ऐक परमार्थाचें साधन । जेणें होय समाधान । तें तूं जाण गा श्रवण । निश्चयेंसीं ॥ १॥

परमार्थाचे साधन ऐक, ज्यामुळे समाधान लाभते; ते निश्चितपणे श्रवणच आहे, हे जाणून घे.

श्रवणें आतुडे भक्ती । श्रवणें उद्भवे विरक्ती । श्रवणें तुटे आसक्ती । विषयांची ॥ २॥

श्रवणाने भक्ती प्राप्त होते, श्रवणाने वैराग्य उत्पन्न होते, आणि श्रवणानेच विषयांची आसक्ती तुटते.

श्रवणें घडे चित्तशुद्धी । श्रवणें होय दृढ बुद्धी । श्रवणें तुटे उपाधी । अभिमानाची ॥ ३॥

श्रवणाने चित्तशुद्धी घडते, श्रवणाने बुद्धी दृढ होते, आणि श्रवणानेच अभिमानाची उपाधी तुटते.

श्रवणें निश्चयो घडे । श्रवणें ममता मोडे । श्रवणें अंतरीं जोडे । समाधान ॥ ४॥

श्रवणाने निश्चय दृढ होतो, श्रवणाने ममता मोडते, आणि श्रवणानेच अंतरंगात समाधान प्राप्त होते.

श्रवणें आशंका फिटे । श्रवणें संशयो तुटे । श्रवण होतां पालटे । पूर्वगुण आपुला ॥ ५॥

श्रवणाने शंका दूर होतात, श्रवणाने संशय तुटतो, आणि श्रवण झाले की आपले पूर्वीचे गुण बदलून जातात.

श्रवणें आवरे मन । श्रवणें घडे समाधान । श्रवणें तुटे बंधन । देहबुद्धीचें ॥ ६॥

श्रवणाने मन आवरले जाते, श्रवणाने समाधान लाभते, आणि श्रवणानेच देहबुद्धीचे बंधन तुटते.

श्रवणें मीपण जाय । श्रवणें धोका न ये । श्रवणें नाना अपाय । भस्म होती ॥ ७॥

श्रवणाने मीपण नाहीसे होते, श्रवणाने भीती उरत नाही, आणि श्रवणानेच नाना अपाय भस्म होऊन जातात.

श्रवणें होय कार्यसिद्धि । श्रवणें लागे समाधी । श्रवणें घडे सर्वसिद्धी । समाधानाची ॥ ८॥

श्रवणाने कार्यसिद्धी होते, श्रवणाने समाधी लागते, आणि श्रवणानेच समाधानाची सर्व सिद्धी घडते.

सत्संगावरी श्रवण । तेणें कळे निरूपण । श्रवणें होईजे आपण । तदाकार ॥ ९॥

सत्संगतीत श्रवण घडते, त्यामुळे निरूपण कळते, आणि श्रवणानेच आपण त्या तत्त्वाशी तद्रूप होतो.

श्रवणें प्रबोध वाढे । श्रवणें प्रज्ञा चढे । श्रवणें विषयांचे ओढे । तुटोन जाती ॥ १०॥

श्रवणाने प्रबोध वाढतो, श्रवणाने प्रज्ञा वाढते, आणि श्रवणानेच विषयांचे ओढे तुटून जातात.

श्रवणें विचार कळे । श्रवणें ज्ञान हें प्रबळे । श्रवणें वस्तु निवळे । साधकांसी ॥ ११॥

श्रवणाने विचार कळतो, श्रवणाने ज्ञान प्रबळ होते, आणि श्रवणानेच साधकांना ती वस्तू (ब्रह्म) स्वच्छपणे कळते.

श्रवणें सद्बुद्धि लागे । श्रवणें विवेक जागे । श्रवणें मन हें मागे । भगवंतासी ॥ १२॥

श्रवणाने सद्बुद्धी लागते, श्रवणाने विवेक जागृत होतो, आणि श्रवणानेच मन भगवंताची ओढ धरते.

श्रवणें कुसंग तुटे । श्रवणें काम ओहटे । श्रवणें धोका आटे । एकसरां ॥ १३॥

श्रवणाने कुसंग तुटतो, श्रवणाने कामवासना ओसरते, आणि श्रवणानेच धोका एकदम नाहीसा होतो.

