ब्रह्म निर्गुण निराकार । ब्रह्म निःसंग निराकार । ब्रह्मास नाहीं पारावार । बोलती साधू ॥ १॥

ब्रह्म हे निर्गुण व निराकार आहे, ते निःसंग व निराकार आहे; ब्रह्माला काही सीमा नाही, असे साधुसंत सांगतात.

ब्रह्म सर्वांस व्यापक । ब्रह्म अनेकीं एक । ब्रह्म शाश्वत हा विवेक । बोलिला शास्त्रीं ॥ २॥

ब्रह्म सर्वांना व्यापून आहे, अनेकांमध्ये असूनही ते एकच आहे; ब्रह्म शाश्वत आहे, असा विवेक शास्त्रांनी सांगितला आहे.

ब्रह्म अच्युत अनंत । ब्रह्म सदोदित संत । ब्रह्म कल्पनेरहित । निर्विकल्प ॥ ३॥

ब्रह्म अच्युत व अनंत आहे, ते सदैव शांत व स्थिर आहे; ब्रह्म कल्पनारहित असून निर्विकल्प आहे.

ब्रह्म दृश्यावेगळें । ब्रह्म शून्यत्वानिराळें । ब्रह्म इन्द्रियांच्या मेळें । चोजवेना ॥ ४॥

ब्रह्म हे दृश्यापासून वेगळे आहे, ते शून्यत्वापासूनही निराळे आहे; इंद्रियांच्या साहाय्याने ब्रह्म कळत नाही.

ब्रह्म दृष्टीस दिसेना । ब्रह्म मूर्खास असेना । ब्रह्म सद्‌गुरुविण येइना । अनुभवासी ॥ ५॥

ब्रह्म डोळ्यांना दिसत नाही, मूर्खाला त्याचे अस्तित्व जाणवत नाही; सद्‌गुरूशिवाय ब्रह्म अनुभवाला येत नाही.

ब्रह्म सकळांहूनि थोर । ब्रह्मा ऐसें नाहीं सार । ब्रह्म सूक्ष्म अगोचर । ब्रह्मादिकांसी ॥ ६॥

ब्रह्म सर्वांहून श्रेष्ठ आहे, ब्रह्माइतके सारभूत दुसरे काही नाही; ब्रह्म इतके सूक्ष्म आहे की ब्रह्मदेवादिकांनाही ते अगम्य आहे.

ब्रह्म शब्दीं ऐसें तैसें । बोलिजे त्याहूनि अनारिसें । परी तें श्रवणअैभ्यासें । पाविजे ब्रह्म ॥ ७॥

ब्रह्माचे वर्णन शब्दांत असे-तसे केले जाते, पण प्रत्यक्ष ब्रह्म त्याहून वेगळेच असते; तरीही श्रवणाच्या सरावाने ब्रह्माची प्राप्ती होते.

ब्रह्मास नामें अनंत । परी तें ब्रह्म नामातीत । ब्रह्मास हे दृष्टांत । देतां न शोभती ॥ ८॥

ब्रह्माला अनंत नावे आहेत, पण प्रत्यक्ष ब्रह्म नामातीत आहे; ब्रह्मासाठी दिलेली दृष्टांतेही शोभत नाहीत.

ब्रह्मासारिखें दुसरें । पाहतां काय आहे खरें । ब्रह्मीं दृष्टांतउत्तरें । कदा न साहती ॥ ९॥

ब्रह्मासारखे खरोखर दुसरे काही आहे का, हे पाहिले तर काहीच सापडत नाही; ब्रह्माच्या बाबतीत दृष्टांत व उत्तरे कधीच पुरेशी ठरत नाहीत.

जेथें वाचा निवर्तती । मनास नाहीं ब्रह्मप्राप्ती । ऐसें बोलिती श्रुती । सिद्धांतवचन ॥ १०॥

जिथे वाणी थांबून जाते आणि मनालाही ब्रह्माची प्राप्ती होत नाही, असे सिद्धांतवचन श्रुती सांगतात.

