मिथ्या तेंचि झालें सत्य । सत्य तेंचि झालें असत्य । मायाविभ्रमाचें कृत्य । ऐसें असे पाहतां ॥ १॥

जे मिथ्या आहे तेच सत्य भासू लागले, आणि जे सत्य आहे तेच असत्य वाटू लागले; पाहता पाहता हे सारे मायेच्याच भ्रमाचे कृत्य आहे.

सत्य कळावयाकारणें । बोलिलीं नाना निरूपणें । तरी उठेना धरणें । असत्याचें ॥ २॥

सत्य कळावे म्हणून नाना निरूपणे सांगितली गेली, तरीही असत्यावरची पकड सुटत नाही.

असत्य अंतरीं बिंबलें । न सांगतां तें दृढ झालें । सत्य असोन हरपलें । जेथील तेथें ॥ ३॥

असत्य अंतरंगात इतके खोलवर बिंबले आहे की न सांगताही ते दृढ झाले आहे; सत्य असूनही ते जिथल्या तिथेच हरवून गेले.

वेद शास्त्रें पुराणें सांगती । सत्याचा निश्चयो करिती । तरि न ये आत्मप्रचीती । सत्य स्वरूप ॥ ४॥

वेद, शास्त्रे व पुराणे सत्याचा निश्चय करून सांगतात, तरीही सत्यस्वरूपाची आत्मप्रचीती येत नाही.

सत्य असोन आच्छादलें । मिथ्या असोन सत्य झालें । ऐसें विपरीत वर्तलें । देखतदेखतां ॥ ५॥

सत्य असूनही ते झाकले गेले, आणि मिथ्या असूनही ते सत्य ठरले; असे विपरीत घडताना आपण डोळ्यांदेखत पाहत आलो आहोत.

ऐसी मायेची करणी । कळों आली तत्क्षणीं । संतसंगें निरूपणीं । विचार घेतां ॥ ६॥

अशी मायेची करणी संतांच्या संगतीत निरूपण ऐकून विचार केला असता तत्क्षणी कळून येते.

मागां झालें निरूपण । देखिलें आपणासि आपण । तेणें बाणली खूण । परमार्थाची ॥ ७॥

यापूर्वी जे निरूपण झाले, त्यात आपणच आपल्याला पाहिले; त्यामुळे परमार्थाची खूण मनात ठसली.

तेणें समाधान झालें । चित्त चैतन्यीं मिळालें । निजस्वरूपें ओळखिलें । निजवस्तूसी ॥ ८॥

त्यामुळे समाधान लाभले, चित्त चैतन्यात विलीन झाले, आणि स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपानेच खऱ्या वस्तूला ओळखले.

प्रारब्धें टाकिला देहो । बोधें फिटला संदेहो । आतांचि पडो अथवा राहो । मिथ्या कलेवर ॥ ९॥

प्रारब्धाने हा देह टाकून जावो, बोधाने संदेह फिटलेलाच आहे; हे मिथ्या कलेवर आत्ताच पडो किंवा राहो, काही फरक पडत नाही.

ज्ञानियांचें जें शरीर । तें मिथ्यत्वें निर्विकार । जेथें पडे तेचि सार । पुण्यभूमी ॥ १०॥

ज्ञानी माणसाचे शरीर मिथ्यत्वामुळे निर्विकार असते; ते जिथे पडेल, तीच खरी सारभूत पुण्यभूमी ठरते.

साधुदर्शनें पावन तीर्थ । पुरती त्यांचे मनोरथ । साधू न येतां जिणें व्यर्थ । तया पुण्यक्षेत्रांचें ॥ ११॥

साधूंच्या दर्शनाने तीर्थेच पावन होतात, त्यांचे मनोरथ पूर्ण होतात; साधू तिथे न आल्यास त्या पुण्यक्षेत्रांचे अस्तित्वच व्यर्थ ठरते.

पुण्यनदीचें जें तीर । तेथें पडावें हें शरीर । हा इतर जनांचा विचार । साधु तोंचि नित्यमुक्त ॥ १२॥

पवित्र नदीच्या तीरावरच हे शरीर पडावे, असा विचार इतर सामान्य लोक करतात; पण साधू तर आधीच नित्यमुक्त असतो.

उत्तरायण तें उत्तम । दक्षिणायन तें अधम । हा संदेहीं वसे भ्रम । साधु तो निःसंदेही ॥ १३॥

उत्तरायण उत्तम आणि दक्षिणायन अधम, असा भ्रम संदेही मनातच वसतो; साधू मात्र सदैव निःसंदेह असतो.

