आतां श्रवण कैसें करावें । तेंही सांगिजेल स्वभावें । श्रोतीं अवधान द्यावें । एकचित्तें ॥ १॥

आता श्रवण कसे करावे, हेही स्वाभाविकपणे सांगितले जाईल; श्रोत्यांनी एकाग्र चित्ताने लक्ष द्यावे.

एक वक्तृत्व श्रवणीं पडे । तेणें झालें समाधान मोडे । केला निश्चयो विघडे । अकस्मात ॥ २॥

कधीकधी एखादे वक्तृत्व ऐकण्यात येते, त्यामुळे झालेले समाधानच मोडते आणि केलेला निश्चय अकस्मात ढासळतो.

तें वक्तृत्व त्यागावें । जें मायिक स्वभावें । तेथें निश्चयाच्या नांवें । शून्याकार ॥ ३॥

जे वक्तृत्व मायिक स्वरूपाचे असते, ते त्यागावे; कारण तिथे निश्चयाच्या नावानेच शून्यता निर्माण होते.

एक्या ग्रंथें निश्चयो केला । तो दुजयानें उडविला । तेणें संशयचि वाढला । जन्मवरी ॥ ४॥

एका ग्रंथाने जो निश्चय केला, तो दुसऱ्या ग्रंथाने उडवून टाकला; त्यामुळे संशयच आयुष्यभर वाढत गेला.

जेथें संशय तुटती । होय आशंकानिवृत्ती । अद्वैतग्रंथ परमार्थीं । श्रवण करावे ॥ ५॥

जिथे संशय तुटतात आणि शंकांचे निरसन होते, अशा अद्वैतग्रंथांचेच परमार्थासाठी श्रवण करावे.

जो मोक्षाचा अधिकारी । तो परमार्थपंथ धरी । प्रीति लागली अंतरीं । अद्वैतग्रंथाची ॥ ६॥

जो मोक्षाचा अधिकारी असतो, तो परमार्थाचा मार्ग धरतो, आणि त्याच्या अंतरंगात अद्वैतग्रंथांची प्रीती जडलेली असते.

जेणें सांडिला इहलोक । जो परलोकींचा साधक । तेणें पाहावा विवेक । अद्वैतशास्त्रीं ॥ ७॥

ज्याने इहलोकाचा त्याग केला आहे आणि जो परलोकाचा साधक आहे, त्याने अद्वैतशास्त्रातच विवेक शोधावा.

जयास पाहिजे अद्वैत । तयापुढें ठेवितां द्वैत । तेणें क्षोभलें उठे चित्त । तया श्रोतयांचें ॥ ८॥

ज्याला अद्वैतच हवे आहे, त्याच्यापुढे द्वैताची चर्चा मांडली, तर त्या श्रोत्याचे चित्त क्षुब्ध होऊन उठते.

आवडीसारिखें मिळे । तेणें सुखचि उचंबळे । नाहीं तरी कंटाळे । मानस ऐकतां ॥ ९॥

आवडीनुसार जे मिळते, त्याने सुखच उचंबळून येते; अन्यथा ऐकताना मन कंटाळून जाते.

ज्याची उपासना जैसी । त्यासि प्रीति वाढे तैसी । तेथें वर्णितां दुजयासी । प्रशस्त न वाटे ॥ १०॥

ज्याची जशी उपासना असते, त्याप्रमाणे त्याची प्रीती वाढते; तिथे दुसऱ्या कशाचे वर्णन केले तर ते त्याला रुचत नाही.

प्रीतीचें लक्षण ऐसें । अंतरीं उठे अनायासें । पाणी पाणवाटें जैसें । आपणचि धांवे ॥ ११॥

प्रीतीचे लक्षण असे असते की ती अंतरंगात सहजच उत्पन्न होते, जसे पाणी आपल्या मार्गाने आपोआप वाहत जाते.

तैसा जो आत्मज्ञानी नर । तयास नावडे इतर । तेथें पाहिजे सारासार- । विचारणा ते ॥ १२॥

त्याचप्रमाणे जो आत्मज्ञानी असतो, त्याला इतर काही आवडत नाही; तिथे सारासार विचारणाच हवी असते.

जेथें कुळदेवी भगवती । तेथें पाहिजे सप्तशती । इतर देवांची स्तुती । कामा न ये सर्वथा ॥ १३॥

जिथे कुळदेवी भगवती असते, तिथे सप्तशतीचेच पठण हवे असते; इतर देवांची स्तुती तिथे मुळीच उपयोगाची नसते.