कल्पनारूप मन पाहीं । ब्रह्मीं कल्पनाचि नाहीं । म्हणोनि हें वाक्य कांहीं । अन्यथा नव्हे ॥ ११॥

मन हे कल्पनारूप आहे, तर ब्रह्मामध्ये मुळात कल्पनाच नाही; म्हणून हे वचन खोटे नाही.

आतां मनासि जें अप्राप्त । तें कैसेनि होईल प्राप्त । ऐसें म्हणाल तरी कृत्य । सद्‌गुरुविण नाहीं ॥ १२॥

आता मनालाही जे अप्राप्त आहे, ते कसे प्राप्त होईल, असे विचाराल; तर सांगतो, सद्‌गुरूशिवाय हे साध्य होत नाही.

भांडारगृहें भरलीं । परी असती आडकलीं । हातास न येतां किल्ली । सर्वही अप्राप्त ॥ १३॥

भांडारगृहे धनाने भरलेली असतात, पण ती कुलूपबंद असतात; हाती किल्ली येत नाही तोवर ते सर्व धन अप्राप्तच राहते.

तरी ते किल्ली कवण । मज करावी निरूपण । ऐसी श्रोता पुसे खूण । वक्तयासी ॥ १४॥

मग ती किल्ली कोणती, हे मला सांगावे, अशी खूण श्रोता वक्त्याला विचारतो.

सद्‌गुरुकृपा तेचि किल्ली । जेणें बुद्धी प्रकाशली । द्वैतकपाटें उघडलीं । एकसरां ॥ १५॥

सद्‌गुरूची कृपा हीच ती किल्ली आहे, जिच्यामुळे बुद्धी प्रकाशित होते आणि द्वैताची सर्व कवाडे एकदम उघडली जातात.

तेथें सुख असे वाड । नाहीं मनासी पवाड । मनेंविण कैवाड । साधनांचा ॥ १६॥

तेथे अपार सुख असते, पण ते मनाला मापता येत नाही; तिथे साधनांचा खटाटोप मनाशिवायच घडतो.

त्याची मनाविण प्राप्ती । कीं वासनेविण तृप्ती । तेथें न चले व्युत्पत्ती । कल्पनेची ॥ १७॥

त्याची प्राप्ती मनाशिवायच होते, आणि तृप्तीही वासनेशिवायच लाभते; तेथे कल्पनेची व्युत्पत्ती चालत नाही.

तें परेहुनी पर । मनबुद्धि‍अगोचर । संग सोडितां सत्वर । पाविजे तें ॥ १८॥

ते परतत्त्वाहूनही पर आहे, मन-बुद्धीच्या पलीकडचे आहे; पण संग सोडून दिला की ते त्वरित प्राप्त होते.

संग सोडावा आपुला । मग पहावें तयाला । अनुभवी तो या बोला । सुखावेल गा ॥ १९॥

आधी आपला संग (अहंभाव) सोडावा, मगच त्या तत्त्वाकडे पहावे; जो याचा अनुभव घेईल तोच या बोलाने सुखावेल.

आपण म्हणजे मीपण । मीपण म्हणजे जीवपण । जीवपण म्हणजे अज्ञान । संग जडला ॥ २०॥

'आपण' म्हणजेच मीपणा, मीपणा म्हणजेच जीवभाव, आणि जीवभाव म्हणजेच अज्ञान; त्यातूनच संग (आसक्ती) चिकटतो.

सोडितां तया संगासी । ऐक्य होय निःसंगासी । कल्पनेविण प्राप्तीसी । अधिकार ऐसा ॥ २१॥

तो संग सोडून दिला की निःसंग तत्त्वाशी ऐक्य होते; कल्पनेशिवायच त्याची प्राप्ती होण्याचा हा अधिकार आहे.

मी कोण ऐसें नेणिजे । तया नांव अज्ञान बोलिजे । अज्ञान गेलिया पाविजे । परब्रह्म तें ॥ २२॥

'मी कोण आहे' हे न कळणे यालाच अज्ञान म्हणतात; ते अज्ञान गेले की परब्रह्माची प्राप्ती होते.