शुक्लपक्ष उत्तरायण । गृहीं दीप दिवामरण । अंतीं रहावें स्मरण । गतीकारणें ॥ १४॥

शुक्ल पक्ष, उत्तरायण, घरात दिवा तेवत असताना दिवसा मरण यावे, आणि शेवटी सद्‌गतीसाठी स्मरण राहावे, असे सामान्य लोक मानतात.

इतुकें नलगे योगियासी । तो जितचि मुक्त पुण्यराशी । तिलांजली पापपुण्यासी । दिधली तेणें ॥ १५॥

योग्याला यापैकी काहीही लागत नाही; तो जिवंतपणीच मुक्त व पुण्यराशी असतो; त्याने पाप-पुण्य दोन्हींनाही तिलांजली दिलेली असते.

देहाचा अंत बरा झाला । देह सुखरूप गेला । त्यास म्हणती धन्य झाला । अज्ञान जन ॥ १६॥

देहाचा अंत चांगला झाला, देह सुखाने गेला, असे म्हणून अज्ञानी लोक त्याला धन्य समजतात.

जनांचें विपरीत मत । अंतीं भेटतो भगवंत । ऐसें कल्पून घात । करिती आपुला स्वयें ॥ १७॥

'शेवटी भगवंत भेटतोच' असे विपरीत मत लोक बाळगतात, आणि अशी कल्पना करून ते स्वतःचाच घात करून घेतात.

जितां सार्थक नाहीं केलें । व्यर्थ आयुष्य निघोन गेलें । मुळीं धान्यचि नाहीं पेरिलें । तें उगवेल कैंचें ॥ १८॥

जिवंतपणी काहीच सार्थक केले नाही, व्यर्थच आयुष्य निघून गेले; मुळात धान्यच पेरले नाही, तर ते उगवणार तरी कसे?

जरी केलें ईश्वरभजन । तरी तो होइजे पावन । जैसें वेव्हारितां धन । राशी माथां लाभे ॥ १९॥

जर जिवंतपणी ईश्वरभजन केले, तरच माणूस पावन होतो; जसे व्यापार केला तरच धनाची राशी हाती लाभते.

दिधल्याविण पाविजेना । पेरिल्याविण उगवेना । ऐसें हें वाक्य जनां । ठाउकेंचि आहे ॥ २०॥

दिल्याशिवाय मिळत नाही, पेरल्याशिवाय उगवत नाही, हे वाक्य लोकांना ठाऊकच आहे.

न करितां सेवेच्या व्यापारा । स्वामीस म्हणे कोठें मुशारा । तैसें अंतीं अभक्त नरा । स्वहित न घडे ॥ २१॥

सेवेचा व्यापार न करताच धन्याला 'माझा मोबदला कुठे आहे' असे विचारणे जसे व्यर्थ आहे, त्याचप्रमाणे भक्तिहीन माणसाचे शेवटी स्वहित घडत नाही.

जितां नाहीं भगवद्भक्ती । मेल्या कैंची होईल मुक्ती । असो जे जे ऐसें करिती । ते ते पावती तैसेंचि ॥ २२॥

जिवंतपणी भगवद्भक्ती नसेल, तर मेल्यावर मुक्ती तरी कशी मिळणार? असो, जे जसे वागतात, त्यांना तसेच फळ मिळते.

एवं न करितां भगवद्भजन । अंतीं न होइजे पावन । जरी आलें बरवें मरण । तरी भक्तिविण अधोगती ॥ २३॥

अशाप्रकारे भगवद्भजन न केल्यास शेवटी पावन होता येत नाही; मरण कितीही चांगले आले तरी भक्तीशिवाय अधोगतीच होते.

म्हणोन साअधूनें आपुलें । जीत असतांच सार्थक केलें । शरीर कारणीं लागलें । धन्य त्याचें ॥ २४॥

म्हणून जो साधू जिवंतपणीच आपले सार्थक करून घेतो, त्याचे शरीर सत्कारणी लागले असे म्हणावे; तो खरोखर धन्य होय.

जे कां जीवन्मुक्त ज्ञानी । त्यांचें शरीर पडो रानीं । अथवा पडो स्मशानीं । तरी ते धन्य झाले ॥ २५॥

जे जीवन्मुक्त ज्ञानी असतात, त्यांचे शरीर रानात पडो किंवा स्मशानात पडो, ते धन्यच असतात.

