चौंखाणीचे प्राणी असती । अवघे उदकेंचि वाढती । ऐसे होतीआणी जाती । असंख्यात ॥ १ ॥

चारही खाणींतील (जरायुज, अंडज, स्वेदज, उद्भिज्ज) जीव असतात, ते सगळे पाण्यानेच वाढतात. असे असंख्य जीव निर्माण होतात आणि नाहीसेही होतात.

तत्वांचें शरीर जालें । अंतरात्म्यासगट वळलें । त्यांचें मूळ जों शोधिलें । तों उदकरूप ॥ २ ॥

पंचतत्त्वांपासून शरीर बनते आणि त्यात अंतरात्माही एकवटून राहतो. त्या शरीराच्या मुळाचा शोध घेतला तर ते मूळ पाण्याच्याच स्वरूपाचे आढळते.

शरत्काळींचीं शरीरें । पीळपीळों झिरपती नीरें । उभये रेतें येकत्रें । मिसळती रक्तीं ॥ ३ ॥

शरद ऋतूतील प्रजननक्षम शरीरांतून पिळून पाणी जसे झिरपते, तसे रेत झिरपते. दोघांचेही रेत एकत्र येऊन रक्तात मिसळते.

अन्नरस देहरस । रक्तरेतें बांधे मूस । रसद्वयें सावकास । वाढों लागे ॥ ४ ॥

अन्नाचा रस आणि देहाचा रस मिळून रक्त व रेत यांचा साचा (गर्भ) बांधला जातो. या दोन्ही रसांच्या साहाय्याने तो हळूहळू वाढू लागतो.

वाढतां वाढतां वाढलें । कोमळाचें कठीण जालें। पुढें उदक पैसावलें । नाना अवेवीं ॥ ५॥

वाढत वाढत ते हळूहळू मोठे होत गेले आणि कोमल असलेले कठीण बनले. पुढे ते पाणीही नाना अवयवांत पसरत गेले.

संपूर्ण होतां बाहेरी पडे । भूमीस पडतां मग तें रडे । अवघ्याचें अवघेंच घडे । ऐसें आहे ॥ ६ ॥

पूर्ण वाढ झाली की ते बाहेर पडते आणि भूमीवर पडताच रडू लागते. प्रत्येकाच्या बाबतीत सगळे असेच घडत असते.

कुडी वाढे कुबुद्धि वाढे । मूळापासून अवघें घडे । अवघेंचि मोडे आणि वाढे । देखतदेखतां ॥ ७ ॥

शरीर वाढते तसतशी अज्ञानजनित कुबुद्धीही वाढत जाते, हे सगळे मुळापासूनच घडत असते. हे सगळे डोळ्यांदेखतच मोडते आणि पुन्हा वाढतेही.

पुढें अवघियांचें शरीर । दिवसेंदिवस जालें थोर । सुचों लागला विचार । कांहीं कांहीं ॥ ८ ॥

पुढे सगळ्यांचेच शरीर दिवसेंदिवस मोठे होत जाते. त्याचबरोबर थोडाथोडा विचारही सुचू लागतो.

फळामधें बीज आलें । तेणें न्यायें तेथें जालें । ऐकतां देखतां उमजलें । सकळ कांहीं ॥ ९ ॥

फळामध्ये जसे बीज तयार होते, त्याच न्यायाने माणसातही हे घडत जाते. ऐकत-पाहत सगळे हळूहळू उमगू लागते.

बीजें उदकें अंकुरती । उदक नस्तां उडोन जाती । येके ठाईं उदक माती । होतां बरें ॥ १० ॥

बीज पाण्यानेच अंकुरते, पाणी नसेल तर ते वाळून उडून जाते. एकाच ठिकाणी पाणी व माती एकत्र आली की चांगले घडते.

दोहिंमधें असतां बीज । भिजोन अंकुर सहज । वाढतां वाढतां पुढें रीझ । उदंड आहे ॥ ११ ॥

पाणी व माती या दोहोंच्या मध्ये बीज असले की ते भिजून सहजपणे अंकुरते. मग वाढत वाढत पुढे त्यातून मोठा आनंद मिळत जातो.

इकडे मुळ्या धावा घेती । तिकडे अग्रें हेलावती । मुळें अग्र द्विधा होती । बीजापासून ॥ १२ ॥

एका बाजूला मुळ्या खाली धाव घेतात, तर दुसऱ्या बाजूला कोंब वर हेलकावत वाढतात. अशा प्रकारे बीजापासूनच मूळ व अग्र असे दोन भाग तयार होतात.

