विद्यावंतांचा पूर्वजू । गजानन एकद्विजू । त्रिनयन चतुर्भुजू । परशुपाणि ॥ १॥

गजानन (गणपती) हा विद्येने संपन्न अशा सर्वांचा आद्य पूर्वज आहे. तो एकदंत, त्रिनेत्र, चतुर्भुज असून हातात परशु धारण करतो.

कुबेरापासून अर्थ । वेदांपासून परमार्थ । लक्ष्मीपासून समर्थ । भाग्यासी आले ॥ २॥

ज्याप्रमाणे कुबेरापासून द्रव्य, वेदांपासून परमार्थ आणि लक्ष्मीपासून सामर्थ्य लाभते, त्याचप्रमाणे प्रत्येक भाग्याला त्याचे मूळ उगमस्थान असते.

तैशी मंगळमूर्ती आद्या । तियेपासून झाल्या सकळ विद्या । तेणें कवि लाघवगद्या । सत्पात्रें जाहलीं ॥ ३॥

त्याचप्रमाणे आद्य मंगलमूर्ती गणेशापासून सर्व विद्या उत्पन्न झाल्या आहेत आणि त्यामुळेच कवी लोक काव्य व गद्य रचण्यास पात्र झाले.

जैशीं समर्थाचीं लेकुरें । नाना अलंकारीं सुंदरें । मूळपुरुषाचेनि द्वारें । तैसे कवी ॥ ४॥

ज्याप्रमाणे समर्थ पित्याची मुले नाना अलंकारांनी सुशोभित असतात, त्याचप्रमाणे कवी हे त्या आदिपुरुष गणेशाच्या कृपेमुळेच शब्दालंकारांनी शोभून दिसतात.

नमूं ऐशिया गणेंद्रा । विद्याप्रकाशपूर्णचंद्रा । जयाचेनि बोधसमुद्रा । भरतें दाटे बळें ॥ ५॥

अशा त्या गणेशाला मी नमस्कार करतो, जो विद्येचा प्रकाश देणारा पूर्णचंद्र आहे आणि ज्याच्या कृपेने ज्ञानरूपी समुद्राला जोरदार भरती येते.

जो कर्तृत्वास आरंभ । मूळपुरुष मूळारंभ । जो परात्पर स्वयंभ । आदि अंतीं ॥ ६॥

तो सर्व कर्तृत्वाचा आरंभबिंदू आहे, आदिपुरुष आणि सृष्टीचा मूळ आरंभ आहे. तो परात्पर व स्वयंभू असून आदि व अंतीही तोच आहे.

तयापासून प्रमदा । इच्छाकुमारी शारदा । आदित्यापासून गोदा । मृगजळ वाहे ॥ ७॥

त्या मूळपुरुषापासून त्याची इच्छाकन्या शारदा प्रकट झाली. जसे सूर्यकिरणांपासून मृगजळाचा भास होऊन जणू गोदावरी वाहतेसे वाटते, तशीच ही माया आहे.

जे मिथ्या म्हणतांच गोंवी । मायिकपणें लाघवी । वक्तयास वेढा लावी । वेगळेपणें ॥ ८॥

ही माया मिथ्या आहे असे म्हणताक्षणीच ती पुन्हा गुंतवते; ती आपल्या मायिक चातुर्याने बोलणाऱ्यालाही वेगळेपणाच्या भ्रमात अडकवते.

जे द्वैताची जननी । कीं ते अद्वैताची खाणी । मूळमाया गवसणी । अनंत ब्रह्मांडांची ॥ ९॥

ती द्वैताची जननी आहे, आणि तीच अद्वैताचीही खाण आहे. ही मूळमाया म्हणजे अनंत ब्रह्मांडांना आच्छादणारी गवसणी आहे.

कीं ते अवडंबरी वल्ली । अनंत ब्रह्मांडें लगडली । मूळपुरुषाची माउली । दुहितारूपें ॥ १०॥

ती एक विस्तीर्ण वेल आहे, जी अनंत ब्रह्मांडरूपी फळांनी लगडलेली आहे; ती मूळपुरुषाची माता आहे आणि त्याचबरोबर त्याची कन्याही आहे.