श्रवणें मोह नासे । श्रवणें स्फूर्ति प्रकाशे । श्रवणें सद्वस्तु भासे । निश्चयात्मक ॥ १४॥

श्रवणाने मोह नाहीसा होतो, श्रवणाने स्फूर्ती प्रकाशते, आणि श्रवणानेच खरी वस्तू निश्चयपूर्वक भासू लागते.

श्रवणें होय उत्तम गती । श्रवणें आतुडे शांती । श्रवणें पाविजे निवृत्ती । अचळपद ॥ १५॥

श्रवणाने उत्तम गती प्राप्त होते, श्रवणाने शांती लाभते, आणि श्रवणानेच निवृत्तीरूपी अचल पद प्राप्त होते.

श्रवणा-ऐसें सार नाहीं । श्रवणें घडे सर्व कांहीं । भवनदीच्या प्रवाहीं । तरणोपाय श्रवणें ॥ १६॥

श्रवणासारखे सार दुसरे काही नाही, श्रवणाने सर्व काही घडते; भवनदीच्या प्रवाहात तरून जाण्याचा उपाय म्हणजे श्रवणच होय.

श्रवण भजनाचा आरंभ । श्रवण सर्वीं सर्वारंभ । श्रवणें होय स्वयंभ । सर्व कांहीं ॥ १७॥

श्रवण हाच भजनाचा आरंभ आहे, श्रवण हाच सर्व आरंभांचा आरंभ आहे; श्रवणानेच सर्व काही स्वयंभूपणे घडते.

प्रवृत्ति अथवा निवृत्ति । श्रवणेंविण न घडे प्राप्ती । हे तों सकळांस प्रचीती । प्रत्यक्ष आहे ॥ १८॥

प्रवृत्ती असो वा निवृत्ती, श्रवणाशिवाय कशाचीही प्राप्ती घडत नाही; हे तर सर्वांना प्रत्यक्ष अनुभवाने पटलेले आहे.

ऐकिल्याविण कळेना । हें ठाउकें आहे जनां । त्याकारणें मूळ प्रयत्ना । श्रवण आधीं ॥ १९॥

ऐकल्याशिवाय काहीच कळत नाही, हे लोकांना ठाऊक आहे; म्हणूनच कोणत्याही प्रयत्नाचे मूळ म्हणजे प्रथम श्रवणच असते.

जें जन्मीं ऐकिलेंचि नाहीं । तेथें पडिजे संदेहीं । म्हणोनिया दुजें कांहीं । साम्यता न घडे ॥ २०॥

जे जन्मात कधीच ऐकलेच नाही, त्याबाबत माणूस संदेहातच पडतो; म्हणून दुसऱ्या कशाशीही त्याची तुलना होऊ शकत नाही.

बहुत साधनें पाहतां । श्रवणास न घडे साम्यता । श्रवणेंविण तत्त्वता । कार्य न चले ॥ २१॥

अनेक साधने पाहिली, तरी श्रवणाची बरोबरी कशालाच घडत नाही; श्रवणाशिवाय खरोखर कोणतेही कार्य पुढे सरकत नाही.

न देखतां दिनकर । पडे अवघा अंधकार । श्रवणेंविण प्रकार । तैसा होय ॥ २२॥

सूर्य न दिसल्यास सगळीकडे अंधार पसरतो, तसाच प्रकार श्रवणाशिवाय होतो.

कैशी नवविधा भक्ती । कैशी चतुर्विधा मुक्ती । कैशी आहे सहजस्थिती । हें श्रवणेंविण न कळे ॥ २३॥

नवविधा भक्ती कशी असते, चतुर्विधा मुक्ती कशी असते, सहजस्थिती कशी असते - हे सगळे श्रवणाशिवाय कळत नाही.

न कळे षट्कर्माचरण । न कळे कैसें पुरश्चरण । न कळे कैसें उपासन । विधियुक्त ॥ २४॥

षट्कर्मांचे आचरण कसे करावे हे कळत नाही, पुरश्चरण कसे करावे हे कळत नाही, विधियुक्त उपासना कशी करावी हेही कळत नाही, श्रवणाशिवाय.

नाना व्रतें नाना दानें । नाना तपें नाना साधनें । नाना योग तीर्थाटणें । श्रवणेंविण न कळती ॥ २५॥

नाना व्रते, नाना दाने, नाना तपे, नाना साधने, नाना योग आणि तीर्थयात्रा - हे सर्व श्रवणाशिवाय कळत नाहीत.

