नाना विकाराचें मूळ । ते हे मूळमायाच केवळ । अचंचळीं जे चंचळ । सूक्ष्मरूपें ॥ १ ॥

सर्व प्रकारच्या विकारांचे मूळ म्हणजे ही मूळमायाच होय. अचंचळ अशा परब्रह्मात सूक्ष्मरूपाने प्रकट झालेली ही चंचळता आहे.

मूळामाया जाणीवेची । मुळींच्या मुळ संकल्पाची । वोळखी शडगुणैश्वराची । येणेंचि न्यावें ॥ २ ॥

मूळमाया ही मुळातील जाणिवेचीच आणि मूळ संकल्पाचीच निर्मिती आहे. षड्गुणैश्वर्यसंपन्न परमेश्वराची ओळखही याच मार्गाने करून घ्यावी.

प्रकृतिपुरुष शिवशक्ति । आर्धनारीनटेश्वर म्हणती । परी ते आवघी जगज्जोती । मूळ त्यासी ॥ ३ ॥

प्रकृती-पुरुष, शिव-शक्ती किंवा अर्धनारीनटेश्वर अशी नावे त्याला दिली जातात. पण ही सगळी नावे त्या एकाच जगज्ज्योतीच्या मुळाशी जाऊन पोहोचतात.

संकल्पाचें जें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । वायो आणी त्रिगुण । आणी पंचभूतें ॥ ४ ॥

संकल्पाची जी हालचाल असते, तेच वायूचे लक्षण आहे. त्या वायूपासूनच पुढे त्रिगुण आणि पंचमहाभूते निर्माण होतात.

पाहातां कोणीयेक वेल । त्याच्या मुळ्या असती खोल । पत्रें पुष्पें फळें केवळ । मुळाचपासी ॥ ५ ॥

एखादी वेल पाहिली तर तिची मुळे खोलवर रुजलेली असतात. पाने, फुले, फळे ही सगळी त्या मुळाशीच जोडलेली असतात.

याहिवेगळे नाना रंग । आकार विकार तरंग । नाना स्वाद अंतरंग । मुळामध्यें ॥ ६ ॥

याखेरीज नाना रंग, आकार, विकार व लहरीही त्याच वेलीत असतात. नाना स्वादही त्या मुळातच अंतरंगाने साठलेले असतात.

तेंचि मूळ फोडून पाहातां । कांहींच नाहीं वाटे आतां । पुढें वाढतां वाढतां । दिसों लागे ॥ ७ ॥

तेच मूळ फोडून पाहिले तर आत काहीच नाही असे वाटते. पण पुढे वाढत गेल्यावर मात्र ते सगळे प्रकट होऊन दिसू लागते.

कड्यावरी वेल निघाला । अधोमुखें बळें चालिला । फांपावोन पुढें आला । भूमंडळीं ॥ ८ ॥

वेल एखाद्या कड्यावर उगवली आणि खालच्या दिशेने जोमाने वाढत गेली. फोफावत ती पुढे जमिनीपर्यंत पसरून आली.

तैसीं मुळमाया जाण । पंचभूतें आणी त्रिगुण । मुळीं आहेत हें प्रमाण । प्रत्ययें जाणावें ॥ ९ ॥

त्याचप्रमाणे मूळमाया, पंचमहाभूते आणि त्रिगुण हे सगळे त्या मुळातच सामावलेले आहेत, हे जाणावे. याचा प्रत्यक्ष अनुभवानेच पुरावा घ्यावा.

अखंड वेल पुढें वाढला । नाना विकारीं शोभला । विकारांचा विकार जाला । असंभाव्य ॥ १० ॥

ती वेल अखंडपणे वाढत गेली आणि नाना विकारांनी शोभून दिसू लागली. विकारांतून आणखी विकार निर्माण होत गेले, इतके की ते अगणित झाले.

नाना फडगरें फुटलीं । नाना जुंबाडें वाढली । अनंत अग्रें चालिलीं । सृष्टीमधें ॥ ११ ॥

नाना फांद्या फुटल्या आणि नाना वेलींचे जुंबाडे वाढले. त्या सृष्टीत अगणित शेंडे पुढेपुढे पसरत गेले.