घेतां अनंताच्या व्रता । तेथें नलगे भगवद्गीता । साधुजनांसि वार्ता । फळाशेचि नाहीं ॥ १४॥

अनंताचे व्रत घेतले असता तिथे भगवद्गीता उपयोगी पडत नाही; साधुजनांना तर फळाची अपेक्षाच नसते.

वीरकंकण घालितां नाकीं । परी तें शोभा पावेना कीं । जेथील तेथें आणिकीं । कामा न ये सर्वथा ॥ १५॥

वीरकंकण नाकात घातले तर ते शोभत नाही; प्रत्येक गोष्ट जिथल्या तिथेच शोभते, ती दुसरीकडे मुळीच उपयोगी पडत नाही.

नाना माहात्म्यें बोलिलीं । जेथील तेथें वंद्य झालीं । विपरीत करून वाचिलीं । तरी तें विलक्षण ॥ १६॥

नाना महात्म्ये आपापल्या ठिकाणीच वंद्य ठरतात; ती जर उलटसुलट करून वाचली, तर ते विलक्षण वाटते.

मल्हारीमाहात्म्य द्वारकेसी । द्वारकामाहात्म्य नेलें काशीसी । काशीमाहात्म्य व्यंकटेशीं । शोभा न पावे ॥ १७॥

मल्हारीचे महात्म्य द्वारकेत सांगणे, द्वारकेचे महात्म्य काशीत नेणे, किंवा काशीचे महात्म्य व्यंकटेशाकडे नेणे - हे शोभत नाही.

ऐसें सांगतां असे वाड । परी जेथील तेथेंचि गोड । तैसी ज्ञानियांस चाड । अद्वैतग्रंथाची ॥ १८॥

असे सांगत गेल्यास खूप उदाहरणे देता येतील, पण प्रत्येक गोष्ट जिथल्या तिथेच गोड लागते; त्याचप्रमाणे ज्ञानी लोकांना अद्वैतग्रंथांचीच आवड असते.

योगियांपुढे राहाण । परीक्षावंतापुढें पाषाण । पंडितापुढें डफगाण । शोभा न पावे ॥ १९॥

योग्यांपुढे राहाण मांडणे, पारखी माणसापुढे साधा दगड ठेवणे, किंवा पंडितापुढे डफावर गाणे म्हणणे - हे शोभत नाही.

वेदज्ञापुढें जती । निस्पृहापुढें फळश्रुति । ज्ञानियापुढें पोथी । कोकशास्त्राच्ची ॥ २०॥

वेदज्ञापुढे जती मांडणे, निस्पृहापुढे फळप्राप्तीची कथा सांगणे, किंवा ज्ञानी माणसापुढे कामशास्त्राची पोथी वाचणे - हे शोभत नाही.

ब्रह्मचर्यापुढें नाचणी । रासक्रीडा निरूपणीं । राजहंसापुढें पाणी । ठेविलें जैसें ॥ २१॥

ब्रह्मचारी माणसापुढे नृत्याचे किंवा रासक्रीडेचे निरूपण करणे हे तसेच अयोग्य आहे, जसे राजहंसापुढे नुसते पाणी ठेवणे.

तैसें अंतर्निष्ठापुढें । ठेविलें शृंगारी टीपडें । तेणें त्याचें कैसें घडे । समाधान ॥ २२॥

त्याचप्रमाणे अंतर्निष्ठ (अंतर्मुख) माणसापुढे शृंगारिक पुस्तक ठेवले, तर त्याचे समाधान तरी कसे होणार?

रायास रंकाची आशा । तक्र सांगणें पीयूषा । संन्याशास वोवसा । उच्छिष्टचांडाळीचा ॥ २३॥

राजाला रंकाची आस बाळगायला सांगणे, अमृताला ताक म्हणणे, किंवा संन्याशाला चांडाळणीचे उष्टे अन्न देणे - हे सगळे तितकेच अयोग्य आहे.

कर्मनिष्ठा वशीकरण । पंचाक्षरीया निरूपण । तेथें भंगे अंतःकरण । सहजचि त्याचें ॥ २४॥

कर्मनिष्ठ माणसापुढे वशीकरणाचे निरूपण करणे, किंवा पंचाक्षरी मंत्र सांगणे - त्यानेही त्याचे अंतःकरण सहजच भंग पावते.

