केवळब्रह्म जें बोलिलें । तें अनुभवास आलें । आणि मायेचेंहि लागलें । अनुसंधान ॥ १॥

जे केवळ ब्रह्म सांगितले गेले, ते अनुभवाला आले; आणि त्याचबरोबर मायेचेही अनुसंधान लागले.

ब्रह्म अंतरीं प्रकाशे । आणि मायाही प्रत्यक्ष दिसे । आतां हें द्वैत निरसे । कवणेपरी ॥ २॥

ब्रह्म अंतरंगात प्रकाशते आणि मायाही प्रत्यक्ष दिसते; मग आता हे द्वैत कशा प्रकारे दूर होईल?

तरी आतां सावधान । एकाग्र करूनियां मन । मायाब्रह्म हें कवण । जाणताहे ॥ ३॥

तर आता सावध होऊन, मन एकाग्र करून, हे माया व ब्रह्म कोण जाणतो आहे, हे पहावे.

सत्य ब्रह्माचा संकल्प । मिथ्या मायेचा विकल्प । ऐशिया द्वैताचा जल्प । मनचि करी ॥ ४॥

सत्य ब्रह्माचा संकल्प आणि मिथ्या मायेचा विकल्प - असा द्वैताचा बडबडा मनच करत असते.

जाणे ब्रह्म जाणे माया । ते येक जाणावी तुर्या । सर्व जाणे म्हणोनियां । सर्वसाक्षिणी ॥ ५॥

जी ब्रह्मालाही जाणते आणि मायेलाही जाणते, ती एक तुर्या अवस्था जाणावी; ती सर्व जाणते म्हणून तिला सर्वसाक्षिणी म्हणतात.

ऐक तुर्येचें लक्षण । जेथें सर्व जाणपण । सर्वचि नाहीं कवण । जाणेल गा ॥ ६॥

तुर्येचे लक्षण ऐक - जिथे सर्व जाणतेपण असते, तिथे 'सर्व' असे काहीच शिल्लक नसते, तर मग जाणणार तरी कोण?

संकल्पविकल्पाची सृष्टी । जाली मनाचियें पोटीं । तें मनचि मिथ्या शेवटीं । साक्षी कवणु ॥ ७॥

संकल्प-विकल्पांची ही सृष्टी मनाच्याच पोटी निर्माण झाली आहे; आणि ते मनच शेवटी मिथ्या ठरते, मग साक्षी कोण उरतो?

साक्षत्व चैतन्यत्वसत्ता । हे गुण ब्रह्माचिया माथां । आरोपले जाण वृथा । मायागुणें ॥ ८॥

साक्षित्व, चैतन्यत्व आणि सत्ता हे गुण ब्रह्मावर मायेच्या गुणामुळे उगाच आरोपित केले गेले आहेत, हे जाण.

घटामठाचेनि गुणें । त्रिविधा आकाश हें बोलणें । मायेचेनि खरेंपणें । गुण ब्रह्मीं ॥ ९॥

घट व मठ यांच्यामुळे आकाशाचे घटाकाश-मठाकाश असे तीन प्रकार सांगितले जातात; तसेच मायेच्या खरेपणामुळेच ब्रह्मावर गुण चिकटवले जातात.

जंव खरेपण मायेसी । तंवचि साक्षित्व ब्रह्मासी । माये‍अविद्येचे निरासीं । द्वैत कैंचें ॥ १०॥

जोपर्यंत मायेला खरेपणा वाटतो, तोपर्यंतच ब्रह्माला साक्षित्व चिकटते; माया-अविद्येचे निरसन झाले की द्वैत कुठून उरणार?

म्हणोनि सर्वसाक्षी मन । तेंचि जालिया उन्मन । मग तुर्यारूप ज्ञान । तें मावळोन गेलें ॥ ११॥

म्हणून सर्वसाक्षी असलेले मनच जेव्हा उन्मन होते, तेव्हा तुर्यारूप ज्ञानही मावळून जाते.

