दोघां ऐसीं तीन चालती । अगुणी अष्टधा प्रकृती । अधोर्ध सांडून वर्तती । इंद्रफणी ऐसीं ॥ १ ॥

दोघांपासून जणू तिसरे काहीतरी चालू लागते, अशी ही गुणातीत अष्टधा प्रकृती आहे. वर-खाली असा भेद सोडून ती इंद्रधनुष्यासारखी सर्वत्र संचार करत राहते.

पणतोंडें भक्षितो पणजा । मूल बापास मारी वोजा । चुकाया गेला राजा । चौघां जणांचा ॥ २ ॥

नातू आपल्या पणजोबालाच जणू गिळंकृत करतो आणि मूल आपल्या बापावरच सरळ वार करते. अशा या उफराट्या खेळात चौघांचा राजाही चुकवून पळून जावा लागतो.

देव देवाळयामधें लपाला । देऊळ पूजितां पावे त्याला । सृष्टिमधें ज्याला त्याला । ऐसेंचि आहे ॥ ३ ॥

देव मंदिरात लपून राहिलेला असतो आणि मंदिराची पूजा केली की तो प्रसन्न होतो. सृष्टीत प्रत्येकाच्या बाबतीत असेच घडते.

दोनी नामें येकास पडिलीं । लोकीं नेमस्त कल्पिलीं । विवेकें प्रत्ययें पाहिलीं । तों येकचि नाम ॥ ४ ॥

एकाच वस्तूला दोन वेगवेगळी नावे दिली गेली आहेत, ती लोकांनी ठरवून कल्पिलेली आहेत. पण विवेकाने व प्रत्यक्ष अनुभवाने पाहिले असता ती दोन्ही नावे एकाच गोष्टीची असतात.

नाहीं पुरुष ना वनिता । लोकीं कल्पिलें तत्त्वता । त्याचा बरा शोध घेतां । कांहींच नाहीं ॥ ५ ॥

खरे तर पुरुषही नाही आणि स्त्रीही नाही, लोकांनी ती कल्पना मानून घेतली आहे. त्याचा नीट शोध घेतला तर त्यात तत्त्वतः काहीच सत्य आढळत नाही.

स्त्री नदी पुरुष खळाळ । ऐसें बोलती सकळ । विचार पाहातां निवळ । देह नाहीं ॥ ६ ॥

स्त्री म्हणजे नदी आणि पुरुष म्हणजे तिचा खळखळणारा प्रवाह, असे सगळे बोलतात. पण नीट विचार केला तर त्यात निव्वळ देहरूपाने खरे असे काहीच उरत नाही.

आपण आपणास कळेना । पाहों जातां आकळेना । काशास कांहींच मिळेना । उदंडपणें ॥ ७ ॥

आपणच आपल्याला कळत नाही, शोधायला गेले तरी ते हाती लागत नाही. मुळात कशासाठीच काही पुरेसे मिळत नाही, इतका हा उदंड पसारा आहे.

येकलाचि उदंड जाला । उदंडचि येकला पडिला । आपणासी आपला । गल्बला सोसवेना ॥ ८ ॥

तो एकटाच अगणित रूपांत विस्तारला आणि अगणित रूपांत असूनही तो एकटाच उरला. आपल्याच पसाऱ्याचा गोंधळ आपल्यालाच सोसवेनासा होतो.

येक असोन फुटी पडिली । फुटी असोन स्थिति येकली । विचित्र कळा पैसावली । प्राणीमात्रीं ॥ ९ ॥

एकच असूनही त्यात भेद निर्माण झाला आणि भेद असूनही त्याची स्थिती मुळात एकच आहे. अशी ही विलक्षण कला सर्व प्राणिमात्रांमध्ये पसरलेली आहे.

वल्लिमधें जल संचरे । कोरडेपणें हें वावरे । वोलेवांचून न थिरे । कांहीं केल्यां ॥ १० ॥

वेलीमध्ये पाणी असते, तरी ती वरून कोरडी दिसते. पण त्या ओलाव्याशिवाय ती कशानेही टिकून राहू शकत नाही.