तैसे पारमार्थिक जन । तयांस नसतां आत्मज्ञान । ग्रंथ वाचितां समाधान । होणार नाहीं ॥ २५॥

त्याचप्रमाणे पारमार्थिक लोकांना जर आत्मज्ञान नसेल, तर नुसता ग्रंथ वाचूनही त्यांना समाधान लाभणार नाही.

आतां असो हें बोलणें । जयास स्वहित करणें । तेणें सदा विवरणें । अद्वैतग्रंथीं ॥ २६॥

आता हे बोलणे पुरे; ज्याला स्वहित साधायचे आहे, त्याने सदैव अद्वैतग्रंथांचेच अवलोकन करावे.

आत्मज्ञानी एकचित्त । तेणें पाहणें अद्वैत । एकांत स्थळीं निवांत । समाधान ॥ २७॥

आत्मज्ञानी माणसाने एकाग्रचित्ताने अद्वैताचे अवलोकन करावे; एकांतस्थळी निवांतपणे समाधान लाभते.

बहुत प्रकारें पाहतां । ग्रंथ नाहीं अद्वैतापरता । परमार्थास तत्वतां । तारूंच कीं ॥ २८॥

अनेक प्रकारे पाहिले असता, अद्वैतग्रंथांहून श्रेष्ठ असा दुसरा ग्रंथ नाही; परमार्थासाठी तर तोच खरोखर तारणारे जहाज आहे.

इतर जे प्रापंचिक । हास्य विनोद नवरसिक । हित नव्हे तें पुस्तक । परमार्थासी ॥ २९॥

बाकीची प्रापंचिक, विनोदी किंवा नवरसपूर्ण पुस्तके परमार्थासाठी हितकारक नाहीत.

जेणें परमार्थ वाढे । अंगीं अनुताप चढे । भक्तिसाधन आवडे । त्या नांव ग्रंथ ॥ ३०॥

ज्यायोगे परमार्थ वाढतो, अंगी पश्चात्तापाची भावना उत्पन्न होते, आणि भक्तिसाधनाची आवड निर्माण होते, त्यालाच खरा ग्रंथ म्हणावे.

जो ऐकतांच गर्व गळे । कां ते भ्रांतीच मावळे । नातरी एकसरी वोळे । मन भगवंतीं ॥ ३१॥

जो ऐकताच गर्व गळून पडतो, किंवा भ्रांतीच नाहीशी होते, अथवा मन एकदम भगवंताकडे वळते.

जेणें होय उपरती । अवगुण अवघे पालटती । जेणें चुके अधोगती । त्या नांव ग्रंथ ॥ ३२॥

ज्यायोगे वैराग्य उत्पन्न होते, सर्व अवगुण पालटतात, आणि अधोगती टळते, त्यालाच खरा ग्रंथ म्हणावे.

जेणें धारिष्ट चढे । जेणें परोपकार घडे । जेणें विषयवासना मोडे । त्या नांव ग्रंथ ॥ ३३॥

ज्यायोगे धैर्य वाढते, परोपकार घडतो, आणि विषयवासना मोडते, त्यालाच खरा ग्रंथ म्हणावे.

जेणें ग्रंथ परत्र साधन । जेणें ग्रंथें होय ज्ञान । जेणें होइजे पावन । त्या नांव ग्रंथ ॥ ३४॥

जो परलोकाचे साधन ठरतो, ज्यामुळे ज्ञान प्राप्त होते, आणि ज्यामुळे माणूस पावन होतो, त्यालाच खरा ग्रंथ म्हणावे.

ग्रंथ बहुत असती । नाना विधानें फळश्रुती । जेथें नुपजे विरक्ती भक्ति । तो ग्रंथचि नव्हे ॥ ३५॥

ग्रंथ पुष्कळ असतात, त्यांत नाना विधाने व फलश्रुतीही असतात; पण जिथे वैराग्य आणि भक्ती उत्पन्नच होत नाही, तो खरा ग्रंथच नव्हे.

मोक्षेंविण फळश्रुती । ते दुराशेची पोथी । ऐकतां ऐकतां पुढती । दुराशाच वाढे ॥ ३६॥

मोक्षाशिवायची फलश्रुती ही केवळ दुराशेचीच पोथी असते; ती ऐकत राहिल्याने दुराशाच अधिकाधिक वाढत जाते.