जयास द्वैत भासलें । तें मन उन्मन झालें । द्वैता‍अद्वैतांचें तुटलें । अनुसंधान ॥ १२॥

ज्याला द्वैत भासले, तेच मन उन्मन होऊन जाते; मग द्वैत-अद्वैत या दोहोंचेही अनुसंधान तुटून जाते.

एवं द्वैत आणि अद्वैत । होये वृत्तीचा संकेत । वृत्ति झालिया निर्वृत्त । द्वैत कैंचें ॥ १३॥

अशा प्रकारे द्वैत आणि अद्वैत हे वृत्तीचेच संकेत असतात; वृत्तीच निवृत्त झाली की द्वैत उरणारच कसे?

वृत्तिरहित जें ज्ञान । तेंचि पूर्ण समाधान । जेथें तुटे अनुसंधान । मायाब्रह्मींचें ॥ १४॥

वृत्तिरहित असे जे ज्ञान आहे, तेच पूर्ण समाधान होय; तिथे माया व ब्रह्म यांचेही अनुसंधान तुटून जाते.

मायाब्रह्म ऐसा हेत । मनें कल्पिला संकेत । ब्रह्म कल्पनेरहित । जाणती ज्ञानी ॥ १५॥

'माया' आणि 'ब्रह्म' असा हा भेद मनानेच कल्पून संकेतरूपाने निर्माण केला आहे; ब्रह्म हे मुळात कल्पनारहित आहे, हे ज्ञानी जाणतात.

जें मनबुद्धि‍अगोचर । जें कल्पनेहून पर । तें अनुभवितां साचार । द्वैत कैंचें ॥ १६॥

जे मन-बुद्धीच्या पलीकडचे आहे, जे कल्पनेहूनही पर आहे, ते खरोखर अनुभवले असता द्वैत उरणारच कसे?

द्वैत पाहतां ब्रह्म नसे । ब्रह्म पाहतां द्वैत नासे । द्वैताद्वैत भासे । कल्पनेसी ॥ १७॥

द्वैत पाहू गेल्यास ब्रह्म दिसत नाही, आणि ब्रह्म पाहू गेल्यास द्वैत नाहीसे होते; द्वैत व अद्वैत हे दोन्ही कल्पनेलाच भासतात.

कल्पना माया निवारी । कल्पना ब्रह्म थावरी । संशय धरी आणि वारी । तेही कल्पना ॥ १८॥

कल्पनाच मायेचे निवारण करते आणि कल्पनाच ब्रह्माला स्थिर करते; संशय धरणे आणि तो दूर करणे हेही कल्पनाच करते.

कल्पना करी बंधन । कल्पना दे समाधान । ब्रह्मीं लावी अनुसंधान । तेही कल्पना ॥ १९॥

कल्पनाच बंधन निर्माण करते आणि कल्पनाच समाधान देते; ब्रह्मात अनुसंधान लावणेही कल्पनाच करते.

कल्पना द्वैताची माता । कल्पनाचि ज्ञप्ति तत्त्वता । बद्धता आणि मुक्तता । कल्पनागुणें ॥ २०॥

कल्पना ही द्वैताची जननी आहे, कल्पनाच खरोखर ज्ञप्तीचेही रूप आहे; बद्धता व मुक्तता हे दोन्ही कल्पनेच्याच गुणामुळे निर्माण होतात.

कल्पना अंतरीं सबळ । नसते दावी ब्रह्मगोळ । क्षण एक ते निर्मळ । स्वरूप कल्पी ॥ २१॥

अंतरंगात कल्पना इतकी प्रबळ असते की ती नसलेला ब्रह्मगोलही दाखवते; तर क्षणभर ती निर्मळ स्वरूपाचीही कल्पना करते.

क्षण एक धोका वाहे । क्षण एक स्थिर राहे । क्षण एक पाहे । विस्मित हौनी ॥ २२॥

क्षणभर ती धोका (भीती) बाळगते, क्षणभर स्थिर राहते, आणि क्षणभर विस्मित होऊन पाहत राहते.