झाडांमधें केलीं आळीं । झाडें धांवती निराळीं । कित्येक झाडें अंतराळीं । उडोन जाती ॥ ११ ॥

झाडांभोवती वाफे केलेले असतात, तरी झाडे वेगळ्याच दिशेने वाढत जातात. काही झाडांच्या बिया वाऱ्याने आकाशात उडूनही जातात.

भूमीपासून वेगळीं जालीं । परी तें नाहींत वाळलीं । निराळींच बळावलीं । जेथतेथें ॥ १२ ॥

ती बी भूमीपासून वेगळी झाली, तरी ती वाळून गेली नाही. वेगळ्या ठिकाणीच ती रुजून जोमाने वाढू लागली.

देवाकरितां चालती झाडें । देव नस्तां होती लाकडें । नीटचि आहे कुवाडें । सर्वथा नव्हे ॥ १३ ॥

ईश्वर (चैतन्य) असल्यामुळेच झाडे जिवंत राहून वाढतात, तो नसेल तर त्यांची नुसती लाकडे उरतात. हे अगदी साधे-सरळ आहे, यात काही खोटेपणा नाही.

झाडापासून झाडें होती । तेहि अंतरीक्ष जाती । मुळानें भेदिली जगती । कदापि नाहीं ॥ १४ ॥

झाडांपासूनच नवी झाडे निर्माण होतात, आणि तीही आकाशाकडे वाढत जातात. पण मुळाने या जगाला कधीच भेदून टाकले, असे घडत नाही.

झाडास झाडें खातपाणी । घालून पाळिलीं प्रतिदिनीं । बोलकीं झाडें शब्दमथनीं । विचार घेती ॥ १५ ॥

झाडांना झाडेच जणू खतपाणी घालून रोज सांभाळतात. आणि जणू बोलकी झाडे शब्दांच्या घुसळणीतून विचारांची देवाणघेवाण करतात.

होणार तितुकें आधींच जालें । मग कल्पकल्पून बोलिलें । जाणतयासी समजलें । सकळ कांहीं ॥ १६ ॥

जे व्हायचे होते ते सर्व आधीच घडून गेलेले असते, मग माणूस त्याबद्दल आपापल्या कल्पनेने बोलत बसतो. पण जाणत्या माणसाला हे सगळे आधीच उमगलेले असते.

समजलें तरी उमजेना । उमजलें तरी समजेना । प्रत्ययेंविण अनुमानेना । सकळ कांहीं ॥ १७ ॥

कधी समजले तरी ते नीट उमगत नाही आणि उमगले तरी शब्दांत समजावता येत नाही. प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय हे सर्व कशानेही ध्यानात येत नाही.

सर्वत्रांचा वडिल कोण । हेचि पाहावी वोळखण । भेटे आपणास आपण । जगदांतरें ॥ १८ ॥

सर्वांचा खरा वडील म्हणजे नेमका कोण, याचीच ओळख करून घ्यावी. जगाच्या अंतरात्म्यातूनच माणसाला स्वतःची खरी भेट स्वतःशी घडते.

अंतरनिष्ठांची उंच कोटी । बाहेरमुद्र्याची संगती खोटी । मूर्ख काये समजेल गोष्टी । शाहाणे जाणती ॥ १९ ॥

अंतरनिष्ठ राहणाऱ्यांची पातळी फार उंच असते, फक्त बाह्य वेषाची संगत मात्र खोटी ठरते. ही गोष्ट मूर्खाला कशी समजणार, ती फक्त शहाण्यांनाच उमगते.

अंतरें राखतां राजी । भलत्यास भलताच नवाजी । अंतरें न राखतां भाजी । मिळणार नाहीं ॥ २० ॥

अंतःकरण राखून, समजूतदारपणे राहिले की मग योग्य त्याला योग्य तो मान मिळतो. पण अंतःकरण न राखता वागल्यास साधी भाजीही मिळत नाही.

ऐसें वर्ततें प्रत्यक्ष । अलक्षीं लावावें लक्ष । दक्षास भेटतां दक्ष । समाधान होतें ॥ २१ ॥

असे हे प्रत्यक्ष जगात घडत असते, म्हणून त्या अलक्ष अशा परब्रह्मावर लक्ष केंद्रित करावे. दक्ष माणसाची दक्षाशीच भेट झाली की खरे समाधान लाभते.