कित्येक फळें तीं पडती । सवेंचि आणीक निघती ॥ ऐसीं होती आणि जाती । सर्वकाळ ॥ १२ ॥

कित्येक फळे गळून पडतात आणि लगेच त्यांच्या जागी आणखी नवीन फळे येतात. अशी ही निर्माण होणे व नाहीशी होणे सतत, सर्वकाळ चालूच असते.

येक वेलचि वाळले । पुन्हां तेथेंचि फुटले । ऐसे आले आणि गेले । कितीयेक ॥ १३ ॥

एखादी वेल वाळून गेली तरी तिथेच पुन्हा नवी वेल फुटते. अशा किती तरी वेली येऊन गेल्या आहेत.

पानें झडती आणि फुटती । पुष्पें फळें तेणेंचि रितीं । मध्यें जीव हे जगती । असंभाव्य ॥ १४ ॥

पाने गळतात आणि पुन्हा नवी फुटतात, फुले-फळांचीही तीच रीत असते. या सगळ्यांत जीव मात्र अगणित संख्येने जगत असतात.

अवघा वेलचि कर्पतो । मुळापासून पुन्हा होतो । ऐसा अवघा विचार जो तो । प्रत्यक्ष जाणावा ॥ १५ ॥

कधी संपूर्ण वेलच वाळून जाते, तर पुन्हा मुळापासून नवी वेल उगवते. हा सगळा विचार प्रत्यक्ष अनुभवानेच जाणून घ्यावा.

मूळ खाणोन काढिलें । प्रत्ययेज्ञानें निर्मूळ केलें । तरी मग वाढणेंचि राहिलें । सकळ कांहीं ॥ १६॥

जेव्हा ते मूळच खणून काढून टाकले जाते आणि प्रत्यक्ष अनुभवाच्या ज्ञानाने ते समूळ नष्ट केले जाते, तेव्हा मग त्या वेलीची सगळी वाढच पूर्णपणे थांबते.

मुळीं बीज सेवटीं बीज । मध्यें जळरूप बीज । ऐसा हा स्वभाव सहज । विस्तारला ॥ १७॥

सुरुवातीलाही बीज असते आणि शेवटीही बीजच उरते, मध्ये मात्र त्याचे जलरूप बीज असते. असा हा स्वभाव अगदी सहजपणे विस्तारत गेलेला आहे.

मुळामधील ज्या गोष्टी । सांगताहे बीजसृष्टी । जेथील अंश तेथें कष्टी । न होतां जातो ॥ १८ ॥

मुळात असलेल्या ज्या गोष्टी असतात, त्याच बीजातून निर्माण होणारी सृष्टी सांगत असते. जेथून जो अंश आलेला असतो, तो तिथेच कोणताही त्रास न होता परत जातो.

जातो येतो पुन्हा जातो । ऐसा प्रत्यावृत्ति करितो । परंतु आत्मज्ञानी जो तो । अन्यथा न घडे ॥ १९ ॥

तो अंश जातो, येतो, पुन्हा जातो, असे हे फेरे चालूच राहतात. पण जो आत्मज्ञानी असतो, त्याच्याबाबतीत मात्र हे असे घडत नाही.

न घडे ऐसें जरी म्हणावें । तरी कांहींतरी लागे जाणावें । अंतरींच परी ठावें । सकळांस कैचें ॥ २० ॥

'हे घडत नाही' असे म्हटले तरी त्यामागे काहीतरी समजून घ्यावेच लागते. हे खरे तर अंतर्यामीच कळण्याचे आहे, ते सर्वांना कसे कळणार?

तेणेंसींच कार्यभाग करिती । परंतु तयास नेणती । दिसेना ते काये करिती । बापुडे लोक ॥ २१ ॥

त्या अंतरात्म्याच्याच साहाय्याने सगळे व्यवहार चालतात, पण लोकांना तेच कळत नाही. जे दिसत नाही ते बिचारे लोक कसे जाणून घेणार?