श्रवणीं लोभ उपजेल जेथें । विवेक कैंचा असेल तेथें । बैसलीं दुराशेचीं भूतें । तयां अधोगती ॥ ३७॥

श्रवणातून जिथे लोभच उत्पन्न होतो, तिथे विवेक तरी कसा असणार? दुराशेची भुते ज्यांच्यात वसतात, त्यांची गती अधोगतीच असते.

ऐकोनीच फळश्रुती । पुढें तरी पावों म्हणती । तयां जन्म अधोगती । सहजचि जाहली ॥ ३८॥

फलश्रुती ऐकूनच 'आपल्याला पुढे लाभ मिळेल' असे मानणाऱ्यांची गती अधोगतीचीच सहजपणे होते.

नाना फळें पक्षी खाती । तेणेंचि तयां होय तृप्ती । परी त्या चकोराचे चित्तीं । अमृत वसे ॥ ३९॥

नाना प्रकारची फळे खाऊन पक्षी तृप्त होतात, पण त्या चकोर पक्ष्याच्या चित्तात मात्र फक्त अमृताचीच आस असते.

तैसें संसारी मनुष्य । पाहे संसाराची वास । परी जे भगवंताचे अंश । ते भगवंत इच्छिती ॥ ४०॥

त्याचप्रमाणे संसारी मनुष्य संसाराचीच आस बाळगतो, पण जे भगवंताचे खरे अंश असतात, ते केवळ भगवंतालाच इच्छितात.

ज्ञानियास पाहिजे ज्ञन । भजकास पाहिजे भजन । साधकास पाहिजे साधन । इच्छेसारिखें ॥ ४१॥

ज्ञानी माणसाला ज्ञान हवे असते, भक्ताला भजन हवे असते, आणि साधकाला त्याच्या इच्छेनुसार साधन हवे असते.

परमार्थ्यास पाहिजे परमार्थ । स्वार्थ्यास पाहिजे स्वार्थ । कृपणास पाहिजे अर्थ । मनापासूनी ॥ ४२॥

परमार्थी माणसाला परमार्थ हवा असतो, स्वार्थी माणसाला स्वार्थ हवा असतो, आणि कंजूष माणसाला मनापासून धनच हवे असते.

योगियास पाहिजे योग । भोगियास पाहिजे भोग । रोगियास पाहिजे रोग- । हरती मात्रा ॥ ४३॥

योग्याला योग हवा असतो, भोगी माणसाला भोग हवा असतो, आणि रोगी माणसाला रोग बरा करणारी औषधीच हवी असते.

कवीस पाहिजे प्रबंध । तार्किकास पाहिजे तर्कवाद । भाविकास संवाद । गोड वाटे ॥ ४४॥

कवीला काव्यरचना हवी असते, तार्किकाला तर्कवाद हवा असतो, आणि भाविकाला भक्तिपर संवादच गोड वाटतो.

पंडितास पाहिजे व्युत्पत्ती । विद्वानास अध्ययनप्रीती । कलावंतास आवडती । नाना कळा ॥ ४५॥

पंडिताला व्युत्पत्ती हवी असते, विद्वानाला अध्ययनाची प्रीती हवी असते, आणि कलावंताला नाना कला आवडतात.

हरिदासांस आवडे कीर्तन । शुचिर्भूतांस संध्यास्नान । कर्मनिष्ठांस विधिविधान । पाहिजे तें ॥ ४६॥

हरिदासांना कीर्तन आवडते, शुचिर्भूत लोकांना संध्या-स्नान आवडते, आणि कर्मनिष्ठांना विधिविधानच हवे असते.

प्रेमळास पाहिजे करुणा । दक्षता पाहिजे विचक्षणा । चातुर्य पाहे शहाणा । आदरेंसीं ॥ ४७॥

प्रेमळ माणसाला करुणा हवी असते, विचक्षण माणसाला दक्षता हवी असते, आणि शहाणा माणूस आदराने चातुर्य पाहतो.

भक्त पाहे मूर्तिध्यान । संगीत पाहे तालज्ञान । रागज्ञानी तानमान । मूर्च्छना पाहे ॥ ४८॥

भक्त मूर्तिध्यान पाहतो, संगीतज्ञ तालज्ञान पाहतो, आणि रागज्ञानी तान-मान व मूर्च्छना पाहतो.

