मुळापासून सैरावैरा । अवघा पंचीकर्ण पसारा । त्यांत साक्षत्वाचा दोरा । तोहि तत्त्वरूप ॥ १ ॥

मुळापासूनच हा सगळा पंचमहाभूतांचा पसारा इतस्ततः पसरलेला आहे. त्यातही जो साक्षित्वाचा धागा आहे, तोही मुळात तत्त्वरूपच आहे.

दुरस्त्या दाटल्या फौजा । उंच सिंहासनीं राजा । याचा विचार समजा । अंतर्यामी ॥ २ ॥

दूरवर सैन्याच्या फौजा दाटलेल्या असतात आणि उंच सिंहासनावर राजा बसलेला असतो. याचा खरा अर्थ अंतर्यामी नीट समजून घ्यावा.

देहमात्र अस्तिमांशांचें । तैसेंचि जाणावें नृपतीचें । मूळापासून सृष्टीचें । तत्वरूप ॥ ३ ॥

प्रत्येक देह हा हाडामांसाचाच बनलेला असतो, राजाचाही देह तसाच असतो हे समजून घ्यावे. मुळापासून सर्व सृष्टीचे तत्त्वरूप एकच आहे.

रायाचे सत्तेनें चालतें । परन्तु अवघीं पंचभूतें । मुळीं आधिक जाणिवेचे तें । अधिष्ठान आहे ॥ ४ ॥

राज्य राजाच्या सत्तेने चालते, पण अखेर सर्व शरीरे पंचभूतांचीच बनलेली असतात. मुळात मात्र त्याहून अधिक जाणिवेचे एक अधिष्ठान आहे.

विवेके बहुत पैसावले । म्हणौन अवतारी बोलिले । मनु चक्रवती जाले । येणेंचि न्यायें ॥ ५ ॥

विवेकाने ज्यांचे सामर्थ्य फार विस्तारले, त्यांना अवतारी पुरुष म्हटले गेले. याच न्यायाने मनूही चक्रवर्ती सम्राट बनला.

जेथें उदंड जाणीव । तेचि तितुके सदेव । थोडे जाणिवेने नर्देव । होती लोक ॥ ६ ॥

जिथे जाणिवेचा उदंड विकास असतो, तेवढ्या प्रमाणात ते खरे देवत्व असते. जाणिवेची कमतरता असली की माणसे केवळ नरदेव, म्हणजे नावापुरतेच राजे ठरतात.

व्याप आटोप करिती । धके चपेटे सोसिती । तेणें प्राणी सदेव होती । देखतदेखतां ॥ ७ ॥

जे मोठे व्याप उभारतात आणि ते नेटाने पुरे करतात, धक्के व चपराके सोसतात. अशा प्राण्यांना पाहताक्षणीच लोक खरोखर देवासमान मानू लागतात.

ऐसें हें आतां वर्ततें । मुर्ख लोकांस कळेना तें । विवेकीं मनुष्य समजतें । सकळ कांहीं ॥ ८ ॥

सध्या हे असेच घडत असते, पण मूर्ख लोकांना ते कळत नाही. मात्र विवेकी माणसाला हे सगळे नीट समजते.

थोर लाहान बुद्धीपासी । सगट कळेना लोकांसी । आधीं उपजलें तयासी । थोर म्हणती ॥ ९ ॥

थोरपण आणि लहानपण हे खरे तर बुद्धीवर अवलंबून असते, हे सामान्य लोकांना मुळीच कळत नाही. जो आधी जन्माला आला त्यालाच ते थोर मानतात.

वयें धाकुटा नृपती । वृद्ध तयास नमस्कार करिती । विचित्र विवेकाची गती । कळली पाहिजे ॥ १० ॥

राजा वयाने लहान असला तरी वृद्ध माणसेही त्याला नमस्कार करतात. विवेकाची ही विलक्षण गती नीट समजून घेतली पाहिजे.

सामान्य लोकांचे ज्ञान । तो अवघाच अनुमान । दीक्षादंडकाचें लक्षण । येणेंचि पाडें ॥ ११ ॥

सामान्य लोकांचे ज्ञान हे केवळ अंदाजावरच आधारलेले असते. दीक्षेच्या व नियमांच्या बाबतीतही असेच घडते.

नव्हें कोणास म्हणावें । सामान्यास काये ठावें । कोणकोणास म्हणावें । किती म्हणोनी ॥ १२ ॥

कोणाला काय म्हणून अपात्र ठरवावे, हे सामान्य माणसाला काहीच कळत नाही. कोणाकोणाला काय म्हणावे आणि किती म्हणावे, याचा त्याला अंदाजच नसतो.

धाकुटा भाग्यास चढला । तरी तुछ्य करिती तयाला । याकारणें सलगीच्या लोकांला । दूरी धरावें ॥ १३ ॥

एखादा लहान किंवा हलका माणूस भाग्याने मोठा झाला तरी लोक त्याला तुच्छ मानतात. म्हणूनच अति सलगी करणाऱ्या लोकांना दुरूनच ठेवावे.

नेमस्त कळेना वचन । नेमस्त नये राजकारण । उगेचि धरिती थोरपण । मूर्खपणें ॥ १४ ॥

अशा लोकांना नेमस्त, मोजके बोलणे कळत नाही आणि नीट राजकारणही येत नाही. तरी ते मूर्खपणाने उगाचच स्वतःचे थोरपण मिरवत राहतात.

नेमस्त कांहींच कळेना । नेमस्त कोणीच मानिना । आधी उपजलें त्या थोरपणा । कोण पुसे ॥ १५ ॥

अशा लोकांना कशाचाच नेमस्तपणा कळत नाही आणि तेही कोणाचा नेमस्तपणा मानत नाहीत. मग केवळ आधी जन्मल्यामुळे मिळालेल्या थोरपणाला कोण विचारतो?

