अस्थिमांशांचीं शरीरें । त्यांत राहिजे जीवेश्वरें । नाना विकारीं विकारे । प्रविण होइजे ॥ १ ॥

शरीर हे हाडामांसाचे बनलेले असते आणि त्यातच जीव व ईश्वर दोघेही वास करतात. अशा नाना स्वभाव-विकारांच्या लोकांमध्ये वावरताना त्यांची पारख करण्यात निपुण व्हावे.

घनवट पोंचट स्वभावें । विवरोन जाणिजे जीवें । व्हावें न व्हावें आघवें । जीव जाणे ॥ २ ॥

माणसाचा स्वभाव कणखर आहे की पोकळ आहे, हे मनाने बारकाईने ओळखावे. काय करावे आणि काय करू नये, हे जाणत्या मनालाच कळते.

येंकीं मागमागों घेणें । येकां न मागतांच देणें । प्रचीतीनें सुलक्षणें । ओळखावीं ॥ ३ ॥

काही लोकांकडून वारंवार मागूनच काम करून घ्यावे लागते, तर काहींना न मागताच द्यावे लागते. माणसाचे खरे गुण प्रत्यक्ष अनुभवानेच ओळखावेत.

जीव जीवांत घालावा । आत्मा आत्म्यांत मिसळावा । राहराहों शोध घ्यावा । परांतरांचा ॥ ४ ॥

आपले मन दुसऱ्याच्या मनात मिसळावे, आपला जीव दुसऱ्याच्या जिवाशी एकरूप करावा. असे राहूनराहून दुसऱ्याच्या अंतरंगाचा शोध घ्यावा.

जानवें हेंवडकारें जालें । ढिलेपणें हेवड आलें । नेमस्तपणें शोभलें । दृष्टीपुढें ॥ ५ ॥

जानवे विणताना त्याला ठराविक पीळ द्यावा लागतो; तो पीळ सैल राहिला तर जानवे ढिले व बेढब दिसते, पण नेमस्तपणे व काटेकोरपणे विणले की ते डोळ्यांना शोभून दिसते.

तैसेंचि हे मनास मन । विवेकें जावें मिळोन । ढिलेपणें अनुमान । होत आहे ॥ ६ ॥

त्याचप्रमाणे आपले मन दुसऱ्याच्या मनाशी विवेकाने व जपून जुळवावे. ते जुळवणे ढिसाळपणे केले तर एकमेकांत संशय व अंदाज बांधण्याची पाळी येते.

अनुमानें अनुमान वाढतो । भिडेनें कार्यभाग नासतो । याकारणें प्रत्यये तो । आधीं पाहावा ॥ ७ ॥

एका अंदाजातून दुसरा अंदाज वाढत जातो आणि उगीच भिडेखातर गप्प राहिल्याने काम बिघडते. म्हणून कोणतीही गोष्ट आधी प्रत्यक्ष अनुभवाने पडताळून पाहावी.

दुसयाचें जीवीचें कळेना । परांतर तें जाणवेना । वश्य होती लोक नाना । कोण्या प्रकारें ॥ ८ ॥

दुसऱ्याच्या मनातले नेमके कळत नाही, त्याचे खरे अंतरंग समजत नाही. मग नाना प्रकारचे लोक आपल्याला अनुकूल कसे करून घ्यावेत, हा प्रश्न पडतो.

आकल सांडून परती । लोक वश्यकर्ण करिती । अपूर्णपाणें हळु पडती । ठाईं ठाईं ॥ ९ ॥

सारासार विचार सोडून लोक मंत्रतंत्र-वशीकरणासारख्या फसव्या उपायांच्या मागे लागतात. अशा अपुऱ्या व चुकीच्या मार्गाने ते जागोजागी कमी पडतात व अपयशी होतात.

जगदीश आहे जगदांतरीं । चेटकें करावीं कोणावरी । जो कोणी विवेकें विवरी । तोचि श्रेष्ठ ॥ १० ॥

परमेश्वर प्रत्येकाच्या अंतःकरणात वास करतो, मग जादूटोणा तरी कोणावर करणार? जो कोणी विवेकाने या गोष्टीचा शोध घेतो, तोच खरा श्रेष्ठ होय.

श्रेष्ठ कार्ये करी श्रेष्ठ । कृत्रिम करी तो कनिष्ठ । कर्मानुसार प्राणी नष्ट । अथवा भले ॥ ११ ॥

थोर माणूस थोर कार्येच करतो, तर कृत्रिम व लबाडीचे मार्ग अवलंबतो तो हलका ठरतो. आपापल्या कर्मानुसार माणूस नाश पावतो किंवा भले होतो.

