पीतापासून कृष्ण जालें । भूमंडळीं विस्तारलें । तेणेंविण उअमजलें । हें तों घडेना ॥ १ ॥

पिवळ्या रंगापासून काळा रंग निर्माण झाला आणि तो भूमंडळावर सर्वत्र पसरला. तो नीट समजल्याशिवाय पुढचे काहीच उमगणार नाही.

आहे तरी स्वल्प लक्षण । सर्वत्रांची सांठवण । अद्धम आणी उत्तम गुण । तेथेंचि असती ॥ २ ॥

हे लक्षण जरी अल्प वाटले तरी त्यात सर्वांचा साठा सामावलेला आहे. अधम आणि उत्तम असे दोन्ही गुण त्यातच वसलेले असतात.

महीसुत सरसाविला । सरसाऊन द्विधा केला । उभयेता मिळोन चालिला । कार्येभाग ॥ ३ ॥

भूमीपुत्राला (मातीच्या पदार्थाला) एकत्र आणून सरसावला आणि नंतर त्याचे दोन भाग केले. मग त्या दोन्ही भागांच्या मिळण्यातून पुढचे कार्य चालू लागले.

स्वेतास्वेतास गांठीं पडतां । मधें कृष्ण मिश्रित होतां । इहलिकसार्थकता । होत आहे ॥ ४ ॥

पांढऱ्याची पांढऱ्याशी गाठ पडली आणि त्यात काळे मिसळले गेले. अशा मिश्रणातूनच या इहलोकातील जीवनाचे सार्थक होत असते.

विवरतां याचा विचार । मूर्ख तोचि होये चतुर । सद्यप्रचित साक्षात्कार । परलोकींचा ॥ ५ ॥

याचा नीट विचार केला की मूर्खही चतुर बनतो. त्यातूनच परलोकाचा साक्षात्कार याच क्षणी, याच जन्मात प्रचितीला येतो.

सकळांस जे मान्य । तेंचि होतसे सामान्य । सामान्यास अनन्य । होईजेत नाहीं ॥ ६ ॥

जे सर्वांना मान्य असते, तेच सामान्य ठरत जाते. पण सामान्य गोष्टीशी कोणी अनन्यभावाने एकरूप होत नाही.

उत्तम मध्यम कनिष्ठ रेखा । अदृष्टीची गुप्त रेखा । चत्वार अनुभव रारिखा । होत नाहीं ॥ ७ ॥

उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ अशा रेषा असतात, तशीच नशिबाचीही एक गुप्त रेषा असते. या चारही प्रकारच्या अनुभवांची रेघ मात्र सारखी नसते.

चौदा पिड्यांचे पवाडे । सांगती ते शाहाणे कीं वेडे । ऐकत्यानें घडे कीं न घडे । ऐसें पाहावें ॥ ८ ॥

चौदा पिढ्यांचे पराक्रम सांगणारे लोक शहाणे आहेत की वेडे, हे पाहावे. ते ऐकून आपले काही खरेच साधते की नाही, हेही तपासून पाहावे.

रेखा तितुकी पुसोन जाते । प्रत्यक्ष प्रत्यया येतें । डोळेझांकणी करावी तें । कायेनिमित्य ॥ ९ ॥

अशा वंशावळीची रेघ पुसली जाते, पण प्रत्यक्ष अनुभवाला येणारेच खरे टिकते. मग उगाच डोळेझाक कशासाठी करावी?

बहुतांचे बोलीं लागलें । तें प्राणी अनुमानीं बुडालें । मुख्य निश्चये चुकलें । प्रत्ययाचा ॥ १० ॥

जो केवळ अनेकांच्या बोलण्यावर विसंबतो, तो प्राणी नुसत्या अंदाजातच बुडून जातो. त्याला प्रत्यक्ष अनुभवाचा मुख्य निश्चयच चुकतो.