साधूंचा देह खितपला । अथवा श्वानादिकीं भक्षिला । हें प्रशस्त न वाटे जनांला । मंदबुद्धीस्तव ॥ २६॥

साधूंचा देह कुजला किंवा कुत्र्यांनी खाल्ला, हे मंदबुद्धी लोकांना योग्य वाटत नाही.

अंत बरा नव्हेचि म्हणोन । कष्टी होती इतर जन । परी ते बापुडे अज्ञान । नेणती वर्म ॥ २७॥

'अंत चांगला झाला नाही' असे मानून इतर लोक दुःखी होतात, पण ते बिचारे अज्ञानी असल्यामुळे खरे रहस्य जाणत नाहीत.

जो जन्मलाचि नाहीं ठायींचा । त्यास मृत्यु येईल कैंचा । विवेकबळें जन्ममृत्यूचा । घोट भरिला जेणें ॥ २८॥

जो मुळातच जन्मलाच नाही, त्याला मृत्यू तरी कुठून येणार? विवेकाच्या बळाने ज्याने जन्ममृत्यूचाच घोट भरून टाकला आहे, त्याला हे लागू नाही.

स्वरूपानुसंधानबळें । सगळीच माया नाडळे । तयाचा पार न कळे । ब्रह्मादिकांसी ॥ २९॥

स्वरूपाच्या अनुसंधानाच्या बळाने सगळी मायाच त्याला बाधत नाही; त्याचा अंत ब्रह्मदेवादिकांनाही कळत नाही.

तो जित असतांचि मेला । मरणास मारून जियाला । जन्म मृत्यु न स्मरे त्याला । विवेकबळें ॥ ३०॥

तो जिवंत असतानाच जणू मेलेलाच असतो, कारण त्याने मरणालाच मारून जगणे साधले आहे; विवेकाच्या बळाने त्याला जन्म-मृत्यूचे स्मरणही होत नाही.

तो जनीं दिसतो परी वेगळा । वर्ततां भासे निराळा । दृश्य पदार्थ त्या निर्मळा । स्पर्शलाचि नाहीं ॥ ३१॥

तो लोकांमध्ये दिसतो, पण तो वेगळाच असतो; वावरतानाही तो वेगळाच भासतो; त्या निर्मळ पुरुषाला दृश्य पदार्थांचा स्पर्शही झालेला नसतो.

असो ऐसे साधु जन । त्यांचें घडलिया भजन । तेणें भजनें पावन । इतर जन होती ॥ ३२॥

असो, असे साधुजन असतात; त्यांचे भजन घडले तर त्या भजनानेच इतर लोकही पावन होतात.

सद्‌गुरूचा जो अंकित साधक । तेणें केलाच करावा विवेक । विवेक केलिया तर्क । फुटे निरूपणीं ॥ ३३॥

सद्‌गुरूला शरण गेलेल्या साधकाने सतत विवेक करत राहावा; विवेक केल्याने निरूपणातील तर्कही उलगडतो.

हेंचि साधकासी निरवणें । अद्वैत प्रांजळ निरूपणें । तुमचेंहि समाधान बाणे । साधूच ऐसें ॥ ३४॥

हेच साधकाला अंतिम सांगणे आहे - अद्वैताचे सरळ निरूपण ऐकून तुम्हालाही साधूंसारखेच समाधान लाभो.

जो संतांसी शरण गेला । तो संतचि होऊन ठेला । इतर जनां उपयोगा आला । कृपाळुपणें ॥ ३५॥

जो संतांना शरण गेला, तो स्वतःच संत बनून राहिला, आणि कृपाळूपणे इतर लोकांनाही उपयोगी पडला.

ऐसें संतांचें महिमान । संतसंगें होतें ज्ञान । सत्संगापरतें साधन । आणिक नाहीं ॥ ३६॥

असा हा संतांचा महिमा आहे - संतसंगतीनेच ज्ञान प्राप्त होते; सत्संगतीहून श्रेष्ठ असे दुसरे साधन नाही.

गुरुभजनाचेनि आधारें । निरूपणाचेनि विचारें । क्रियाशुद्ध निर्धारें । पाविजे पद ॥ ३७॥

गुरुभजनाच्या आधाराने, निरूपणाच्या विचाराने, आणि शुद्ध आचरणाने निश्चितपणे ते पद प्राप्त होते.

परमार्थाचें जन्मस्थान । तेंचि सद्‌गुरूचें भजन । सद्‌गुरुभजनें समाधान । अकस्मात बाणे ॥ ३८॥

परमार्थाचे जन्मस्थान म्हणजेच सद्‌गुरूचे भजन होय; सद्‌गुरूच्या भजनाने समाधान अकस्मात प्राप्त होते.