राजे जाती राजपंथें । चोर जाती चोरपंथें । वेडें ठके अल्पस्वार्थें । मूर्खपणें ॥ १२ ॥

राजे राजाच्या मार्गाने चालतात, तर चोर चोराच्या मार्गाने. पण मूर्ख माणूस मात्र क्षुल्लक स्वार्थासाठी मूर्खपणाने फसतो.

मूर्खास वाटे मी शहाणा । परी तो वेडा दैन्यवाणा । नाना चातुर्याच्या खुणा । चतुर जाणे ॥ १३ ॥

मूर्खाला वाटते की आपण शहाणे आहोत, पण खरे तर तो केविलवाणा वेडाच असतो. चातुर्याच्या खऱ्या खुणा फक्त शहाण्यालाच ओळखता येतात.

जो जगदांतरे मिळाला । तो जगदांतरचि जाला । अरत्रीं परत्रीं तयाला । काय उणें ॥ १४ ॥

जो सर्वांच्या अंतरात्म्याशी एकरूप झाला, तो स्वतःच अंतरात्मारूप बनतो. मग त्याला इहलोकी किंवा परलोकी काय म्हणून उणे पडावे?

बुद्धि देणें भगवंताचें । बुद्धिविण माणुस काचें । राज्य सांडून फुकाचे । भीक मागे ॥ १५ ॥

बुद्धी ही भगवंताने दिलेली देणगी आहे; बुद्धीशिवाय माणूस काचेसारखा ठिसूळ व कवडीमोलाचा ठरतो. असा माणूस आपले राज्य सोडून उगाच फुकटची भीक मागत फिरतो.

जें जें जेंथें निर्माण जालं । तें तें तयास मानलें । अभिमान देऊन गोविलें । ठाईं ठाईं ॥ १६ ॥

जो जेथे जन्माला येतो, त्यालाच तो आपले मानतो. प्रत्येकाला त्या त्या ठिकाणी अभिमान देऊनच जणू बांधून ठेवलेले आहे.

अवघेच म्हणती आम्ही थोर । अवघेचि म्हणती आम्ही सुंदर । अवघेचि म्हणती आम्ही चतुर । भूमंडळीं ॥ १७ ॥

या पृथ्वीवर प्रत्येकजण म्हणतो की आम्हीच थोर आहोत, आम्हीच सुंदर आहोत आणि आम्हीच चतुर आहोत.

ऐसा विचार आणितां मना । कोणीच लाहान म्हणविना । जाणते आणिती अनुमाना । सकळ कांहीं ॥ १८ ॥

असा विचार मनात आणला तर लक्षात येते की कोणीच स्वतःला लहान समजत नाही. पण जाणते लोक मात्र प्रत्येक गोष्टीचा अंदाज व पारख करून पाहतात.

आपुलाल्या साभिमानें । लोक चालिले अनुमानें । परंतु हें विवेकानें । पाहिलें पाहिजे ॥ १९ ॥

प्रत्येकजण आपापल्या अभिमानाच्या भरात अंदाजानेच वागत असतो. पण हे सगळे विवेकाने तपासून पाहिले पाहिजे.

लटिक्याचा साभिमान घेणें । सत्य अवघेंच सोडणें । मूर्खपणाचीं लक्षणें । ते हे ऐसीं ॥ २० ॥

खोट्या गोष्टींचा अभिमान बाळगणे आणि खरे मात्र पूर्णपणे सोडून देणे, ही मूर्खपणाचीच लक्षणे होत.

सत्याचा जो साभिमान । तो जाणावा निराभिमान । न्याये अन्याये समान । कदापि नव्हे ॥ २१ ॥

जो अभिमान सत्यावर आधारलेला असतो, तो खऱ्या अर्थाने निरभिमानच समजावा. न्याय आणि अन्याय कधीही सारखे मानता येत नाहीत.

न्याये म्हणिजे तो शाश्वत । अन्याये म्हणिजे तो अशाश्वत । बाष्कळ आणि नेमस्त । येक कैसा ॥ २२ ॥

जे न्याय्य असते तेच टिकाऊ असते आणि जे अन्याय्य असते ते नाशवंत असते. मग वायफळ बडबड करणारा आणि शिस्तशीर, नेमस्त वागणारा हे दोघे सारखे कसे असतील?

येक उघड भाग्य भोगिती । येक तश्कर पळोन जाती । येकांची प्रगट महंती । येकांची कानकोंडी ॥ २३ ॥

काही लोक उघडपणे भाग्य उपभोगतात, तर काही चोरासारखे लपून पळून जातात. काहींची थोरवी उघड दिसते, तर काहींना मात्र लाजिरवाणे जिणे जगावे लागते.