वंदूं ऐशी वेदमाता । आदिपुरुषाची जे सत्ता । आतां आठवीन समर्था । सद्‌गुरूसी ॥ ११॥

अशा त्या वेदमातेला (सरस्वतीला) मी वंदन करतो, जी आदिपुरुषाची शक्ती आहे. आता मी समर्थ सद्‌गुरूंचे स्मरण करतो.

जयाचेनि कृपादृष्टी । होय आनंदाची वृष्टी । तेणें गुणें सर्व सृष्टी । आनंदमय ॥ १२॥

ज्याच्या कृपादृष्टीने आनंदाचा वर्षाव होतो, त्या गुणामुळे सारी सृष्टी आनंदमय होऊन जाते.

कीं तो आनंदाचा जनक । सायुज्यमुक्तीचा नायक । कैवल्यपददायक । अनाथबन्धू ॥ १३॥

तो आनंदाचा जनक आहे, सायुज्यमुक्तीचा नायक आहे, कैवल्यपद देणारा आहे आणि अनाथांचा बंधू आहे.

मुमुक्षचातकीं सुस्वर । करुणां पाहिजे अंबर । वोळे कृपेचा जलधर । साधकांवरी ॥ १४॥

मुमुक्षुरूपी चातक पक्षी करुणस्वरात आकाशाकडे (कृपेकडे) पाहत असतात, आणि त्यांच्यावर सद्‌गुरूंचा कृपारूपी मेघ वर्षाव करतो.

कीं तें भवार्णवींचें तारूं । बोधें पाववी पैलपारू । महाआवर्तीं आधारू । भाविकांसी ॥ १५॥

तो सद्‌गुरु म्हणजे भवसागरातील तारू आहे, जो आपल्या बोधाने पैलतीराला पोहोचवतो; मोठ्या भोवऱ्यांतही तो भाविकांचा आधार असतो.

कीं तो काळाचा नियंता । नाना संकटीं सोडविता । कीं ते भाविकाची माता । परम स्नेहाळ ॥ १६॥

तो काळावरही नियंत्रण ठेवणारा आहे, नाना संकटांतून सोडवणारा आहे; तो भाविकांची अत्यंत प्रेमळ माताच जणू आहे.

कीं तो परत्रींचा आधारू । कीं तो विश्रांतीचा थारू । नातरी सुखाचें माहेरू । सुखरूप ॥ १७॥

तो परलोकाचा आधार आहे, विश्रांतीचे स्थान आहे, अथवा सुखाचे माहेरघरच जणू तो सुखरूप आहे.

ऐसा सद्‌गुरु पूर्णपणीं । तुटे भेदाची कडसणी । देहेंविण लोटांगणीं । तया प्रभूसी ॥ १८॥

असा हा सद्‌गुरु पूर्णत्वाने प्राप्त झाला की भेदभावाची गाठ तुटून जाते. अशा त्या प्रभूला मी देहभाव विसरून लोटांगण घालतो.

साधु संत आणि सज्जन । वंदूनियां श्रोतेजन । आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥ १९॥

साधू, संत आणि सज्जन तसेच श्रोत्यांना वंदन करून आता मी कथेचा अनुसंधान मांडतो; तो सावधपणे ऐका.

संसार हाचि दीर्घ स्वप्न । लोभें वोसणती जन । माझी कांता माझें धन । कन्या पुत्र माझे ॥ २०॥

हा संसार म्हणजे एक दीर्घ स्वप्नच आहे. लोभाने ग्रासलेले लोक बडबडत असतात - माझी पत्नी, माझे धन, माझी मुलगी, माझा मुलगा असे म्हणत.

