ब्रह्म नभाहूनि निर्मळ । पाहतां तैसेंचि पोकळ । अरूप आणि विशाळ । मर्यादेवेगळें ॥ १॥

ब्रह्म आकाशाहूनही निर्मळ आहे, पाहता ते आकाशासारखेच पोकळ वाटते; ते अरूप, विशाळ आणि सीमारहित आहे.

एकवीस स्वर्गें सप्त पाताळ । मिळोन एक ब्रह्मगोळ । ऐसें अनंत तें निर्मळ । व्यापून असे ॥ २॥

एकवीस स्वर्ग आणि सात पाताळ मिळून एक ब्रह्मगोल बनतो; असे अनंत ब्रह्मगोल ते निर्मळ ब्रह्म व्यापून राहिले आहे.

अनंत ब्रह्मांडांखालतें । अनंत ब्रह्मांडांवरुतें । तेणेंविण स्थळ रितें । अणुमात्र नाहीं ॥ ३॥

अनंत ब्रह्मांडांच्या खाली, अनंत ब्रह्मांडांच्या वर - त्याच्याशिवाय कणभरही रिकामी जागा नाही.

जळीं स्थळीं काष्ठीं पाषाणीं । ऐशी वदे लोकवाणी । तेणेंविण रिता प्राणी । एकही नाहीं ॥ ४॥

पाण्यात, जमिनीत, लाकडात, दगडात - असे लोक म्हणतात; त्याच्याविना रिकामा असा एकही जीव नाही.

जळचरां जैसें जळ । बाह्य अभ्यंतरीं निखळ । तैसें ब्रह्म हें केवळ । जीवमात्रासी ॥ ५॥

जलचर प्राण्यांना जसे पाणी आत-बाहेर सर्वत्र निखळपणे व्यापून असते, तसेच हे ब्रह्म प्रत्येक जीवाला व्यापून आहे.

जळावेगळा ठाव आहे । ब्रह्माबाहेरी जातां न ये । म्हणोनि उपमा न साहे । जळाची तया ॥ ६॥

पाण्यावाचून वेगळे स्थान असतेच, पण ब्रह्माच्या बाहेर मात्र जाताच येत नाही; म्हणून पाण्याची उपमा त्याला पुरेशी नाही.

आकाशाबाहेरी पळों जातां । पुढें आकाशचि तत्त्वतां । तैसा तया अनंता । अंतचि नाहीं ॥ ७॥

आकाशाबाहेर पळून जावे म्हटले तरी पुढेही आकाशच असते; त्याप्रमाणे त्या अनंत ब्रह्माला अंतच नाही.

परी जें अखंड भेटलें । सर्वांगास लिगडिलें । अति निकट परी चोरलें । सकळांसि जें ॥ ८॥

पण ते सतत भेटलेलेच आहे, सर्वांगाला बिलगलेले आहे; अतिशय जवळ असूनही ते सर्वांपासून लपलेले आहे.

तयामध्येंचि असिजे । परी तयासी नेणिजे । उपजे भास नुपजे । परब्रह्म तें ॥ ९॥

आपण त्याच्यातच असतो, पण त्याला जाणत नाही; ते परब्रह्म भासरूपाने उत्पन्न होत असल्यासारखे वाटते, प्रत्यक्षात मात्र ते कधीच उत्पन्न होत नाही.

आकाशामध्यें आभाळ । तेणें आकाश वाटे डहुळ । परी तें मिथ्या निवळ । आकाशचि असे ॥ १०॥

आकाशात ढग आले की आकाश गढूळ वाटते, पण ते मिथ्याच असते; प्रत्यक्षात आकाश निर्मळच असते.

नेहार देतां आकाशीं । चक्रें दिसती डोळ्यांसी । तैसें दृश्य ज्ञानियांसी । मिथ्यारूप ॥ ११॥

आकाशाकडे टक लावून पाहिले की डोळ्यांना चक्रे दिसू लागतात; त्याचप्रमाणे ज्ञानी लोकांना हे दृश्य जग मिथ्यारूप भासते.

मिथ्याचि परी आभासे । निद्रितांसी स्वप्न जैसें । जागा झालिया आपैसें । बुझों लागे ॥ १२॥

ते मिथ्याच आहे, पण भासते; झोपलेल्याला स्वप्न जसे खरे वाटते, तसेच; जागृत झाल्यावर मात्र ते आपोआप कळून येते.

तैसें आपुलेनि अनुभवें । ज्ञानें जागृतीस यावें । मग मायिक स्वभावें । कळों लागे ॥ १३॥

त्याचप्रमाणे स्वतःच्या अनुभवाने ज्ञानाच्या जागृतीला यावे; मग हे जग मायिक स्वरूपाचे आहे हे आपोआप कळू लागते.