देहबुद्धीचें थोरपण । परब्रह्मीं न चले जाण । तेथें होतसे निर्वाण । अहंभावासी ॥ २३॥

देहबुद्धीचा मोठेपणा परब्रह्मात चालत नाही; तिथे अहंभावाचा संपूर्ण नाश होतो.

ऊंच नीच नाहीं परी । रायारंका एकच सरी । झाला पुरुष अथवा नारी । तरी एकचि पद ॥ २४॥

तिथे उच्च-नीच असा भेद नाही; राजा आणि रंक दोघेही समान असतात; पुरुष असो वा स्त्री, पद एकच असते.

ब्राह्मणांचें ब्रह्म तें सोंवळें । शूद्राचें ब्रह्म तें ओंवळें । ऐसें वेगळें आगळें । तेथें असेचिना ॥ २५॥

ब्राह्मणाचे ब्रह्म पवित्र आणि शूद्राचे ब्रह्म अपवित्र, असा वेगळेपणा तिथे मुळीच नसतो.

ऊंच ब्रह्म तें रायासी । नीच ब्रह्म तें परिवारासी । ऐसा भेद तयापाशीं । मुळींच नाहीं ॥ २६॥

राजाचे ब्रह्म उच्च आणि त्याच्या सेवकवर्गाचे ब्रह्म नीच, असा भेदही तिथे मुळीच नाही.

सकळांस मिळोन ब्रह्म एक । तेथें नाहीं अनेक । रंक अथवा ब्रह्मादिक । तेथेंचि जाती ॥ २७॥

सर्वांना मिळून ब्रह्म एकच आहे, तिथे अनेकता नाही; रंक असो वा ब्रह्मदेव, सारे तिथेच जाऊन मिळतात.

स्वर्ग मृत्यु आणि पाताळ । तिहीं लोकींचे ज्ञाते सकळ । सकळांसि मिळोनि एकचि स्थळ । विश्रांतीचें ॥ २८॥

स्वर्ग, मृत्युलोक आणि पाताळ या तिन्ही लोकांतील सर्व ज्ञानी जन अखेर एकाच विश्रांतिस्थानी मिळून जातात.

गुरुशिष्यां एकचि पद । तेथें नाहीं भेदाभेद । परी या देहाचा संबंध । तोडिला पाहिजे ॥ २९॥

गुरु आणि शिष्य दोघांचेही पद एकच असते, तिथे भेदभाव नसतो; पण त्यासाठी देहाशी असलेला संबंध तोडलाच पाहिजे.

देहबुद्धीच्या अंतीं । सकळांसि एकचि प्राप्ती । एकं ब्रह्म द्वितीयं नास्ति । हें श्रुतीचें वचन ॥ ३०॥

देहबुद्धीचा अंत झाला की सर्वांना एकच प्राप्ती होते; 'ब्रह्म एकच आहे, त्याला दुसरे काही नाही' हेच श्रुतीचे वचन आहे.

साधु दिसती वेगळाले । परी ते स्वस्वरूपीं मिळाले । अवघे मिळोनि एकचि झाले । देहातीत वस्तु ॥ ३१॥

साधू-संत हे देहरूपाने वेगवेगळे दिसतात, पण अंतरंगी ते आपल्या स्वस्वरूपाशी ऐक्य पावलेले असतात; सर्व मिळून एकच देहातीत तत्त्व होऊन राहतात.

ब्रह्म नाहीं नवें जुनें । ब्रह्म नाहीं अधिक उणें । उणें भावील तें सुणें । देहबुद्धीचें ॥ ३२॥

ब्रह्म नवे किंवा जुने नसते, ते कमी-अधिकही नसते; जो त्यात उणेपणा मानतो, तो देहबुद्धीचा कुत्रेपणाच होय.

देहबुद्धीचा संशयो । करी समाधानाचा क्षयो । चुके समाधानसमयो । देहबुद्धियोगें ॥ ३३॥

देहबुद्धीचा संशय समाधानाचा नाश करतो; देहबुद्धीच्या संगतीमुळेच समाधानाची वेळ चुकते.