उदंडाचें उदंड ऐकावें । परी तें प्रत्ययें पाहावे । खरेंखोटें निवडावें । अंतर्यामीं ॥ ११ ॥

अनेकांकडून खूप काही ऐकावे, पण ते प्रत्यक्ष अनुभवानेच पडताळून पाहावे. खरे-खोटे अंतर्यामीच निवडून काढावे.

कोणासी नव्हे म्हणों नये । समजावे अपाये उपाये । प्रत्यये घ्यावा बहुत काये । बोलोनियां ॥ १२ ॥

कोणालाही एकदम "नाही" म्हणू नये, आधी त्याचे फायदे-तोटे समजून घ्यावेत. बोलून बोलून त्याचा नीट प्रत्यय घ्यावा, फार काय सांगावे.

माणुस हेंकाड आणी कच्चें । मान्य करावें तयाचें । येणेंप्रकारें बहुतांचें । अंतर राखावें ॥ १३ ॥

माणूस हट्टी आणि कच्च्या मनाचा असला तरी त्याचे म्हणणे मान्य करून घ्यावे. अशा प्रकारे अनेकांचे मन राखत राहावे.

अंतरीं पीळ पेच वळसा । तोचि वाढवी बहुवसा । तरी मग शाहाणा कैसा । निवऊं नेणें ॥ १४ ॥

ज्याच्या मनात पीळ, पेच व अडकाठी असते, तोच ती अधिकाधिक वाढवत नेतो. मग असा माणूस शहाणा तरी कसा, कारण त्याला दुसऱ्याचे मन शांत करणे येतच नाही.

वेडें करावें शाहाणें । तरीच जिणें श्लाघ्यवाणें । उगेंच वादांग वाढविणें । हें मूर्खपण ॥ १५ ॥

वेड्या माणसालाही शहाणे करावे, तरच जगणे प्रशंसनीय ठरते. उगाचच वाद वाढवत नेणे हा नुसता मूर्खपणा होय.

मिळोन जाऊन मेळवावें । पडी घेऊन उलथावें । कांहींच कळों नेदावें । विवेकबळें ॥ १६ ॥

जाऊन मिसळून घ्यावे, आवश्यकतेनुसार वाकून-नमूनही समोरच्याला वळवावे. हे सगळे विवेकाच्या बळावर इतके सहज करावे की कोणाला काही कळूही नये.

दुसयाचे चालणें चालावें । दुसयाचे बोलणीं बोलावें । दुसयाचे मनोगतें जावें । मिळोनियां ॥ १७ ॥

दुसऱ्याच्या चालीने चालावे, दुसऱ्याच्या भाषेत बोलावे. दुसऱ्याच्या मनोगताशी जुळवून घेऊन त्याच्याशी एकरूप व्हावे.

जो दुसयाच्या हितावरी । तो विपट कहिंच न करी । मानत मानत विवरी । अंतर तयाचें ॥ १८ ॥

जो दुसऱ्याच्या हिताचाच विचार करतो, तो कधीच विपरीत वागत नाही. समोरच्याचा मान राखतराखतच तो त्याचे अंतरंग हळुवारपणे जाणून घेतो.

आधीं अंतर हातीं घ्यावें । मग हळुहळु उकलावें । नाना उपायें न्यावें । परलोकासी ॥ १९ ॥

आधी दुसऱ्याचे मन हातात घ्यावे, त्याचा विश्वास संपादन करावा, मग हळूहळू त्याला उलगडत न्यावे. नाना उपायांनी त्याला परमार्थाच्या मार्गाकडे न्यावे.

हेंकाडास हेंकाड मिळाला । तेथें गल्बलाचि जाला । कळहो उठतां च्यातुर्याला । ठाव कैंचा ॥ २० ॥

एका हट्टी माणसाला जर दुसरा हट्टी माणूस भेटला, तर तिथे नुसता गोंधळच होतो. जिथे भांडण उफाळते तिथे चातुर्याला थारा कुठला?