क्षण एकांत उमजे । क्षण एक निर्बुजे । नाना विकार करिजे । ते कल्पना जाणावी ॥ २३॥

क्षणभर ती एकाकीपणे उमजते, क्षणभर गोंधळून जाते, आणि नाना विकार करते - हीच कल्पना होय, हे जाणावे.

कल्पना जन्माचें मूळ । कल्पना भक्तीचें फळ । कल्पना तेचि केवळ । मोक्षदात्री ॥ २४॥

कल्पना ही जन्माचे मूळ आहे, तीच भक्तीचेही फळ आहे, आणि तीच केवळ मोक्षही देणारी असते.

असो ऐशी हे कल्पना । साधनें दे समाधाना । येर्हaवीं हे पतना । मूळच कीं ॥ २५॥

असो, अशी ही कल्पना साधनांच्या द्वारे समाधान देते; अन्यथा ती पतनाचे मूळच ठरते.

म्हणोनि सर्वांचें मूळ । ते हे कल्पनाचि केवळ । इचें केलिया निर्मूळ । ब्रह्मप्राप्ती ॥ २६॥

म्हणून सर्वांचे मूळ ही कल्पनाच आहे; तिचे समूळ उच्चाटन केले की ब्रह्माची प्राप्ती होते.

श्रवण आणि मनन । निजध्यासें समाधान । मिथ्या कल्पनेचें भान । उडोनि जाय ॥ २७॥

श्रवण, मनन आणि निदिध्यासाने समाधान प्राप्त होते; त्यामुळे मिथ्या कल्पनेचे भानच उडून जाते.

शुद्ध ब्रह्माचा निश्चय । करी कल्पनेचा जय । निश्चितार्थें संशय । तुटोनि जाय ॥ २८॥

शुद्ध ब्रह्माचा निश्चय झाला की तो कल्पनेवर विजय मिळवतो; निश्चित अर्थ कळल्याने संशय तुटून जातो.

मिथ्या कल्पनेचें कोडें । कैसें राहे साचापुढें । जैसें सूर्याचेनि उजेडें । नासे तम ॥ २९॥

मिथ्या कल्पनेचे कोडे खऱ्यासमोर कसे टिकेल? ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रकाशाने अंधार नाहीसा होतो, तसेच.

तैसें ज्ञानाचेनि प्रकाशें । मिथ्या कल्पना हे नासे । मग हें तुटे आपैसें । द्वैतानुसंधान ॥ ३०॥

त्याचप्रमाणे ज्ञानाच्या प्रकाशाने ही मिथ्या कल्पना नाहीशी होते, आणि मग द्वैताचे अनुसंधान आपोआपच तुटून जाते.

कल्पनेनें कल्पना उडे । जैसा मृगें मृग सांपडे । कां शरें शर आतुडे । आकाशमार्गीं ॥ ३१॥

कल्पनेनेच कल्पना नाहीशी होते, ज्याप्रमाणे एक हरीण दुसऱ्या हरणाला पकडते, किंवा आकाशमार्गात एक बाण दुसऱ्या बाणाला अडवतो.

शुद्ध कल्पनेचें बळ । झालिया नासे शबल । हेंचि वचन प्रंजळ । सावध ऐका ॥ ३२॥

शुद्ध कल्पनेचे बळ प्राप्त झाले की अशुद्ध (मिश्र) कल्पना नाहीशी होते; हेच सोपे वचन सावधपणे ऐका.

शुद्ध कल्पनेची खूण । स्वयें कल्पिजे निर्गुण । स्वस्वरूपीं विस्मरण । पडोंचि नेदी ॥ ३३॥

शुद्ध कल्पनेची खूण अशी की, ती स्वतःच निर्गुणाची कल्पना करते आणि स्वस्वरूपाचे विस्मरण मुळीच पडू देत नाही.