देह मिथ्या जाणोनि जीवें । याचें सार्थकचि करावें । भजनभावें तोषवावें । चित्त सद्‌गुरूचें ॥ ३९॥

देह मिथ्या आहे हे जाणून आत्म्याने त्याचे सार्थक करून घ्यावे, आणि भजनभावाने सद्‌गुरूंचे चित्त संतुष्ट करावे.

शरणागताची वाहे चिंता । तो एक सद्‌गुरु दाता । जैसें बाळका वाढवी माता । नाना यत्नेंमकरूनी ॥ ४०॥

शरण आलेल्याची काळजी वाहणारा एकच खरा दाता म्हणजे सद्‌गुरु, जसे आई नाना प्रयत्न करून बाळाला वाढवते.

म्हणोनि सद्‌गुरूचें भजन । जयास घडे तोचि धन्य । सद्‌गुरुवीण समाधान । आणिक नाहीं ॥ ४१॥

म्हणून ज्याला सद्‌गुरूचे भजन घडते, तोच खरोखर धन्य होय; सद्‌गुरूशिवाय दुसरे समाधान नाही.

सरली शब्दाची खटपट । आला ग्रंथाचा शेवट । येथें सांगितलें स्पष्ट । सद्‌गुरुभजन ॥ ४२॥

आता शब्दांची खटपट संपली, ग्रंथाचा शेवट आला; इथे सद्‌गुरुभजनाचे स्पष्ट सांगणे झाले आहे.

सद्‌गुरुभजनापरतें कांहीं । मोक्षदायक दुसरें नाहीं । जयांस न मने तिहीं । अवलोकावी गुरुगीता ॥ ४३॥

सद्‌गुरुभजनाहून श्रेष्ठ असे मोक्ष देणारे दुसरे काहीच नाही; ज्यांना हे पटत नसेल, त्यांनी गुरुगीता वाचावी.

तेथें निरूपिलें बरवें । पार्वतीप्रति सदाशिवें । याकारणें सद्भावें । सद्‌गुरुचरण सेवावे ॥ ४४॥

तिथे सदाशिवाने पार्वतीला हे उत्तमप्रकारे निरूपण केले आहे; म्हणून सद्भावाने सद्‌गुरूंचे चरण सेवावे.

जो ये ग्रंथींचा विवेक । विवंचून पाहे साधक । तयास सांपडे एक । निश्चयो ज्ञानाचा ॥ ४५॥

जो साधक या ग्रंथातील विवेकाचे मनन करून पाहतो, त्याला ज्ञानाचा एकच निश्चय प्राप्त होतो.

ज्या ग्रंथीं बोलिलें अद्वैत । तो म्हणूं नये प्राकृत । सत्य जाणावा वेदांत । अर्थाविषयीं ॥ ४६॥

ज्या ग्रंथात अद्वैत सांगितले आहे, त्याला केवळ 'प्राकृत' म्हणू नये; अर्थाच्या दृष्टीने तो खराखुरा वेदांतच जाणावा.

प्राकृतें वेदांत कळे । सकळ शास्त्रीं पाहतां मिळे । आणि समाधान निवळे । अंतर्यामीं ॥ ४७॥

प्राकृत भाषेतूनच वेदांत कळतो, सर्व शास्त्रांतील अर्थ त्यातून मिळतो, आणि अंतर्यामी समाधान स्वच्छ होते.

तें प्राकृत म्हणों नये । जेथें ज्ञानाचा उपाय । मूर्खासि हें कळे काय । मर्कटा नारिकेळ जैसें ॥ ४८॥

जिथे ज्ञानाचा उपाय आहे, त्याला 'प्राकृत' म्हणू नये; मूर्खाला हे कसे कळणार, जसे माकडाला नारळ कसा फोडावा हे कळत नाही तसे.

आतां असो हें बोलणें । अधिकारपरत्वें घेणें । शिंपीमधील मुक्त उणें । म्हणों नये ॥ ४९॥

आता हे बोलणे पुरे; प्रत्येकाने आपापल्या अधिकाराप्रमाणे हे ग्रहण करावे; शिंपल्यातील मोत्याला उणे मानू नये.

जेथें नेति नेति म्हणती श्रुती । तेथें न चले भाषाव्युत्पत्ती । परब्रह्म आदि अंतीं । अनिर्वाच्य ॥ ५०॥

जिथे श्रुतीही 'नेति नेति' असे म्हणते, तिथे भाषेची व्युत्पत्ती चालत नाही; परब्रह्म आदि-अंती अनिर्वाच्यच आहे.