उगीच करिती बडबड । परी करून दाखविणें हें अवघड । परस्थळ साधणें जड । कठिण आहे ॥ २१ ॥

लोक उगाचच बडबड करत असतात, पण प्रत्यक्ष करून दाखवणे मात्र अवघड असते. परक्याचे ठिकाण, परक्याचे मन साधणे हे खरोखर कठीण काम आहे.

धके चपेटे सोसावे । नीच शब्द साहात जावे । प्रस्तावोन परावे । आपले होती ॥ २२ ॥

धक्के आणि चपराके सोसावे लागतात, हलक्या दर्जाचे शब्दही सहन करावे लागतात. असे संयमाने वागल्यावरच परके लोक हळूहळू आपलेसे होतात.

प्रसंग जाणोनि बोलावें । जाणपण कांहींच न घावें । लीनता धरून जावें । जेथतेथें ॥ २३ ॥

प्रसंग ओळखूनच बोलावे, आपला शहाणपणा कुठेही उगाळू नये. जिथेतिथे विनम्रता धरूनच वावरावे.

कुग्रामें अथवा नगरें । पाहावीं घरांचीं घरें । भिक्षामिसें लाहानथोरें । परीक्षून सोडावीं ॥ २४ ॥

लहान खेडी असोत किंवा मोठी नगरे, तेथील घरोघर पाहत जावे. भिक्षेच्या निमित्ताने लहानथोर घरांची पारख करून मगच पुढे जावे.

बहुतीं कांहींतरी सांपडे । विचक्षण लोकीं मित्री घडे । उगेच बैसतां कांहींच न घडे । फिर्णें विवरणें ॥ २५ ॥

अशा फिरण्यातून बहुतेक ठिकाणी काही ना काही मिळते आणि चौकस माणसांशी मैत्रीही जुळते. उगीच एका जागी बसून राहिले तर काहीच साधत नाही, म्हणून फिरत राहून पारख करत राहावे.

सावधपणें सर्व जाणावें । वर्तमान आधींच घ्यावें । जाऊं ये तिकडे जावें । विवेकें सहित ॥ २६ ॥

सावधपणे सगळे जाणून घ्यावे, आधीच परिस्थितीची बित्तंबातमी घ्यावी. मग विवेकाने विचार करून जिथे जाणे योग्य असेल तिथेच जावे.

नाना जिनसपाठांतरें । निवती सकळांचीं अंतरें । लेहोन देतां परोपकारें । सीमा सांडावी ॥ २७ ॥

नाना विषयांचे पाठांतर व माहिती असली की सर्वांची मने शांत होतात. दुसऱ्याला परोपकारासाठी लिहून, शिकवून देताना कोणतीही मर्यादा बाळगू नये.

जैसें जयास पाहिजे । तैसें तयास दीजे । तरी मग श्रेष्ठचि होइजे । सकळां मान्ये ॥ २८ ॥

ज्याला जे हवे असेल, ते त्याला तसेच द्यावे. असे केले तरच माणूस श्रेष्ठ ठरतो आणि सर्वांना मान्य होतो.

भूमंडळीं सकळांस मान्य । तो म्हणों नये सामान्य । कित्येक लोक अनन्य । तया पुरुषासी ॥ २९ ॥

जो या पृथ्वीवर सर्वांना मान्य असतो, त्याला सामान्य म्हणू नये. अशा पुरुषाशी कित्येक लोक अनन्यभावाने एकरूप झालेले असतात.

ऐसीं चातुर्याचीं लक्षणें । चातुर्यें दिग्विजये करणें । मग तयास काये उणें । जेथतेथें ॥ ३० ॥

अशी ही चातुर्याची लक्षणे आहेत; या चातुर्याने दिग्विजय मिळवावा. मग अशा माणसाला कुठेही काहीही उणे पडत नाही.