आतां असो हें कुवाडें । जें ब्रह्मांडापैलीकडे । तेंचि आतां निवाडें । उमजोन दावूं ॥ १४॥

आता हे कोडे पुरे; जे ब्रह्मांडाच्या पलीकडे आहे, तेच आता स्पष्टपणे समजावून दाखवतो.

ब्रह्म ब्रह्मांडीं कालवलें । पदार्थमात्रासि व्यापून ठेलें । सर्वांमध्यें विस्तारलें । अंशमात्रें ॥ १५॥

ब्रह्म हे ब्रह्मांडात मिसळून गेले आहे, प्रत्येक पदार्थाला व्यापून राहिले आहे; सर्वांमध्ये ते केवळ अंशरूपाने विस्तारलेले आहे.

ब्रह्मामध्यें सृष्टी भासे । सृष्टीमध्यें ब्रह्म असे । अनुभव घेतां आभासे । अंशमात्रें ॥ १६॥

ब्रह्मामध्ये सृष्टी भासते आणि सृष्टीमध्ये ब्रह्म असते; अनुभव घेतला असता ते केवळ अंशरूपानेच जाणवते.

अंशमात्रें सृष्टीभीतरीं । बाहेरी मर्यादा कोण करी । सगळें ब्रह्म ब्रह्मांडोदरीं । मा‍ईल कैसें ॥ १७॥

सृष्टीच्या आत ते फक्त अंशरूपानेच असते; बाहेर त्याची सीमा कोण ठरवणार? आणि सगळे ब्रह्म तर ब्रह्मांडाच्या पोटात मावेलच कसे?

अमृतीमध्यें आकाश । सगळें सांठवतां प्रयास । म्हणोन तयाचा अंश । बोलिजे तो ॥ १८॥

घागरीत सगळे आकाश साठवणे जसे अशक्य आहे, त्याप्रमाणेच त्याचा केवळ अंशच त्यात मावतो, असे म्हटले जाते.

ब्रह्म तैसें कालवलें । परी तें नाहीं हालवलें । सर्वांत परी संचलें । संचलेपणें ॥ १९॥

त्याचप्रमाणे ब्रह्म सर्वत्र मिसळलेले आहे, तरी ते जराही हलले नाही; ते सर्वांमध्ये असूनही आपल्याच स्थिर संचिततेत राहते.

पंचभूतीं असे मिश्रित । परंतु तें पंचभूतातीत । पंकीं आकाशीं अलिप्त । असोनि जैसें ॥ २०॥

पंचभूतांत ते मिसळलेले आहे, तरी ते पंचभूतांच्या पलीकडेच आहे; चिखलात असूनही आकाश जसे त्यापासून अलिप्त राहते, तसे.

ब्रह्मास दृष्टांत न घडे । बुझावया देणें घडे । परी दृष्टांतीं साहित्य पडे । विचारितां आकाश ॥ २१॥

ब्रह्माला खरे दृष्टांत लागू पडत नाहीत, तरी समजावण्यासाठी ते द्यावेच लागतात; विचार केला असता आकाशाचाच दृष्टांत काहीसा साहाय्यक ठरतो.

खंब्रह्म ऐशी श्रुती । गगनसदृशं हे स्मृती । म्हणोन ब्रह्मास दृष्टांतीं । आकाश घडे ॥ २२॥

'खंब्रह्म' असे श्रुती सांगते, आणि 'आकाशासारखे' असे स्मृती सांगते; म्हणूनच ब्रह्माला दृष्टांत म्हणून आकाशच योग्य ठरते.

काळिमा नसतां पितळ । मग तें सोनेंचि केवळ । शून्यत्व नसतां निर्मळ । आकाश ब्रह्म ॥ २३॥

पितळाला काळिमा नसेल तर तेच सोन्यासारखे भासते; त्याचप्रमाणे आकाशाला शून्यत्वाचा दोष नसेल तर ते निर्मळ ब्रह्मच ठरते.

म्हणोन ब्रह्म जैसें गगन । आणि माया जैसा पवन । आढळे परी दर्शन । नव्हे त्याचें ॥ २४॥

म्हणून ब्रह्म हे आकाशासारखे आहे आणि माया वाऱ्यासारखी आहे; ती जाणवते, पण तिचे प्रत्यक्ष दर्शन कधी होत नाही.

शब्दसृष्टीची रचना । होत जात क्षणक्षणां । परंतु ते स्थिरावेना । वायूच ऐसी ॥ २५॥

शब्दांनी (कल्पनेने) रचलेली ही सृष्टी क्षणाक्षणाला घडत-मोडत असते; ती वाऱ्यासारखीच कधी स्थिर राहत नाही.

