. यात काही ठराविक नियम नाही, किती आणि काय म्हणून पाहत बसावे?

कित्येक म्लेंच होऊन गेले । कित्येक फिरंगणांत आटले । देशभाषानें रुधिले । कीतीयेक ॥ ३ ॥

कित्येक लोक परधर्मी बनून गेले, कित्येक फिरंग्यांमध्ये (युरोपीयांमध्ये) मिसळून गेले. कित्येकजण आपापल्या देशभाषेतच गुंतून पडलेले आहेत.

मर्ह्हाष्टदेश थोडा उरला । राजकारनें लोक रुधिला । अवकाश नाहीं जेवायाला । उदंड कामें ॥ ४ ॥

महाराष्ट्र देश थोडासाच शिल्लक उरला असून लोक राजकारणात गुंतलेले आहेत. कामांच्या रेट्यामुळे त्यांना जेवायलाही उसंत नाही.

कित्येक युद्धप्रसंगी गुंतले । तेणें गुणें उन्मत्त जाले । रात्रंदिवस करूं लागले । युद्धचर्चा ॥ ५ ॥

कित्येकजण युद्धाच्या प्रसंगात गुंतलेले असतात आणि त्यामुळे ते उन्मत्त होऊन जातात. ते रात्रंदिवस फक्त युद्धाच्याच गोष्टी करत बसतात.

उदिम्यास व्यासंग लागला । अवकाश नाहींसा जाला । अवघा पोटधंदाच लागला । निरंतर ॥ ६ ॥

व्यापाऱ्यांना धंद्याचा एवढा व्यासंग लागलेला असतो की त्यांना अजिबात उसंत नसते. सगळे लोक अखंडपणे फक्त पोटासाठीच्या धंद्यात गुंतलेले असतात.

शडदर्शनें नाना मतें । पाषांडें वाढली बहुतें । पृथिवीमधें जेथ तेथें । उपदेसिती ॥ ७ ॥

सहा दर्शने आणि नाना मते यांच्याबरोबरच पाखंडी मतेही खूप वाढलेली आहेत. पृथ्वीवर जिथे तिथे लोक आपापली मते उपदेशत फिरत आहेत.

स्मार्थीं आणि वैष्णवी । उरलीं सुरलीं नेलीं आघवी । ऐसी पाहातां गथागोवी । उदंड जाली ॥ ८ ॥

स्मार्त आणि वैष्णव पंथांनी उरलेल्यासुरलेल्या लोकांनाही आपल्याकडे ओढून घेतले. असे पाहता या सगळ्याचा प्रचंड गुंता होऊन बसला आहे.

कित्येक कामनेचे भक्त । ठाइं ठाइं जालें आसक्त । युक्त अथवा अयुक्त । पाहातो कोण ॥ ९ ॥

कित्येकजण केवळ इच्छापूर्तीसाठी भक्ती करणारे भक्त असून जिथेतिथे आसक्त झालेले आहेत. हे योग्य आहे की अयोग्य, हे पाहायला कोणाला फुरसत आहे?

या गल्बल्यामधें गल्बला । कोणीं कोणीं वाढविला । त्यास देखों सकेनासा जाला । वैदिक लोक ॥ १० ॥

या गोंधळामध्ये आणखी गोंधळ अनेकांनी वाढवला आहे. हे पाहणेही वैदिक, सुज्ञ लोकांना असह्य होऊन बसले आहे.

त्याहिमधें हरिकीर्तन । तेथें वोढले कित्येक जन । प्रत्ययाचें ब्रह्मज्ञान । कोण पाहे ॥ ११ ॥

या सगळ्यात हरिकीर्तनाकडेही कित्येक लोक ओढले जातात. पण त्यातून प्रत्यक्ष अनुभवाचे खरे ब्रह्मज्ञान शोधायला कोण पाहतो?

या कारणें ज्ञान दुल्लभ । पुण्यें घडे अलभ्य लाभ । विचारवंतां सुल्लभ । सकळ कांहीं ॥ १२ ॥

याचमुळे खरे ब्रह्मज्ञान दुर्मिळ ठरते; ते केवळ मोठ्या पुण्याईनेच अलभ्य लाभासारखे प्राप्त होते. पण जो खरोखर विचारी आहे, त्याला मात्र हे सर्व सहजसुलभ असते.

विचार कळला सांगतां नये । उदंड येती अंतराये । उपाय योजितां अपाये । आडवे येती ॥ १३ ॥

खरा विचार कळला तरी तो दुसऱ्याला सांगणे सोपे नसते, त्यात अनेक अडथळे येतात. उपाय योजावा तर त्यातही अपाय आडवे येतात.

त्याहिमधें तो तिक्षण । रिकामा जाऊं नेदी क्षण । धूर्त तार्किक विचक्षण । सकळां माने ॥ १४ ॥

या सगळ्यातही जो तीक्ष्ण बुद्धीचा असतो, तो एकही क्षण फुकट जाऊ देत नाही. असा धूर्त, तर्कशुद्ध व चौकस माणूस सर्वांना आवडतो व मान्य होतो.

नाना जिनस उदंड पाठ । वदों लागला घडघडाट । अव्हाटचि केली वाट । सामर्थ्यबळें ॥ १५ ॥

त्याने नाना विषयांचे उदंड पाठांतर केलेले असते आणि तो ते घडाघडा बोलू लागतो. आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर तो चुकीच्या वाटेलाही वाट बनवून टाकतो.

प्रबोधशक्तीचीं अनंत द्वारें । जाणें सकळांची अंतरें । निरूपणें तदनंतरें । चटक लागे ॥ १६ ॥

त्याच्याकडे बोधशक्तीची अगणित दारे असतात आणि तो सर्वांचे अंतरंग जाणतो. त्याच्या निरूपणाने मग लोकांना गोडी व चटक लागते.