ज्ञानसूर्य मावळला । तेणें प्रकाश लोपला । अंधकारें पूर्ण झाला । ब्रह्मगोळ अवघा ॥ २१॥

ज्ञानरूपी सूर्य मावळला की त्याचा प्रकाश लोप पावतो, आणि मग सारा ब्रह्मगोल अंधकाराने भरून जातो.

नाहीं सत्वाचें चांदणें । कांहीं मार्ग दिसे जेणें । सर्व भ्रांतीचेनि गुणें । आपेंआप न दिसे ॥ २२॥

जेव्हा सद्‌गुणांचे चांदणे नसते, तेव्हा वाट दाखवणारे काहीच दिसत नाही. भ्रमामुळे माणसाला स्वतःचे खरे स्वरूपही दिसेनासे होते.

देहबुद्धि‍अहंकारे । निजले घोरती घोरे । दुःखें आक्रंदती थोरे । विषयसुखाकारणें ॥ २३॥

देहबुद्धीच्या व अहंकाराच्या नादात लोक गाढ झोपेत घोरत पडलेले असतात, आणि विषयसुखासाठी मोठमोठ्याने दुःखाने आक्रंदत असतात.

निजले असतांचि मेले । पुनः उपजतांच निजले । ऐसे आले आणि गेले । बहुत लोक ॥ २४॥

झोपेतच (अज्ञानातच) ते मरतात आणि पुन्हा जन्माला येऊनही झोपलेलेच राहतात. असे कितीतरी लोक येऊन गेले.

निदसुरेपणेंचि सैरावैरा । बहुतीं केल्या येरझारा । नेणोनियां परमेश्वरा । भोगिले कष्ट ॥ २५॥

निद्रिस्त (अज्ञानी) अवस्थेतच अनेकांनी सैरावैरा जन्ममृत्यूच्या फेऱ्या केल्या; परमेश्वराला न जाणल्यामुळे त्यांनी अपार कष्ट भोगले.

त्या कष्टांचें निरसन । व्हावया पाहिजे आत्मज्ञान । म्हणोनि हें निरूपण । अध्यात्मग्रंथीं ॥ २६॥

त्या कष्टांचे निवारण होण्यासाठी आत्मज्ञान असणे आवश्यक आहे, म्हणूनच हे निरूपण अध्यात्मग्रंथात केले आहे.

सकळ विद्यामध्यें सार । अध्यात्मविद्येचा विचार । दशमाध्यायीं शार्ङ्गधर । भगवद्गीतेंत बोलिला ॥ २७॥

सर्व विद्यांमध्ये अध्यात्मविद्येचा विचार हेच सार आहे, असे भगवद्गीतेच्या दहाव्या अध्यायात स्वतः श्रीकृष्णाने सांगितले आहे.

याकारणें अद्वैतग्रंथ । अध्यात्मविद्येचा परमार्थ । पावावया तोचि समर्थ । जो सर्वांगें श्रोता ॥ २८॥

म्हणूनच हा अद्वैतग्रंथ आहे. अध्यात्मविद्येचा परमार्थ प्राप्त करून घेण्यास तोच समर्थ ठरतो, जो सर्वार्थाने खरा श्रोता आहे.

जयाचें चंचळ हृदय । तेणें ग्रंथ सोडूंचि नये । सोडितां अलभ्य होय । अर्थ येथींचा ॥ २९॥

ज्याचे मन चंचल आहे त्याने हा ग्रंथ मध्येच सोडू नये; तो सोडल्यास येथील अर्थ त्याला कधीच लाभणार नाही.

जयास जोडला परमार्थ । तेणें पहावा हा ग्रंथ । अर्थ शोधितां परमार्थ । निश्चयो बाणे ॥ ३०॥

ज्याला परमार्थाची ओढ आहे त्याने हा ग्रंथ जरूर पहावा; त्यातील अर्थ शोधीत गेल्याने परमार्थाचा निश्चय दृढ होतो.