विषयेभोग तेणेंचि घडे । तेणेंविण कांहींच न घडे । स्थूळ सांडून सूक्ष्मीं पवाडे । ऐसा पाहिजे ॥ २२ ॥

विषयभोगही त्याच्याच आधारे घडतो, त्याच्याशिवाय काहीच घडू शकत नाही. स्थूलाचा त्याग करून सूक्ष्मात प्रवेश करणारा माणूसच असा शोधून काढावा.

जें आपलेंचि अंतर । तद्रूपचि जगदांतर । शरीरभेदाचे विकार । वेगळाले ॥ २३ ॥

जे आपलेच अंतरंग आहे, तेच सर्व जगाचेही अंतरंग आहे. फक्त शरीराच्या भेदामुळे विकार वेगवेगळे भासतात.

आंगोळीची आंगोळीस वेधना । येकीची येकीस कळेना । हात पाये अवेव नाना । येणेंचि न्यायें ॥ २४ ॥

एका बोटाची वेदना दुसऱ्या बोटाला कळत नाही. हात, पाय व इतर अवयवांच्या बाबतीतही हाच न्याय लागू पडतो.

अवेवाचें अवेव नेणे । मा तो परांचें काये जाणे । परांतर याकारणें । जाणवेना ॥ २५ ॥

एका अवयवाला दुसऱ्या अवयवाचे कळत नाही, मग तो परक्याचे काय जाणणार? म्हणूनच दुसऱ्याचे अंतरंग सहसा कळत नाही.

येकाचि उदकें सकळ वनस्पती । नाना अग्रेंभेद दिसती । खुडिलीं तितुकींच सुकती । येर ते टवटवीत ॥ २६ ॥

एकाच पाण्याने सगळ्या वनस्पती वाढतात, तरी त्यांच्या शेंड्यांत नाना भेद दिसतात. जी खुडली जातात तीच सुकतात, बाकीची मात्र टवटवीत राहतात.

येणेंचि न्यायें भेद जाला । कळेना येकाचें येकाला । जाणपणें आत्मयाला । भेद नाहीं ॥ २७ ॥

याच न्यायाने भेद निर्माण झाला आहे आणि एकाला दुसऱ्याचे कळत नाही. पण जाणिवेच्या दृष्टीने आत्म्याला मात्र कोणताही भेद नाही.

आत्मत्वीं भेद दिसे । देहप्रकृतिकरितां भासे । तरी जाणतचि असे । बहुतेक ॥ २८ ॥

आत्मस्वरूपात भेद जरी दिसत असला, तरी तो केवळ देह व प्रकृतीमुळेच भासतो. तरीदेखील बहुतेक जण अंतर्यामी ते जाणतच असतात.

देखोन ऐकोन जाणती । शाहाणे अंतर परीक्षिती । धूर्त ते अवघेंच समजती । गुप्तरूपें ॥ २९ ॥

पाहून-ऐकून शहाणे लोक दुसऱ्याचे अंतरंग पारखत असतात. धूर्त माणसे तर गुप्तपणेच सगळे काही समजून घेतात.

जो बहुतांचें पाळण करी । तो बहुतांचें अंतर विवरी । धूर्तपणें ठाउकें करी । सकळ कांहीं ॥ ३० ॥

जो अनेकांचे पालनपोषण करतो, तोच अनेकांचे अंतरंग नीट पारखतो. अशा धूर्तपणानेच तो सर्व काही जाणून घेतो.

आधी मनोगत पाहतीं । मग विश्वास धरिती । प्राणीमात्र येणें रितीं । वर्तताहे ॥ ३१ ॥

आधी दुसऱ्याचे मनोगत पाहून घ्यावे, मगच त्याच्यावर विश्वास ठेवावा. सगळे प्राणिमात्र याच पद्धतीने वागत असतात.

स्मरणामगें विस्मरण । रोकडी प्रचित प्रमाण । आपलें ठेवणें आपण । दुकताहे ॥ ३२ ॥

स्मरणापाठोपाठ विस्मरणही येते, हा तर रोखठोक अनुभवाचाच पुरावा आहे. आपली स्वतःची ठेव आपणच विसरून बसतो.