आचारविचारेंविण । जें जें करणें तो तो सीण । धूर्त आणि विचक्षण । तेचि शोधावे ॥ २४ ॥

चांगले आचरण व विचार यांच्याशिवाय जे जे केले जाते, ते सर्व केवळ फुकाची दगदग ठरते. म्हणून धूर्त व विचारी माणसांचाच शोध घेऊन त्यांची संगत धरावी.

उदंड बाजारी मिळाले । परी ते धूर्तेंचि आळिले । धूर्तांपासीं कांहीं न चले । बाजायांचें ॥ २५ ॥

बाजारात उदंड लोक जमतात, पण त्यांना धूर्त माणसेच आपल्या मुठीत ठेवतात. साध्या बाजारी लोकांचे डावपेच खऱ्या धूर्तांपुढे मुळीच चालत नाहीत.

याकारणें मुख्य मुख्य । तयांसी करावे सख्य । येणेंकरितां असंख्य । बाजारी मिळती ॥ २६ ॥

म्हणून प्रमुख व प्रभावी माणसांशीच मैत्री जोडावी. असे केले की त्यांच्यामागोमाग असंख्य सामान्य लोकही आपोआप जमून येतात.

धूर्तासि धूर्तचि आवडे । धूर्त धूर्तींच पवाडे । उगेंचि हिंडती वेडे । कार्येंविण ॥ २७ ॥

धूर्त माणसाला धूर्त माणूसच आवडतो आणि धूर्त माणसे धूर्तांतच फुलून येतात. पण मूर्ख माणसे मात्र काहीही साध्य न करता उगीचच भटकत राहतात.

धूर्तासि धूर्तपण कळलें । तेणें मनास मनपण मिळालें । परी हें गुप्तरूपें केलें । पाहिजे सर्वे ॥ २८ ॥

एका धूर्त माणसाने दुसऱ्याचे धूर्तपण ओळखले की त्या दोघांची मने खऱ्या अर्थाने जुळतात. पण हे सर्व गुप्तपणेच करावे लागते.

समर्थाचें राखतां मन । तेथे येती उदंड जन । जन आणि सज्जन । आर्जव करिती ॥ २९ ॥

समर्थ माणसाचे मन सांभाळून ठेवले की तेथे आपोआप उदंड लोक जमतात. सामान्य लोकही आणि सज्जनही त्याची मर्जी राखण्याचा प्रयत्न करतात.

वोळखीनें वोळखी साधावी । बुद्धीनें बुद्धि बोधावी । नीतिन्यायें वाट रोधावी । पाषांडाची ॥ ३० ॥

ओळखीतून आणखी ओळखी जोडत जाव्यात आणि आपल्या बुद्धीने दुसऱ्याच्या बुद्धीला योग्य मार्ग दाखवावा. नीतिन्यायाने वागून पाखंडी, चुकीच्या मार्गाची वाट रोखून धरावी.

वेष धरावा बावळा । अंतरीं असाव्या नाना कळा । सगट लोकांचा जिव्हाळा । मोडूं नये ॥ ३१ ॥

बाहेरून साधा, भोळसट वेष धारण करावा, पण आतून मात्र नाना कळा व कौशल्ये बाळगावीत. सामान्य लोकांचा जिव्हाळा व प्रेम कधी दुखवू नये.

निस्पृह आणि नित्य नूतन । प्रत्ययाचें ब्रह्मज्ञान । प्रगट जाणतां सज्जन । दुल्लभ जगीं ॥ ३२ ॥

निस्पृहता आणि नित्य नवा वाटणारा, प्रत्यक्ष अनुभवाचा ब्रह्मज्ञानाचा ठेवा — हे दोन्ही उघडपणे अंगी असणारा सज्जन या जगात दुर्मिळ असतो.

नाना जिनसपाठांतरें निवती सकळांचीं अंतरें । चंचळपणें तदनंतरें । सकळां ठाईं ॥ ३३ ॥

निरनिराळ्या विषयांवरील बोलण्याने व पाठांतराने सर्वांची मने शांत व निवळतात. पण त्यानंतरही सर्वत्र चंचलपणा शिल्लक उरतोच.

येके ठाईं बैसोन राहिला । तरी मग व्यापचि बुडाला । सावधपणें ज्याला त्याला । भेटि द्यावी ॥ ३४ ॥

एकाच जागी बसून राहिले तर आपला सगळा व्याप व प्रभाव बुडून जातो. म्हणून सावधपणे प्रत्येकाला जाऊन भेटत राहावे.

भेटभेटों जरी राखणें । हे चातुर्याचीं लक्षणें । मनुष्यमात्र उत्तम गुणें । समाधान पावे ॥ ३५ ॥

वारंवार भेटीगाठी ठेवून संबंध जपत राहणे, हीच खरी चातुर्याची लक्षणे होत. अशा उत्तम गुणांमुळे प्रत्येक माणूस समाधान पावतो.