जयास नाहीं परमार्थ । तयास न कळे येथींचा अर्थ । नेत्रेंविण निधानस्वार्थ । अंधास न कळे ॥ ३१॥

ज्याला परमार्थाची ओढ नाही, त्याला इथला अर्थ कळणार नाही; ज्याप्रमाणे डोळ्यांशिवाय आंधळ्याला समोरचा खजिना दिसत नाही, तसेच हे आहे.

एक म्हणती मराठें काये । हें तों भल्यानें ऐकों नये । तीं मूर्खें नेणती सोयें । अर्थान्वयांची ॥ ३२॥

काहीजण म्हणतात, हे तर साधे मराठी आहे, भल्या माणसाने हे ऐकूही नये; पण अशी मूर्ख माणसे अर्थाच्या खोलीची जाण ठेवत नाहीत.

लोहाची मांदूस केली । नाना रत्नेंच सांठविलीं । तीं अभाग्यानें त्यागिलीं । लोखंड म्हणोनि ॥ ३३॥

लोखंडाची पेटी बनवून त्यात अनेक रत्ने साठवली होती; पण अभागी माणसाने ती लोखंड आहे असे समजून टाकून दिली.

तैशी भाषा प्राकृत । अर्थ वेदांत आणि सिद्धांत । नेणोनि त्यागिती भ्रांत । मंदबुद्धीस्तव ॥ ३४॥

त्याचप्रमाणे भाषा जरी प्राकृत (साधी मराठी) असली, तरी तिचा अर्थ वेदांत व सिद्धांतच आहे; पण भ्रमिष्ट व मंदबुद्धी लोक ते न जाणता त्याचा त्याग करतात.

अहाच सांपडतां धन । त्याग करणें मूर्खपण । द्रव्य घ्यावें सांठवण । पाहोंचि नये ॥ ३५॥

सहजपणे धन सापडले तरी त्याचा त्याग करणे हा मूर्खपणाच आहे; ते धन कोणत्या भांड्यात आहे हे न पाहता ते घेऊनच टाकावे.

परिस देखिला अंगणीं । मार्गीं सांपडला चिंतामणी । अव्हा वेल महागुणी । कूपामध्यें ॥ ३६॥

अंगणात परिसाचा दगड सापडावा, वाटेत चिंतामणी रत्न मिळावे, किंवा विहिरीत महागुणी कल्पवेल सापडावी, तसे हे अनमोल आहे.

तैसें प्राकृतीं अद्वैत । सुगम आणि सप्रचीत । अध्यात्म लाभे अकस्मात । तरी अवश्य घ्यावें ॥ ३७॥

त्याचप्रमाणे प्राकृत भाषेत मांडलेले अद्वैततत्त्व सुगम व अनुभवसिद्ध आहे; असे अध्यात्मज्ञान अनायासे लाभले तर ते जरूर घ्यावे.

न करितां व्युत्पत्तीचा श्रम । सकळ शास्त्रार्थ होय सुगम । सत्समागमाचें वर्म । तें हें ऐसें असे ॥ ३८॥

व्युत्पत्ती शिकण्याचे कष्ट न करताच सर्व शास्त्रांचा अर्थ सहज समजू शकतो; सत्संगतीचे हेच खरे रहस्य आहे.

जें व्युत्पत्तीनें न कळे । तें सत्समागमें कळे । सकळ शास्त्रार्थ आकळे । स्वानुभवासी ॥ ३९॥

जे व्युत्पत्तीने कळत नाही, ते सत्संगतीने कळते; सर्व शास्त्रांचा अर्थ स्वानुभवाला सहज गवसतो.

म्हणोनि कारण सत्समागम । तेथें नलगे व्युत्पत्तिश्रम । जन्मसार्थकाचें वर्म । वेगळेंचि असे ॥ ४०॥

म्हणून सत्संगती हेच खरे कारण आहे, तिथे व्युत्पत्तीचे कष्ट लागत नाहीत; जन्माचे सार्थक होण्याचे रहस्य वेगळेच आहे.