नाना विद्या पिंडज्ञान । नाना तत्त्वांचें शोधन । नाना कळा ब्रह्मज्ञान । श्रवणेंविण न कळे ॥ २६॥

नाना विद्या, पिंडज्ञान, नाना तत्त्वांचे शोधन, नाना कला आणि ब्रह्मज्ञान - हे सर्व श्रवणाशिवाय कळत नाही.

अठरा भार वनस्पती । एक्या जळें प्रबळती । एक्या रसें उत्पत्ती । सकळ जीवांची ॥ २७॥

अठरा प्रकारच्या वनस्पती एकाच पाण्याने पोसल्या जातात, आणि सर्व जीवांची उत्पत्तीही एकाच रसापासून होते.

सकळ जीवांस एक पृथ्वी । सकळ जीवांस एक रवी । सकळ जीवांस वर्तवी । एक वायु ॥ २८॥

सर्व जीवांसाठी पृथ्वी एकच आहे, सर्व जीवांसाठी सूर्य एकच आहे, आणि सर्व जीवांना चालवणारा वायूही एकच आहे.

सकळ जीवांस एक पैस । जयास बोलिजे आकाश । सकळ जीवांचा वास । एक परब्रह्मीं ॥ २९॥

सर्व जीवांसाठी एकच विस्तार आहे, ज्याला आकाश म्हणतात, आणि सर्व जीवांचा वास शेवटी एकाच परब्रह्मातच असतो.

तैसें सकळ जीवांस मिळोन । सार एकचि साधन । तें हें जाण श्रवण । प्राणिमात्रांसीं ॥ ३०॥

त्याचप्रमाणे सर्व जीवांसाठी मिळून एकच सारभूत साधन आहे, आणि ते म्हणजे सर्व प्राणिमात्रांसाठी श्रवणच होय, हे जाणावे.

नाना देश भाषा मतें । भूमंडळीं असंख्यातें । सर्वांस श्रवणापरतें । साधनचि नाहीं ॥३१॥

पृथ्वीवर नाना देश, नाना भाषा आणि नाना मते असंख्य आहेत, पण त्या सर्वांसाठी श्रवणाहून श्रेष्ठ असे दुसरे साधन नाही.

श्रवणें घडे उपरती । बद्धाचे मुमुक्षु होती । मुमुक्षूचे साधक अती । नेमेंसिं चालती ॥ ३२॥

श्रवणाने वैराग्य उत्पन्न होते, बद्ध जीव मुमुक्षु बनतात, आणि मुमुक्षु साधक होऊन नियमाने वाटचाल करू लागतात.

साधकांचे होति सिद्ध । अंगीं बाणतां प्रबोध । हें तों आहे प्रसिद्ध । सकळांस ठाउकें ॥ ३३॥

साधकांना जेव्हा खरा बोध प्राप्त होतो, तेव्हा तेच सिद्ध बनतात; हे तर सर्वांना ठाऊक असलेले सुप्रसिद्ध सत्य आहे.

ठायींचे खळ चांडाळ । तेचि होती पुण्यशीळ । ऐसा गुण तात्काळ । श्रवणाचा ॥ ३४॥

जन्मजात दुष्ट व नीच असलेलेही श्रवणाने पुण्यशील बनतात; असा तत्काळ प्रभाव श्रवणाचा आहे.

जो दुर्बुद्धि दुरात्मा । तोचि होय पुण्यात्मा । अगाध श्रवणाचा महिमा । बोलिला न वचे ॥ ३५॥

जो दुर्बुद्धी व दुरात्मा असतो, तोच पुण्यात्मा बनतो; श्रवणाचा महिमा इतका अगाध आहे की तो शब्दांत सांगताच येत नाही.

तीर्थव्रतांची फळश्रुती । पुढें होणार सांगती । तैसें नव्हे हातींच्या हातीं । सप्रचीत श्रवणें ॥ ३६॥

तीर्थ आणि व्रतांचे फळ भविष्यात मिळेल असे सांगितले जाते, पण श्रवणाचे फळ मात्र लगेच, हातोहात, अनुभवाने प्रत्ययास येते.

नाना रोग नाना व्याधी । तत्काळ तोडिजे औषधी । तैशी आहे श्रवणसिद्धी । अनुभवी जाणती ॥ ३७॥

नाना रोग व व्याधी जसे औषधाने तत्काळ बरे होतात, तशीच श्रवणाची सिद्धीही तत्काळ फळ देणारी असते, हे अनुभवी लोक जाणतात.