आपलेंच आपणा स्मरेना । बोलिलें तें आठवेना । उठती अनंत कल्पना । ठाउक्या कैंच्या ॥ ३३ ॥

आपले स्वतःचेच आपल्याला आठवत नाही, आपण बोललेलेही लक्षात राहत नाही. मनात अगणित कल्पना उठतात, त्या तरी कुठे आपल्याला ठाऊक असतात?

ऐसें हें चंचळ चक्र । कांहीं नीट कांहीं वक्र । जाला रंक अथवा शक्र । तरी स्मरणास्मरणें ॥ ३४ ॥

हे असे चंचळतेचे चक्र आहे, त्यात काही सरळ तर काही वाकडे असते. माणूस रंक असो वा इंद्रासारखा श्रेष्ठ असो, स्मरण-विस्मरण हे दोघांनाही चुकत नाही.

स्मरण म्हणिजे देव । विस्मरण म्हणिजे दानव । स्मरणविस्मरणें मानव । वर्तती आतां ॥ ३५ ॥

स्मरण म्हणजे जणू देवत्व आणि विस्मरण म्हणजे जणू दानवत्व. स्मरण व विस्मरण या दोहोंतूनच सध्या माणसाचे जगणे चालू आहे.

म्हणोनि चेवी आणि दानवी । संपत्ति द्विधा जाणावी । प्रचित मानसीं आणावी । विवेकेंसहित ॥ ३६ ॥

म्हणून दैवी आणि दानवी अशा दोन प्रकारच्या संपत्ती आहेत, हे जाणावे. विवेकासह त्याची प्रचिती मनात आणावी.

विवेकें विवेक जाणावा । आत्म्यानें आत्मा वोळखावा । नेत्रें नेत्रचि पाहावा । दर्पणींचा ॥ ३७ ॥

विवेकानेच विवेक जाणून घ्यावा आणि आत्म्यानेच आत्मा ओळखावा. जसे आरशातील डोळा डोळ्यानेच पाहावा लागतो, तसेच हे आहे.

स्थूळें स्थूळ खाजवावें । सुक्ष्में सुक्ष्म समजावें । खुणेनें खुणेसी बाणावें । अंतर्यामीं ॥ ३८ ॥

स्थूलाला स्थूलानेच खाजवावे, सूक्ष्माला सूक्ष्मानेच समजून घ्यावे. अंतर्यामी खुणेनेच खुणेला भिडवावे.

विचारें जाणाव विचार । अंतरें जाणावे अंतर । अंतरें जाणावे परांतर । । हौनियां ॥ ३९ ॥

विचारानेच विचार जाणावा आणि अंतरानेच अंतर जाणावे. स्वतःच्या अंतरंगाच्या साहाय्यानेच दुसऱ्याचेही अंतरंग जाणून घ्यावे.

स्मरणामाजीं विस्मरण । हेंचि भेदाचें लक्षण । येकदेसी । परिपूर्ण । होत नाहीं ॥ ४० ॥

स्मरणातही विस्मरण दडलेले असते, हेच भेदाचे खरे लक्षण आहे. एकाच ठिकाणी राहून कोणतीही गोष्ट कधीच परिपूर्ण होत नाही.

पुढें सिके मागें विसरे । पुढें उजेडे मागें अंधारें । पुढें स्मरे मागें विस्मरे । सकळ कांहीं ॥ ४१ ॥

पुढे शिकतो तर मागचे विसरतो, पुढे उजेड पडतो तर मागे अंधार होतो. पुढे आठवते तर मागचे विसरले जाते, असे हे सगळेच घडते.

तुर्या जाणावी स्मरण । सुषुप्ती जाणावी विस्मरण । उभयेता शरीरीं जाण । वर्तती आतां ॥ ४२ ॥

तुर्यावस्था म्हणजे स्मरण आणि सुषुप्ती म्हणजे विस्मरण, असे जाणावे. या दोन्ही अवस्था याच शरीरात नित्य वावरत असतात, हे लक्षात घ्यावे.