मुळ्या चालिल्या पाताळीं । अग्रें धावतीं अंतराळीं । नाना पत्रीं पुष्पीं फळीं । लगडलीं झाडें ॥ १३ ॥

मुळ्या खोलवर जमिनीत जातात, तर कोंब वर आकाशाकडे धावतात. मग झाडे नाना पाने, फुले व फळांनी लगडून जातात.

फळावडिल सुमनें । सुमनांवडिल पानें । पानांवडिल अनुसंधानें । काष्ठें आघवीं ॥ १४ ॥

फळाहून वडील (आधी येणारे) फूल असते आणि फुलाहून वडील पाने असतात. पानांहूनही वडील, म्हणजे त्यांचा आधार असलेले, हे सगळे लाकूडच असते.

काष्ठांवडिल मुळ्या बारिक। मुळ्यां वडिल तें उदक । उदक आळोन कौतुक । भूमंडळाचें ॥ १५ ॥

लाकडाहूनही वडील असतात त्या बारीक मुळ्या, आणि मुळ्यांहूनही वडील असते ते पाणी. ते पाणी घट्ट होऊनच या भूमंडळाचा सगळा विलक्षण खेळ उभा राहिला आहे.

याची ऐसी आहे प्रचिती । तेव्हां सकळां वडिल जगती । जगतीवडिल मूर्ती। आपोनारायायेणाची ॥१६ ॥

याचा असा प्रत्यक्ष अनुभव येतो, म्हणून सर्वांहून वडील म्हणजे ही पृथ्वीच आहे. आणि पृथ्वीहूनही वडील म्हणजे आपोनारायणाची (जलरूप विष्णूची) मूर्ती होय.

तयावडिल अग्निदेव । अग्निवडिल वायेदेव । वायेदेवावडिल स्वभाव । अंतरात्म्यांचा ॥ १७ ॥

त्याहूनही वडील अग्निदेव आहे आणि अग्नीहूनही वडील वायुदेव आहे. आणि वायुदेवाहूनही वडील म्हणजे अंतरात्म्याचा मूळ स्वभाव होय.

सकळांवडिल अंतरात्मा। त्यासि नेणे तो दुरात्मा । दुरात्मा म्हणिजे दुरी आत्मा । अंतरला तया ॥ १८ ॥

सर्वांहून वडील म्हणजे तो अंतरात्माच होय, जो त्याला ओळखत नाही तो दुरात्मा. दुरात्मा म्हणजे ज्याचा आत्मा स्वतःपासून दूर गेलेला, अंतरलेला आहे तो.

जवळी असोन चुकलें। प्रत्ययास नाहीं सोकलें । उगेंचि आलें आणी गेलें । देवाचकरितां ॥ १९ ॥

तो जवळच असूनही चुकतो, कारण त्याला प्रत्यक्ष अनुभवाची सवयच लागलेली नसते. देवामुळेच असूनही असा माणूस उगाचच येऊन-जाऊन (जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यात) राहतो.

म्हणौन सकळांवडिल देव । त्यासी होतां अनन्यभाव । मग हे प्रकृतीचा स्वभाव । पालटों लागे ॥ २० ॥

म्हणून सर्वांहून वडील तो देवच आहे, त्याच्याशी अनन्यभाव जडला की मग ही प्रकृतीची स्वाभाविक ओढही पालटू लागते.

करी आपुला व्यासंग। कदापि नव्हे ध्यानभंग । बोलणें चालणें वेंग । पडोंच नेदी ॥ २१ ॥

असा माणूस आपल्या साधनेतच सतत मग्न राहतो, त्याचे ध्यान कधीच भंग होत नाही. बोलण्या-चालण्यातही तो कधी अडखळू देत नाही.

जें वडिलीं निर्माण केलें । तें पाहिजे पाहिलें । काये काये वडिलीं केलें । कीती पाहावें ॥ २२ ॥

वडिलांनी (ईश्वराने) जे जे निर्माण केले आहे, ते सगळे पाहून घेतले पाहिजे. वडिलांनी काय काय निर्माण केले, याचा किती शोध घ्यावा?

तो वडिल जेथें चेतला । तोचि भाग्यपुरुष जाल । अल्प चेतनें तयाला । अल्पभाग्य ॥ २३ ॥

तो वडील (परमात्मा) ज्याच्या ठिकाणी जागृत झाला, तोच खरा भाग्यवान पुरुष ठरतो. अल्प चेतना असल्यास त्याला अल्पभाग्यच लाभते.