देहाचें जें थोरपण । तेंचि देहबुद्धीचें लक्षण । मिथ्या जाणोन विचक्षण । निंदिती देह ॥ ३४॥

देहाला मोठेपणा देणे हेच देहबुद्धीचे लक्षण आहे; देह मिथ्या आहे हे जाणून विचारी लोक देहाची निंदाच करतात.

देह पावे जंवरी मरण । तंवरी धरी देहाभिमान । पुन्हा दाखवी पुनरागमन । देहबुद्धि मागुती ॥ ३५॥

देह मरेपर्यंत माणूस देहाभिमान बाळगतो, आणि हीच देहबुद्धी त्याला पुन्हा पुनर्जन्माकडे घेऊन जाते.

देहाचेनि थोरपणें । समाधानासि आणिलें उणें । देह पडेल कोण्या गुणें । हेंही कळेना ॥ ३६॥

देहाला मोठेपणा दिल्यामुळेच समाधान उणे पडते; आणि हा देह केव्हा व कोणत्या कारणाने पडेल, हेही कळत नाही.

हित आहे देहातीत । म्हणोनि निरूपिती संत । देहबुद्धीनें अनहित । हो)ऊंचि लागे ॥ ३७॥

खरे हित देहातीत अवस्थेतच आहे, म्हणून संत तसे निरूपण करतात; देहबुद्धीमुळे मात्र सतत अहित घडतच राहते.

सामर्थ्यबळें देहबुद्धि । योगियांस तेही बाधी । देहबुद्धीची उपाधी । पैसावों लागे ॥ ३८॥

देहबुद्धीचे सामर्थ्य इतके प्रबळ आहे की ते योग्यांनाही बाधते; देहबुद्धीची उपाधी सर्वत्र पसरत जाते.

म्हणोनि देहबुद्धि झडे । तरीच परमार्थ घडे । देहबुद्धीनें बिघडे । ऐक्यता ब्रह्मींची ॥ ३९॥

म्हणून देहबुद्धी गळून पडली तरच परमार्थ साधतो; देहबुद्धीमुळेच ब्रह्माशी असलेली ऐक्यता बिघडते.

विवेक वस्तूकडे ओढी । देहबुद्धि तेथूनि पाडी । अहंता लावूनि निवडी । वेगळेपणें ॥ ४०॥

विवेक माणसाला त्या ब्रह्मतत्त्वाकडे ओढतो, तर देहबुद्धी त्याला तिथून खाली पाडते; अहंकार लावून ती त्याला वेगळेपणाने विभागते.

विचक्षणें याकारणें । देहबुद्धि त्यजावी श्रवणें । सत्य ब्रह्मीं साचारपणें । मिळोन जावें ॥ ४१॥

म्हणून शहाण्या माणसाने श्रवणाच्या साहाय्याने देहबुद्धी सोडून द्यावी आणि खऱ्याखुऱ्या भावाने सत्य ब्रह्मात मिळून जावे.

सत्य ब्रह्म तें कवण । ऐसा श्रोता करी प्रश्न । प्रत्युत्तर दे आपण । वक्ता श्रोतयासी ॥ ४२॥

सत्य ब्रह्म म्हणजे नेमके काय, असा प्रश्न श्रोता विचारतो; तेव्हा वक्ता स्वतः त्याला उत्तर देतो.

म्हणे ब्रह्म एकचि असे । परी तें बहुविध भासे । अनुभव देहीं अनारिसे । नाना मतीं ॥ ४३॥

तो म्हणतो, ब्रह्म एकच आहे, पण ते अनेक प्रकारे भासते; निरनिराळ्या मतांप्रमाणे प्रत्येकाच्या अंगी त्याचा अनुभव निराळा येतो.

जें जें जया अनुभवलें । तेंचि तयासी मानलें । तेथेंचि त्याचें विश्वासलें । अंतःकरण ॥ ४४॥

ज्याने जसा अनुभव घेतला, तसेच त्याला ते पटते; तिथेच त्याचे अंतःकरण विश्वास ठेवते.