सदा स्वरूपानुसंधान । करी द्वैताचें निरसन । अद्वैतनिश्चयाचें ज्ञान । तेचि शुद्ध कल्पना ॥ ३४॥

सदैव स्वरूपाचे अनुसंधान द्वैताचे निरसन करते; अद्वैताच्या निश्चयाचे ज्ञान हीच शुद्ध कल्पना होय.

अद्वैत कल्पी ते शुद्ध । द्वैत कल्पी ते अशुद्ध । अशुद्ध तेंचि प्रसिद्ध । शबल जाणावें ॥ ३५॥

जी अद्वैताची कल्पना करते ती शुद्ध, आणि जी द्वैताची कल्पना करते ती अशुद्ध; ती अशुद्ध कल्पनाच शबल (मिश्र) म्हणून ओळखली जाते.

शुद्ध कल्पनेचा अर्थ । अद्वैताचा निश्चितार्थ । आणि शबल ते व्यर्थ । द्वैत कल्पी ॥ ३६॥

शुद्ध कल्पनेचा अर्थ म्हणजे अद्वैताचा निश्चित अर्थच होय; आणि शबल कल्पना व्यर्थपणे द्वैताचीच कल्पना करत राहते.

अद्वैतकल्पना प्रकाशे । तेच क्षणीं द्वैत नासे । द्वैतासरिसी निरसे । शबलकल्पना ॥ ३७॥

अद्वैताची कल्पना प्रकाशित होताच त्याच क्षणी द्वैत नाहीसे होते; द्वैताबरोबरच शबल कल्पनाही निरसन पावते.

कल्पनेनें कल्पना सरे । ऐसें जाणावें चतुरें । शबल गेलियानंतरें । उरली ती शुद्ध ॥ ३८॥

कल्पनेनेच कल्पना संपते, हे चतुराने जाणावे; शबल कल्पना गेल्यानंतर जी उरते ती शुद्ध कल्पनाच होय.

शुद्ध कल्पनेचें रूप । तेंचि कल्पी स्वरूप । स्वरूप कल्पितां तद्रूप । होय आपण ॥ ३९॥

शुद्ध कल्पनेचे रूप म्हणजे ती स्वरूपाचीच कल्पना करते; आणि स्वरूपाची कल्पना करता करता आपणच तद्रूप होऊन जातो.

कल्पनेसी मिथ्यत्व आलें । सहजचि तद्रूप झालें । आत्मनिश्चयें नाशिलें । कल्पनेसी ॥ ४०॥

तद्रूप झाल्यावर कल्पनेलाच मिथ्यत्व येते, आणि सहजपणे तद्रूपता प्राप्त होते; आत्मनिश्चयानेच कल्पनेचा नाश केला जातो.

जेचि क्षणीं निश्चय चळे । तेचि क्षणीं द्वैत उफाळे । जैसा अस्तमानीं प्रबळे । अंधकार ॥ ४१॥

ज्या क्षणी निश्चय ढळतो, त्याच क्षणी द्वैत पुन्हा उफाळून येते; ज्याप्रमाणे सूर्यास्तासरशी अंधार प्रबळ होतो.

तैसें ज्ञान होतां मलिन । अज्ञान प्रबळे जाण । याकारणें श्रवण । अखंड असावें ॥ ४२॥

त्याचप्रमाणे ज्ञान मलिन झाले की अज्ञान प्रबळ होते, हे जाणावे; म्हणून श्रवण हे अखंड चालू असावे.

आतां असो हें बोलणें जालें । आशंका फेडूं येका बोलें । जयास द्वैत भासलें । तें तूं नव्हेसी सर्वथा ॥ ४३॥

आता हे बोलणे पुरे झाले; एका वाक्यात शंकेचे निरसन करतो - ज्याला द्वैत भासले, तो तू मुळीच नाहीस.

मागील आशंका फिटली । इतुकेन ही कथा संपली । पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ ४४॥

यामुळे मागील शंका दूर झाली आणि ही कथा येथे संपली; यापुढे श्रोत्यांनी आपली वृत्ती सावध ठेवावी.