असो ऐशी माया मायिक । शाश्वत तें ब्रह्म एक । पाहों जातां अनेक । व्यापून असे ॥ २६॥

असो, अशी ही माया मायिकच आहे; शाश्वत असे ब्रह्म मात्र एकच आहे, आणि पाहता ते अनेकांना व्यापून राहिलेले दिसते.

पृथ्वीसि भेदूनि आहे । परी तें ब्रह्म कठिण नव्हे । दुजी उपमा न साहे । तया मृदुत्वासी ॥ २७॥

ते ब्रह्म पृथ्वीला भेदून आत असले तरी ते कठीण नाही; त्याच्या मृदुतेला दुसरी कोणतीही उपमा साजेशी ठरत नाही.

पृथ्वीहूनि मृदु जळ । जळाहूनि तो अनळ । अनळाहूनि कोमळ । वायु जाणावा ॥ २८॥

पृथ्वीहून पाणी मृदू आहे, पाण्याहून अग्नी अधिक मृदू आहे, आणि अग्नीहूनही वायू अधिक कोमल आहे, हे जाणावे.

वायूहूनि तें गगन । अत्यंतचि मृदु जाण । गगनाहूनि मृदु पूर्ण । ब्रह्म जाणावें ॥ २९॥

वायूहून आकाश अत्यंत मृदू आहे, हे जाणावे; आणि आकाशाहूनही पूर्णपणे अधिक मृदू असे ब्रह्म आहे, हे समजावे.

वज्रास असे भेदिलें । परी मृदुत्व नाहीं गेलें । उपमेरहित संचलें । कठिण ना मृदु ॥ ३०॥

वज्रासारख्या कठीण वस्तूलाही ते भेदून आहे, तरी त्याची मृदुता जराही कमी झालेली नाही; ते उपमारहित, न कठीण न मृदू असे स्थिर आहे.

पृथ्वीमध्यें व्यापूनि असे । पृथ्वी नासे तें न नासे । जळ शोषे तें न शोषे । जळीं असोनी ॥ ३१॥

ते पृथ्वीत व्यापून आहे, पण पृथ्वीचा नाश झाला तरी त्याचा नाश होत नाही; पाणी आटले तरी पाण्यात असूनही ते आटत नाही.

तेजीं असे परी जळेना । पवनीं असे तरी चळेना । गगनीं असे परी कळेना । परब्रह्म तें ॥ ३२॥

ते अग्नीत असूनही जळत नाही, वायूत असूनही चळत नाही, आणि आकाशात असूनही कळत नाही - असे ते परब्रह्म आहे.

शरीरीं अवघें व्यापलें । परी तें नाहीं आढळलें । जवळीच दुरावलें । नवल कैसें ॥ ३३॥

ते शरीरातही सर्वत्र व्यापून आहे, तरी ते कधी दिसत नाही; अगदी जवळ असूनही ते दूर भासते, हे केवढे विलक्षण आहे!

सन्मुखचि चहूंकडे । तयामध्यें पाहणें घडे । बाह्याभ्यंतरीं रोकडें । सिद्धचि आहे ॥ ३४॥

ते चहूकडे समोरच आहे, त्याच्यातच पाहणे घडते; आतबाहेर ते प्रत्यक्षच सिद्ध आहे.

तयांमध्येंचि आपण । आपणां सबाह्य तें जाण । दृश्या वेगळी खूण । गगनासारिखी ॥ ३५॥

आपणही त्याच्यातच आहोत, आणि ते आपल्या आतबाहेरही आहे, हे जाणावे; त्याची खूण दृश्यापासून वेगळी, आकाशासारखीच आहे.

कांहीं नाहींसें वाटलें । तेथेंचि तें कोंदाटलें । जैसें न दिसें आपुलें । आपणासि धन ॥ ३६॥

जिथे काहीच नाही असे वाटते, तिथेच ते दाटून भरलेले असते; ज्याप्रमाणे आपले स्वतःचे धन आपल्यालाच दिसेनासे होते, तसे.

जो जो पदार्थ दृष्टीस पडे । तें त्या पदार्था पैलीकडे । अनुभवे हें कुवाडें । उकलावें ॥ ३७॥

जो जो पदार्थ डोळ्यांना दिसतो, ते ब्रह्म त्या पदार्थाच्या पलीकडेच असते; हे कोडे केवळ अनुभवानेच उलगडावे.

मागें पुढें आकाश । पदार्थेंविण जो पैस । पृथ्वीविण भकाश । एकरूप ॥ ३८॥

मागे-पुढे सर्वत्र आकाशच आहे, जो पदार्थांशिवायचा विस्तार आहे; पृथ्वीशिवायचे भकाश (पोकळ आकाश) हे एकरूपच आहे.

जें जें रूप आणि नाम । तो तो नाथिलाचि भ्रम । नामरूपातीत वर्म । अनुभवी जाणती ॥ ३९॥

जे जे रूप आणि नाव असते, तो तो निव्वळ खोटा भ्रमच असतो; नामरूपाच्या पलीकडचे रहस्य केवळ अनुभवी लोकच जाणतात.