श्रवणाचा विचार कळे । तरीच भाग्यश्री प्रबळे । मुख्य परमात्मा आकळे । स्वानुभवासी ॥ ३८॥

श्रवणाचा खरा विचार कळला तरच भाग्य प्रबळ होते, आणि मुख्य परमात्मा स्वानुभवाला येतो.

या नांव जाणावें मनन । अर्थालागीं सावधान । निदिध्यासें समाधान । होत असे ॥ ३९॥

याच अवस्थेला मनन म्हणतात - अर्थाकडे सावधपणे लक्ष देणे; आणि निदिध्यासाने समाधान प्राप्त होते.

बोलिल्याचा अर्थ कळे । तरीच समाधान निवळे । अकस्मात अंतरीं वोळे । निःसंदेह ॥ ४०॥

सांगितलेल्या गोष्टीचा अर्थ कळला तरच समाधान स्वच्छ होते, आणि अकस्मात अंतरंगात निःसंदेहावस्था प्रकट होते.

संदेह जन्माचें मूळ । तें श्रवणें होय निर्मूळ । पुढें सहजचि प्रांजळ । समाधान ॥ ४१॥

संदेह हे जन्माचे मूळ आहे; ते श्रवणाने समूळ नष्ट होते, आणि मग पुढे सहजच स्वच्छ समाधान लाभते.

जेथें नाहीं श्रवण मनन । तेथें कैंचें समाधान । मुक्तपणाचें बंधन । जडलें पायीं ॥ ४२॥

जिथे श्रवण-मनन नाही, तिथे समाधान तरी कुठून असणार? तिथे मुक्तपणाचेच बंधन पायाला जडलेले असते.

मुमुक्षु साधक अथवा सिद्ध । श्रवणेंविण तो बद्ध । श्रवणमननें शुद्ध । चित्तवृत्ति होय ॥ ४३॥

मुमुक्षु, साधक किंवा सिद्ध - श्रवणाशिवाय तो बद्धच राहतो; श्रवण-मननाने चित्तवृत्ती शुद्ध होते.

जेथें नाहीं नित्य श्रवण । तें जाणावें विलक्षण । तेथें साधकें एक क्षण । क्रमूं नये सर्वथा ॥ ४४॥

जिथे नित्य श्रवण घडत नाही, ते ठिकाण विलक्षण (टाळण्यायोग्य) समजावे; तिथे साधकाने एक क्षणभरही राहू नये.

जेथें नाहीं श्रवणस्वार्थ । तेथें कैंचा हो परमार्थ । मागें केलें तितुकें व्यर्थ । श्रवणेंविण होय ॥ ४५॥

जिथे श्रवणाचा खरा लाभ नाही, तिथे परमार्थ तरी कुठून असणार? श्रवणाशिवाय आतापर्यंत केलेले सर्व श्रम व्यर्थच ठरतात.

तस्मात् श्रवण करावें । साधन मनीं धरावें । नित्य नेमें तरावें । संसारसागरीं ॥ ४६॥

म्हणून श्रवण करावे, हेच साधन मनात धरावे, आणि नित्य नियमाने संसारसागरातून तरून जावे.

सेविलेंचि सेवावें अन्न । घेतलेंचि घ्यावें जीवन । तैसें श्रवण मनन । केलेंचि करावें ॥ ४७॥

जसे रोज अन्न सेवन करावेच लागते आणि जीवनरस (पाणी) घ्यावाच लागतो, त्याचप्रमाणे श्रवण-मनन हेही सतत करतच राहावे.

श्रवणाचा अनादर । आळस करी जो नर । त्याचा होय अपहार । स्वहिताविषयीं ॥ ४८॥

जो माणूस श्रवणाचा अनादर करतो, आळस करतो, त्याचे स्वहितच लुटले जाते.

आळसाचें संरक्षण । परमार्थाची बुडवण । याकारणें नित्य श्रवण । केलेंचि पाहिजे ॥ ४९॥

आळसाचे जतन करणे म्हणजेच परमार्थाची बुडवणूक करणे होय; म्हणून नित्य श्रवण केलेच पाहिजे.

आतां श्रवण कैसें करावें । कोण्या ग्रंथास पाहावें । पुढिलिये समासीं आघवें । सांगिजेल ॥ ५०॥

आता श्रवण कसे करावे, कोणता ग्रंथ पाहावा, हे सर्व पुढील समासात सांगितले जाईल.