योगाभ्यासी पिंडज्ञान । तत्त्वज्ञानी तत्त्वज्ञान । नाडीज्ञानी मात्राज्ञान । पाहतसे ॥ ४९॥

योगाभ्यासी पिंडज्ञान पाहतो, तत्त्वज्ञानी तत्त्वज्ञान पाहतो, आणि नाडीज्ञानी मात्राज्ञान पाहतो.

कामिक पाहे कोकशास्त्र । चेटकी पाहे चेटकीमंत्र । यंत्री पाहे नाना यंत्र । आदरेंसी ॥ ५०॥

कामी माणूस कामशास्त्र पाहतो, जादूगार जादूचे मंत्र पाहतो, आणि यंत्रज्ञ आदराने नाना यंत्रे पाहतो.

टवाळासि आवडे विनोद । उन्मतास नाना छंद । तामसास प्रमाद । गोड वाटे ॥ ५१॥

टवाळखोर माणसाला विनोद आवडतो, उन्मत्त माणसाला नाना छंद आवडतात, आणि तामसी माणसाला प्रमादच गोड वाटतो.

मूर्ख होय नादलुब्धी । निंदक पाहे उणी संधी । पापी पाहे पापबुद्धी । लावून अंगीं ॥ ५२॥

मूर्ख माणूस मौजमजेत लुब्ध होतो, निंदक उणीव शोधत बसतो, आणि पापी माणूस पापबुद्धी अंगीकारूनच वागतो.

एकां पाहिजे रसाळ । एकां पाहिजे पाल्हाळ । एकां पाहिजे केवळ । साबडी भक्ती ॥ ५३॥

काहींना रसाळ भाषा हवी असते, काहींना विस्तृत विवेचन हवे असते, आणि काहींना केवळ साधी-सरळ भक्तीच हवी असते.

आगमी पाहे आगम । शूर पाहे संग्राम । एक पाहती नाना धर्म । इच्छेसारिखे ॥ ५४॥

आगमशास्त्राचा अभ्यासक आगम पाहतो, शूर माणूस युद्ध पाहतो, आणि प्रत्येकजण आपापल्या इच्छेप्रमाणे नाना धर्म पाहतो.

मुक्त पाहे मुक्तलीला । सर्वज्ञ पाहे सर्वज्ञकळा । ज्योतिषी भविष्य पिंगळा । वर्णूं पाहे ॥ ५५॥

मुक्त पुरुष मुक्तीच्या लीला पाहतो, सर्वज्ञ सर्वज्ञतेची कला पाहतो, आणि ज्योतिषी भविष्य व पिंगळाशास्त्र वर्णन करू पाहतो.

ऐसें सांगावें तें किती । आवडीसारिखें ऐकती । नाना पुस्तकें वाचिती । सर्वकाळ ॥ ५६॥

असे किती सांगावे? प्रत्येकजण आपापल्या आवडीनुसार ऐकतो, आणि सतत नाना पुस्तके वाचत राहतो.

परी परत्रसाधनेंविण । म्हणों नये तें श्रवण । जेथें नाहीं आत्मज्ञान । तया नांव करमणूक ॥ ५७॥

पण परलोकाच्या साधनेशिवायच्या ऐकण्याला 'श्रवण' म्हणू नये; जिथे आत्मज्ञान नसते, त्याला केवळ करमणूकच म्हणावे.

गोडीविण गोडपण । नाकेंविण सुलक्षण । ज्ञानेंविण निरूपण । बोलोंचि नये ॥ ५८॥

गोडीशिवाय गोडपणा असू शकत नाही, नाकाशिवाय सुलक्षणपणा असू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानाशिवाय निरूपण हे नावच घेऊ नये.

आतां असो हें बहुत । ऐकावा परमार्थ ग्रंथ । परमार्थग्रंथेंविण व्यर्थ । गाथागोवी ॥ ५९॥

आता हे बोलणे पुरे; परमार्थाचाच ग्रंथ ऐकावा; परमार्थग्रंथाशिवाय बाकी सर्व केवळ शब्दांची व्यर्थ गुंतागुंत आहे.

म्हणोनि नित्यानित्यविचार । जेथें बोलिला सारासार । तोचि ग्रंथ पैलपार । पाववी विवेकें ॥ ६०॥

म्हणून जिथे नित्य-अनित्याचा आणि सारासाराचा विचार सांगितला जातो, तोच ग्रंथ विवेकाने पैलतीराला पोहोचवतो.