मतें मतांतरें सगट । प्रत्यये बोलोन करी सपाट । दंडक सांडून नीट । वेधी जना ॥ १७ ॥

नाना मतमतांतरे तो प्रत्ययाने बोलून सगळी सारखी करून टाकतो. रूढ चाकोरी सोडून तो सरळ लोकांचे मन वेधून घेतो.

नेमकें भेदकें वचनें । अखंड पाहे प्रसंगमानें । उदास वृत्तिच्या गुमानें । उठोन जातो ॥ १८ ॥

नेमक्या व मर्मभेदी शब्दांत तो प्रसंगानुरूप सतत बोलत राहतो. आणि मग उदासीन वृत्तीच्या ऐटीत तो तेथून निघून जातो.

प्रत्यये बोलोन उठोन गेला । चटक लागली लोकांला । नाना मार्ग सांडून त्याला । शरण येती ॥ १९ ॥

तो प्रत्ययाने बोलून उठून जातो आणि लोकांना त्याची गोडी लागते. मग लोक इतर सर्व मार्ग सोडून त्याला शरण येतात.

परी तो कोठें आडळेना । कोणे स्थळीं सांपडेना । वेष पाहातां हीन दीना । सारिखा दिसे ॥ २० ॥

पण तो कोठेच सापडत नाही, कोणत्याही एका ठिकाणी तो अडकून राहत नाही. त्याचा वेष पाहिला तर तो एखाद्या दीनहीन माणसासारखाच दिसतो.

उदंड करी गुप्तरूपें । भिकायासारिखा स्वरूपें । तेथें येशकीर्तिप्रतापें । सीमा सांडिली ॥ २१ ॥

तो दिसायला भिकाऱ्यासारखा असला तरी गुप्तपणे अफाट काम करून जातो. त्यायोगे त्याची कीर्ती व प्रताप सीमा ओलांडून गेलेली असते.

ठाइं ठाइं भजन लावी । आपण तेथून चुकावी । मछरमतांची गोवी । लागोंच नेदी ॥ २२ ॥

तो जागोजागी भजन-उपासना सुरू करून देतो आणि स्वतः मात्र तेथून निसटून जातो. मत्सरी पंथभेदांची गुंतागुंत त्याला कधीच स्पर्श करू देत नाही.

खनाळामधें जाऊन राहे । तेथें कोणीच न पाहे । सर्वत्रांची चिंता वाहे । सर्वकाळ ॥ २३ ॥

तो एखाद्या निर्जन, दुर्गम ठिकाणी जाऊन राहतो, जिथे कोणीही त्याला पाहत नाही. तरीही तो सर्वकाळ सर्वांची काळजी वाहत असतो.

अवघड स्थळीं कठीण लोक । तेथें राहणें नेमक । सृष्टीमधें सकळ लोक । धुंडीत येती ॥ २४ ॥

दुर्गम ठिकाणी, कठीण स्वभावाच्या लोकांमध्ये तो मुद्दाम राहतो. तरीही जगातील सगळे लोक त्याला शोधत शोधत येतात.

तेथें कोणाचें चालेना । अनुमात्र अनुमानेना । कट्ट घालीन राजकारणा । लोक लावी ॥ २५ ॥

तेथे कोणाचेच डावपेच चालत नाहीत, त्याच्याविषयी कोणाचाच अंदाज खरा ठरत नाही. तो सगळे नेटकेपणाने बसवून लोकांना योग्य कार्याला लावतो.

लोकीं लोक वाढविले । तेणें अमर्याद जाले । भूमंडळीं सत्त चाले । गुप्तरूपें ॥ २६ ॥

लोकांच्याद्वारे त्याने आणखी लोक जोडत नेले आणि त्यामुळे त्याचा प्रभाव अमर्याद झाला. गुप्तपणेच त्याचे सत्कार्य साऱ्या भूमंडळावर पसरत जाते.

ठाइं ठाइं उदंड ताबे । मनुष्यमात्र तितुकें झोंबे । चहुंकडे उदंड लांबे । परमार्थबुद्धी ॥ २७ ॥

जिथेतिथे त्याचा उदंड प्रभाव पसरलेला असतो आणि प्रत्येक माणूस त्याला बिलगून राहतो. अशा रीतीने चहूकडे परमार्थबुद्धी दूरवर पसरत जाते.

उपासनेचा गजर । स्थळोस्थळूं थोर थोर । प्रत्ययानें प्राणीमात्र । सोडविले ॥ २८ ॥

उपासनेचा गजर ठिकठिकाणी मोठ्या थाटामाटात होऊ लागतो. प्रत्यक्ष अनुभवाच्या साहाय्याने असंख्य जीवांची मुक्तता होते.

ऐसे कैवाडे उदंड जाणे । तेणें लोक होती शाहाणे । जेथें जेथें प्रत्यये बाणे । प्राणीमात्रासी ॥ २९ ॥

असे अनेक कुशल उपाय तो जाणत असतो, त्यामुळे लोक शहाणे होत जातात. जिथे जिथे जीवमात्रांना प्रत्यय बाणतो, तिथे तिथे हे घडते.

ऐसी कीर्ति करून जावें । तरीच संसारास यावें । दास म्हणे हें स्वभावें । संकेतें बोलिलें ॥ ३० ॥

अशी कीर्ती कमावूनच या जगातून जावे, तरच संसारात येण्याचे सार्थक होते. रामदास म्हणतात, हे मी सहजपणे, केवळ सूचकपणे सांगितले आहे.