मनास मिळतां मन । पाहोन येती निरंजन । चंचळचक्र उलंघून । पैलाड जाती ॥ २२ ॥

मनाशी मन जुळले की माणसे निरंजन अशा शुद्ध स्वरूपाचे दर्शन घेऊन येतात. असे लोक चंचळतेच्या चक्रापलीकडे जाऊन पैलतीर गाठतात.

येकदा जाऊन पाहोन आले । मग तें सन्निध देखिलें । चर्मचक्षी लक्षिलें । न वचे कदा ॥ २३ ॥

एकदा तेथे जाऊन पाहून आले की मग ती वस्तू जवळच असल्याचे कळते. पण ती केवळ चर्मचक्षूंनी (भौतिक डोळ्यांनी) कधीच दिसू शकत नाही.

नाना शरीरीं चंचळ । अखंड करी चळवळ । परब्रह्म तें निश्चळ । सर्वां ठाईं ॥ २४ ॥

नाना शरीरांमध्ये चंचळता सतत हालचाल करत असते. पण परब्रह्म मात्र सर्व ठिकाणी निश्चळच असते.

चंचळ धांवे येकीकडे । वोस पडे दुसरेकडे । चंचळ पुरे सर्वांकडे । हें तो घडेना ॥ २५ ॥

चंचळता एका ठिकाणी धावली की दुसरीकडे मात्र ओसाड पडते. चंचळता सर्वत्र एकाचवेळी पुरी होणे, हे कधीच घडू शकत नाही.

चंचळ चंचळास पुरेना । आवघें चंचळ विवरेना । निश्चळ अपार अनुमाना । कैसें येतें ॥ २६ ॥

चंचळता चंचळतेलाच पुरी पडत नाही, संपूर्ण चंचळतेचा ठाव लागणेही अशक्य आहे. मग अपार असे निश्चळ तत्त्व केवळ अंदाजाने कसे कळणार?

गगनीं चालिली हवावी । कैसी पावेल पार पदवी । जातां मधेंचि विझावी । हा स्वभावचि तिचा ॥ २७ ॥

आकाशात सुटलेली हवाहवाई कशी अंतिम स्थान गाठणार? ती जाता जाता मध्येच विझून जाणे, हाच तिचा स्वभाव आहे.

मनोधर्म येकदेशी । कैसा आकळिल वस्तुसी । निर्गुण सांडून अपेसी । सर्व ब्रह्म म्हणे ॥ २८ ॥

मनाचा धर्म तर मर्यादित व एकदेशीय आहे, मग ते त्या अनंत वस्तूला कसे आकलन करणार? निर्गुण तत्त्व सोडून चुकीने जो सर्व दृश्यालाच ब्रह्म म्हणतो, तो अपयशी ठरतो.

नाहीं सारासार विचार । तेथें अवघा अंधकार । खरें सांडून खोटें पोर । नेणतें घेतें ॥ २९ ॥

जिथे सार-असाराचा विवेकच नाही, तिथे सगळा अंधःकारच असतो. खरे सोडून अजाण मूल खोट्यालाच धरून बसते.

ब्रह्मांडाचें माहाकारण । तेथून हें पंचीकर्ण । माहावाक्याचें विवर्ण । वेगळें असे ॥ ३० ॥

ब्रह्मांडाचे महाकारण आहे, त्यातून हे पंचमहाभूतांचे मिश्रण (पंचीकरण) उत्पन्न झाले. पण महावाक्यांचे खरे तात्पर्य याहून वेगळेच आहे.

महत्तत्त्व महद्भूात । तोचि जाणावा भगवंत । उपासना हे समाप्त । येथून जाली ॥ ३१ ॥

महत्तत्त्व व महाभूत यांच्या मुळाशी असलेला जो आहे, तोच खरा भगवंत जाणावा. उपासनेचा हा विचार येथेच पूर्ण होतो.

कर्म उपासना आणि ज्ञान । त्रिकांड वेद हें प्रमाण । ज्ञानाचें होतें विज्ञान । परब्रह्मी ॥ ३२ ॥

कर्म, उपासना आणि ज्ञान हे वेदांचे तीन कांड (विभाग) हेच खरे प्रमाण आहेत. ज्ञानाचे पर्यवसान अखेर परब्रह्मातील विज्ञानात, म्हणजे साक्षात अनुभवात होते.