तया नारायेणाला मनीं । अखंड आठवावें ध्यानीं । मग ते लक्ष्मी तयापासूनी । जाईल कोठें ॥ २४ ॥

त्या नारायणाला मनात अखंड ध्यानाने आठवत राहावे. मग लक्ष्मी तरी त्याच्यापासून दूर कुठे जाणार?

नारायेण असे विश्वीं । त्याची पूजा करीत जावी । याकारणें तोषवावी । कोणीतरी काया ॥ २५ ॥

नारायण या संपूर्ण विश्वात व्यापून राहिला आहे, त्याची पूजा करत राहावी. यासाठी कोणत्या ना कोणत्या रूपाने त्याची काया संतुष्ट करत राहावी.

उपासना शोधून पाहिली । तों ते विश्वपाळिती जाली । न कळे लीळा परीक्षिली । न वचे कोणा ॥ २६ ॥

उपासनेचा शोध घेतला तर ती अखेर विश्वाचे पालनपोषण करणारीच ठरते. त्याची लीला कळत नाही आणि कोणालाही तिचे पूर्ण परीक्षण करता येत नाही.

देवाची लीळा देवेंविण । आणीक दुसरा पाहे कोण । पाहणें तितुकें आपण । देवचि असे ॥ २७ ॥

देवाची लीला देवाशिवाय दुसरा कोण पाहू शकणार? जेवढे काही पाहणे घडते, तेवढा तो देवच असतो.

उपासना सकळां ठाईं । आत्माराम कोठें नाहीं । याकारणें ठाइं ठाइं । रामे आटोपिलें॥ २८ ॥

उपासना सर्व ठिकाणी असते, कारण आत्माराम असा कोणताही ठिकाणी नाही जिथे तो नाही. यामुळेच रामाने जिथेतिथे सर्व काही व्यापून टाकले आहे.

ऐसी माझी उपासना । आणितां नये अनुमाना । नेऊन घाली निरंजना । पैलिकडे ॥ २९ ॥

अशी ही माझी उपासना केवळ अंदाजाने समजून घेता येणार नाही. ती माणसाला निरंजन अशा शुद्ध स्वरूपाच्या पैलतीरावर घेऊन जाते.

देवाकरितां कर्में चालती । देवाकरितां उपासक होती । देवाकरितां ज्ञानी असती । कितियेक ॥ ३० ॥

देवामुळेच सर्व कर्मे चालतात, देवामुळेच माणसे उपासक बनतात. देवामुळेच कित्येक जण ज्ञानीही होतात.

नाना शास्त्रें नाना मतें । देवचि बोलिला समस्तें । नेमकांनेमक वेस्तावेस्तें । कर्मानुसार ॥ ३१ ॥

नाना शास्त्रे आणि नाना मते, हे सगळे देवानेच सांगितले आहे. कर्मानुसार कधी नेमस्तपणे तर कधी व्यवस्थेबाहेर जाऊन हे बोलले गेले आहे.

देवास अवघें लागे करावें । त्यांत घेऊं ये तितुकें घ्यावें । अधिकारासारिखें चालावें । म्हणिजे बरें ॥ ३२ ॥

देवालाच सगळे काही करावे लागते, त्यातून जेवढे आपल्याला घेता येईल तेवढे घ्यावे. आपापल्या अधिकारानुसार वागावे, हेच बरे.

आवाहन विसर्जन । ऐसेंचि बोलिलें विधान । पूर्वपक्ष जाला येथून । सिद्धांत पुढें ॥ ३३ ॥

आवाहन व विसर्जन असे विधीही याच प्रकारे सांगितले आहेत. येथून पूर्वपक्ष मांडला गेला असून सिद्धांत पुढे येणार आहे.

वेदांत सिद्धांत धादांत । प्रचित प्रमाण नेमस्त । पंचिकर्ण सांडून हित । वाक्यार्थ पाहावा ॥ ३४ ॥

वेदान्ताचा खरा सिद्धांत हाच अंतिम व निश्चित प्रमाण आहे, तो प्रत्यक्ष अनुभवानेच प्रमाणित होतो. पंचीकरणाचा विचार बाजूला ठेवून महावाक्यांचा खरा अर्थच हिताचा मानून पाहावा.