भाषाभेदाश्च वर्तन्ते अर्थ एको न संशयः । पात्रद्वये यथा खाद्यं स्वादभेदो न विद्यते ॥ १॥

(संस्कृत श्लोक उद्धृत) भाषा वेगवेगळ्या असल्या तरी अर्थ एकच असतो, यात शंका नाही; ज्याप्रमाणे दोन वेगळ्या भांड्यांत वाढलेल्या एकाच पदार्थाच्या चवीत फरक नसतो.

भाषापालटें कांहीं । अर्थ वाया जात नाहीं । कार्यसिद्धि ते सर्वही । अर्थाचपासीं ॥ ४१॥

भाषा बदलली तरी अर्थ कधी वाया जात नाही; कार्यसिद्धी ही अर्थामुळेच साध्य होते.

तथापि प्राकृताकरितां । संस्कृताची सार्थकता । येर्ह व्हीं त्या गुप्तार्था । कोण जाणे ॥ ४२॥

तरीही प्राकृत भाषेमुळेच संस्कृताचे सार्थक्य कळते; अन्यथा त्या गूढ अर्थाला कोण जाणू शकेल?

आतां असो हें बोलणें । भाषा त्यागून अर्थ घेणें । उत्तम घेऊन त्याग करणें । सालीटरफलांचा ॥ ४३॥

आता हे बोलणे पुरे; भाषेचा आग्रह सोडून केवळ अर्थ घ्यावा, फळातील साल-टरफल टाकून आतला गर तेवढा घ्यावा.

अर्थ सार भाषा पोंचट । अभिमानें करवी खटपट । नाना अहंतेनें वाट । रोधिली मोक्षाची ॥ ४४॥

अर्थ हेच सार आहे, भाषा ही केवळ वरवरची असते; पण अभिमानामुळे माणूस उगीच खटपट करतो आणि अहंकारामुळे मोक्षाची वाटच बंद होते.

शोध घेतां लक्ष्यांशाचा । तेथें आधीं वाच्यांश कैंचा । अगाध महिमा भगवंताचा । कळला पाहिजे ॥ ४५॥

जिथे मुख्य लक्ष्यार्थाचा शोध घ्यायचा आहे, तिथे शब्दशः अर्थाला काय स्थान आहे? भगवंताचा अगाध महिमा समजून घेणे हेच खरे महत्त्वाचे आहे.

मुकेपणाचें बोलणें । हें जयाचें तोचि जाणें । स्वानुभवाचिये खुणें । स्वानुभवी पाहिजे ॥ ४६॥

मुक्याने जे अनुभवले ते त्यालाच कळते; त्याचप्रमाणे स्वानुभवाची खूण जाणण्यासाठी स्वानुभवी असणेच आवश्यक आहे.

अर्थ जाणे अध्यात्माचा । ऐसा श्रोता मिळेल कैंचा । जयासि बोलतां वाचेचा । हव्यासचि पुरे ॥ ४७॥

अध्यात्माचा खरा अर्थ जाणणारा श्रोता कुठे मिळणार? कारण त्याच्याशी बोलताना वाणीची खरी हौसच पूर्ण होते.

परीक्षावंतापुढें रत्नस । ठेवितां होय समाधान । तैसें ज्ञानियापुढें ज्ञान । बोलावें वाटे ॥ ४८॥

पारखी माणसापुढे रत्न ठेवले असता समाधान वाटते, त्याचप्रमाणे ज्ञानी माणसापुढे ज्ञानाच्या गोष्टी बोलाव्याशा वाटतात.

मायाजाळें दुश्चित होय । तें निरूपणें कामा नये । संसारिका कळे काय । अर्थ येथींचा ॥ ४९॥

मायेच्या जाळ्यात अडकून मन विचलित झालेल्याला हे निरूपण उपयोगाचे नाही; संसारात रमलेल्या माणसाला येथला अर्थ काय कळणार?

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनंदन । बहुशाखा ह्यनंताश्च बुद्धयो । अव्यवसायिनाम् ॥ १॥

(संस्कृत श्लोक उद्धृत, भगवद्गीता २.४१) हे अर्जुना, निश्चयी बुद्धी एकच व एकाग्र असते; परंतु अनिश्चयी लोकांच्या बुद्धी अनंत शाखांमध्ये विभागलेल्या असतात.