वडिलां वडिलपण नाहीं । धाकुट्यां धाकुटपण नाहीं । ऐसे बोलती त्यांस नाहीं । शाहाणपण ॥ १६ ॥

वडिलांना वडिलपणच नाही आणि धाकट्यांना धाकटेपणच नाही, असे जे बोलतात, त्यांच्याजवळ शहाणपण नसतेच.

गुणेविण वडिलपण । हें तों आवघेंच अप्रमाण । त्याची प्रतीत प्रमाण । थोरपणीं ॥ १७ ॥

गुणांशिवाय केवळ वयाने आलेले वडिलपण हे सर्वस्वी अप्रमाणच ठरते. खऱ्या थोरपणाचा पुरावा हा गुणांच्या प्रचितीतच असतो.

तथापि वडिलांस मानावें । वडिलें वडिलपण जाणावें । नेणतां पुढें कष्टावें । थोरपणीं ॥ १८ ॥

तरीही वडिलांना मान द्यावा आणि वडिलांनीही आपले वडीलपण कसे सांभाळावे हे जाणावे. हे न कळल्यास पुढे थोरपणाच्या बाबतीत त्रास सोसावा लागतो.

तस्मात वडिल अंतरात्मा । जेथें चेतला तेथें महिमा । हें तों प्रगटचि आहे आम्हा । शब्द नाहीं ॥ १९ ॥

म्हणून खरा वडील तो अंतरात्मा होय; जिथे तो जागृत होतो तिथेच खरी महती असते. हे आम्हाला उघडच दिसते, यात आणखी शब्द नकोत.

याकारणें कोणी येकें । शाहाणपण सिकावें विवेकें । विवेक न सिकतां तुकें । तुटोन जाती ॥ २० ॥

याचकारणाने प्रत्येकाने विवेकाने शहाणपण शिकून घ्यावे. विवेक न शिकल्यास आपले तोल व वजनच तुटून जाते.

तुक तुटलें म्हणिजे गेलें । जन्मा येऊन काये केलें । बळेंचि सांदीस घातलें । आपणासी ॥ २१ ॥

तोल तुटला म्हणजे सगळेच गेले, मग जन्माला येऊन असे काय साधले? असा माणूस बळजबरीने स्वतःलाच कोंडीत घालतो.

सगट बायेका सिव्या देती । सांदीस पडिला ऐसें म्हणती । मूर्खपणाची प्राप्ती । ठाकून आली ॥ २२ ॥

अशा माणसाला साध्यासुध्या बायकादेखील शिव्या देतात आणि तो कोंडीत पडला असे म्हणतात. मूर्खपणाचेच फळ त्याला भोगावे लागते.

ऐसें कोणीयेकें न करावें । सर्व सार्थकचि करावें । कळेना तरी विवरावें । ग्रंथांतरीं ॥ २३ ॥

असे कोणीही करू नये, तर आपले जगणे सर्वस्वी सार्थकच करावे. समजत नसेल तर इतर ग्रंथांतून त्याचा शोध घ्यावा.

शाहाण्यास कोणीतरी बाहाती । मुर्खास लोक दवडून देती । जीवास आवडे संपत्ति । तरी शाहाणें व्हावें ॥ २४ ॥

शहाण्या माणसाला कोणी ना कोणी बोलावून नेतो, तर मूर्खाला मात्र लोक हाकलून देतात. जर मनाला संपत्तीची आवड असेल तर शहाणे व्हावे.

आहो या शाहाणपणाकारणें । बहुतांचे कष्ट करणें । परंतु शाहाणपण शिकणें । हें उत्तमोत्तम ॥ २५ ॥

या शहाणपणासाठी अनेकांची सेवा व कष्ट करावे लागतात. पण शहाणपण शिकणे हीच सर्वांत उत्तम गोष्ट आहे.

जों बहुतांस मानला । तो जाणावा शाहाणा जाला । जनीं शाहाण्या मनुष्याला । काये उणें ॥ २६ ॥

ज्याला बहुतांश लोक मान देतात, तोच खरा शहाणा झाला असे समजावे. जगात शहाण्या माणसाला कशाचीच उणीव भासत नाही.

आपलें हित न करी लोकिकीं । तो जाणावा आत्मघातकी । या मुर्खायेवढा पातकी । आणिक नाहीं ॥ २७ ॥

जो लोकांमध्ये आपले हित साधत नाही, तो आत्मघातकीच समजावा. एवढा मोठा पातकी दुसरा कोणी नाही.

आपण संसारीं कष्टतो । लोकांकरवी रागेजोन घेतो । जनामध्यें शाहाणा तो । ऐसें न करी ॥ २८ ॥

स्वतः संसारात कष्ट करतो, पण वागण्यातील चुकीमुळे लोकांचा रागही ओढवून घेतो. जगात खरा शहाणा माणूस असे कधीच वागत नाही.

साधकां सिकविलें स्वभावें । मानेल तरी सुखें घ्यावें । मानेना तरी सांडावें । येकिकडे ॥ २९ ॥

साधकांना हे मी सहजस्वभावानेच शिकवले आहे. पटले तर आनंदाने स्वीकारावे, न पटले तर बाजूला ठेवून द्यावे.

तुम्ही श्रोते परम दक्ष । अलक्षास लावितां लक्ष । हें तों सामान्य प्रत्यक्ष । जाणतसा ॥ ३० ॥

तुम्ही श्रोते अत्यंत जागरूक आहात, कारण तुम्ही अलक्ष अशा परब्रह्मावरही लक्ष केंद्रित करता. मग ही सामान्य, उघड गोष्ट तर तुम्हांला सहज कळतच असेल.