ब्रह्म नामरूपातीत । असोनि नामें बहुत । निर्मळ निश्चळ निवांत । निजानन्द ॥ ४५॥

ब्रह्म हे नाव व रूप यांच्या पलीकडचे आहे, तरीही त्याला अनेक नावे दिली आहेत; ते निर्मळ, निश्चल, शांत आणि स्वतःच्याच आनंदात मग्न आहे.

अरूप अलक्ष अगोचर । अच्युत अनंत अपरंपार । अदृश्य अतर्क्य अपार । ऐशीं नामें ॥ ४६॥

अरूप, अलक्ष, अगोचर, अच्युत, अनंत, अपरंपार, अदृश्य, अतर्क्य, अपार - अशी ही त्याची नावे आहेत.

नादरूप ज्योतिरूप । चैतन्यरूप सत्तारूप । स्वस्वरूप साक्षरूप । ऐशीं नामें ॥ ४७॥

नादरूप, ज्योतिरूप, चैतन्यरूप, सत्तारूप, स्वस्वरूप, साक्षीरूप - अशी ही त्याची नावे आहेत.

शून्य आणि सनातन । सर्वेश्वर आणि सर्वज्ञ । सर्वात्मा जगज्जीवन । ऐशीं नामें ॥ ४८॥

शून्य, सनातन, सर्वेश्वर, सर्वज्ञ, सर्वात्मा, जगज्जीवन - अशी ही त्याची नावे आहेत.

सहज आणि सदोदित । शुद्ध बुद्ध सर्वातीत । शाश्वत आणि शब्दातीत । ऐशीं नामें ॥ ४९॥

सहज, सदोदित, शुद्ध, बुद्ध, सर्वातीत, शाश्वत, शब्दातीत - अशी ही त्याची नावे आहेत.

विशाळ विस्तीर्ण विश्वंभर । विमळ वस्तु व्योमाकार । आत्मा परमात्मा परमेश्वर । ऐशीं नामें ॥ ५०॥

विशाळ, विस्तीर्ण, विश्वंभर, विमळ, आकाशरूप वस्तु, आत्मा, परमात्मा, परमेश्वर - अशी ही त्याची नावे आहेत.

परमात्मा ज्ञानघन । एकरूप पुरातन । चिद्रूप चिन्मात्र जाण । नामें अनाम्याचीं ॥ ५१॥

परमात्मा, ज्ञानघन, एकरूप, पुरातन, चिद्रूप, चिन्मात्र - अशी ही खरे तर नामरहित असणाऱ्या तत्त्वाची नावे आहेत.

ऐशीं नामें असंख्यात । परी तो परेश नामातीत । त्याचा करावया निश्चितार्थ । ठेविलीं नामें ॥ ५२॥

अशी असंख्य नावे असली, तरी तो परमेश्वर मुळात नामातीतच आहे; त्याचा निश्चित बोध व्हावा म्हणूनच ही नावे ठेवण्यात आली आहेत.

तो विश्रांतीचा विश्राम । आदिपुरुष आत्माराम । तें एकचि परब्रह्म । दुसरें नाहीं ॥ ५३॥

तो विश्रांतीचाही विश्राम आहे, आदिपुरुष व आत्मारामच आहे; तो एकच परब्रह्म आहे, त्याहून दुसरे काही नाही.

तेंचि कळावयाकारणें । चौदा ब्रह्मांचीं लक्षणें । सांगिजेती तेणें श्रवणें । निश्चयो बाणे ॥ ५४॥

तेच नीट समजण्यासाठी आता चौदा ब्रह्मांची लक्षणे सांगितली जातील; ती श्रवण केल्याने निश्चय दृढ होईल.

खोटें निवडितां एकसरें । उरलें तें जाणिजे खरें । चौदा ब्रह्में शास्त्राधारें । बोलिजेती ॥ ५५॥

खोटे काय आहे ते एकदा बाजूला काढले की, जे उरते तेच खरे समजावे; या हेतूने शास्त्राधारे चौदा ब्रह्मांचे विवेचन केले जाईल.