नभीं धूम्राचे डोंगर । उचलती थोर थोर । तैसें दावी वोडंबर । मायादेवी ॥ ४०॥

आकाशात धुराचे मोठमोठे डोंगर उभे राहतात, तसाच अवडंबर ही मायादेवी दाखवते.

ऐशी माया अशाश्वत । ब्रह्म जाणावें शाश्वत । सर्वांठायीं सदोदित । भरलें असे ॥ ४१॥

अशी ही माया अशाश्वत आहे; ब्रह्म मात्र शाश्वत आहे हे जाणावे, जे सर्वत्र सदैव भरून राहिलेले आहे.

पोथी वाचूं जातां पाहे । मातृकामध्यें भरलें आहे । नेत्रीं रिघोनियां राहे । मृदुपणें ॥ ४२॥

पोथी वाचायला जावे तर ते अक्षरांतच भरलेले दिसते; ते डोळ्यांत मृदुतेने शिरून राहते.

श्रवणें शब्द ऐकतां । मनें विचार पाहतां । मना सबाह्य तत्त्वतां । परब्रह्म तें ॥ ४३॥

कानांनी शब्द ऐकताना, मनाने विचार करताना - मनाच्या आतबाहेरही खरोखर तेच परब्रह्म भरलेले आहे.

चरणीं चालतां मार्गीं । जें आडळे सर्वांगीं । करें घेतां वस्तुलागीं । आडवें ब्रह्म ॥ ४४॥

पायांनी वाटेने चालताना जे सर्वांगाला स्पर्शत राहते, आणि हातांनी एखादी वस्तू उचलताना जे आड येते, ते ब्रह्मच होय.

असो इंद्रियसमुदाव । तयामध्यें वर्ते सर्व । जाणों जातां मोडे हांव । इंद्रियांची ॥ ४५॥

असो, सर्व इंद्रियांच्या समुदायातही तेच वावरत असते; त्याला जाणण्यास गेले असता इंद्रियांची हौसच मोडून पडते.

जें जवळीच असे । पांहों जातां न दिसे । न दिसोन वसे । कांहीं एक ॥ ४६॥

जे अगदी जवळच असते, ते पाहायला गेले असता दिसत नाही; न दिसताही काहीतरी एक तत्त्व तिथे वसलेले असते.

जें अनुभवेंचि जाणावें । सृष्टीचेनि अभावें । आपुलेनि स्वानुभवें । पाविजे ब्रह्म ॥ ४७॥

ते फक्त अनुभवानेच जाणावे लागते, सृष्टीचा (दृश्याचा) अभाव झाल्यावरच; आपल्याच स्वानुभवाने ब्रह्माची प्राप्ती होते.

ज्ञानदृष्टीचें देखणें । चर्मदृष्टी पाहों नेणे । अंतरवृत्तीचिये खुणे । अंतरवृत्ति साक्ष ॥ ४८॥

हे ज्ञानदृष्टीचेच दर्शन आहे, चर्मचक्षूंना ते पाहताच येत नाही; अंतरवृत्तीच्या त्या खुणेला अंतरवृत्तीच साक्ष असते.

जाणे ब्रह्म जाणे माया । जाणे अनुभवाच्या ठाया । ते येक जाणावी तुर्या । सर्वसाक्षिणी ॥ ४९॥

जी ब्रह्मालाही जाणते आणि मायेलाही जाणते, जी अनुभवाच्या मुळाशीही जाणते, तीच एक तुर्या अवस्था होय, जी सर्वांची साक्षी आहे, हे जाणावे.

साक्षत्व वृत्तीचें कारण । उन्मनी ते निवृत्ति जाण । जेथें विरे जाणपण । विज्ञान तें ॥ ५०॥

साक्षित्व हे वृत्तीचेच एक कारण असते; उन्मनी अवस्था हीच खरी निवृत्ती जाणावी, जिथे जाणतेपणही विरघळून जाते, तेच खरे विज्ञान.

जेथें अज्ञान सरे । ज्ञान तेंही नुरे । विज्ञानवृत्ति मुरे । परब्रह्मीं ॥ ५१॥

जिथे अज्ञान संपते, तिथे ज्ञानही उरत नाही; विज्ञानरूपी वृत्तीही परब्रह्मातच विरघळून जाते.

ऐसें ब्रह्म शाश्वत । जेथें कल्पनेसी अंत । योगिजना एकांत । अनुभवें जाणावा ॥ ५२॥

असे हे शाश्वत ब्रह्म आहे, जिथे कल्पनेचा अंत होतो; योग्यांचे हे एकांतस्थान केवळ अनुभवानेच जाणावे.