व्यवसायी जो मळिण । त्यासि न कळे निरूपण । येथें पाहिजे सावधपण । अतिशयेंसीं ॥ ५०॥

ज्याची बुद्धी परमार्थाबाबत निश्चयी नसून मलिन आहे, त्याला हे निरूपण कळणार नाही; येथे अत्यंत सावधपणा असणे आवश्यक आहे.

नाना रत्नें नाना नाणीं । दुश्चितपणें घेतां हानी । परीक्षा नेणतां प्राणी । ठकला तेथें ॥ ५१॥

नाना प्रकारची रत्ने आणि नाणी दुश्चित्तपणे घेतली तर नुकसान होते; परीक्षा न कळल्यास माणूस तिथे फसतो.

तैसें निरूपणीं जाणा । आहाच पाहतां कळेना । मराठेंचि उमजेना । कांहीं केल्या ॥ ५२॥

त्याचप्रमाणे हे निरूपण वरवर पाहिले तर कळत नाही; ते साधे मराठी असूनही काहीही केले तरी उमजत नाही.

जेथें निरूपणाचे बोल । आणि अनुभवाची ओल । ते संस्कृतापरी सखोल । अध्यात्मश्रवण ॥ ५३॥

जिथे निरूपणाचे शब्द आणि अनुभवाची ओलावा एकत्र असतात, ते अध्यात्मश्रवण संस्कृताइतकेच गहन असते.

माया ब्रह्म वोळखावें । तयास अध्यात्म म्हणावें । तरी तें मायेचें जाणावें । स्वरूप आधीं ॥ ५४॥

माया आणि ब्रह्म ओळखणे यालाच अध्यात्म म्हणावे; पण त्यासाठी आधी मायेचे स्वरूप जाणून घेतले पाहिजे.

माया सगुण साकार । माया सर्व विकार । माया जाणिजे विस्तार । पंचभूतांचा ॥ ५५॥

माया सगुण व साकार आहे; माया म्हणजे सर्व विकार; माया म्हणजे पंचभूतांचा विस्तार, हे जाणावे.

माया दृश्य दृष्टीस दिसे । मायाभास मनास भासे । माया क्षणभंगुर नासे । विवेकें पाहतां ॥ ५६॥

माया दृश्यरूपाने डोळ्यांना दिसते, तिचा भास मनाला जाणवतो; पण विवेकाने पाहिले असता माया क्षणभंगुर असल्याचे लक्षात येऊन ती नाश पावते.

माया अनेक विश्वरूप । माया विष्णूचें स्वरूप । मायेची सीमा अमूप । बोलिजे तितुकी थोडी ॥ ५७॥

माया अनेक विश्वरूपांत प्रकटते; माया हेच विष्णूचे स्वरूप आहे; मायेची सीमा अफाट असून जेवढी सांगितली तेवढीही ती कमीच आहे.

माया बहुरूप बहुरंग । माया ईश्वराचा संग । माया पाहतां अभंग । अखिल वाटे ॥ ५८॥

माया बहुरूपी व बहुरंगी आहे; माया ईश्वराची सोबतीण आहे; तिच्याकडे पाहिले तर ती अखंड व अभंग वाटते.

माया सृष्टीची रचना । माया आपली कल्पना । माया तोडितां तुटेना । ज्ञानेंविण ॥ ५९॥

माया ही सृष्टीची रचना आहे, माया ही आपलीच कल्पना आहे; ज्ञानाशिवाय ती तोडायचा प्रयत्न केला तरी तुटत नाही.

ऐशी माया निरूपिली । स्वल्प संकेतें बोलिली । पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ ६०॥

अशी ही माया थोडक्यात सांगितली आहे; यापुढे श्रोत्यांनी आपले मन सावध ठेवावे.

पुढें ब्रह्मनिरूपण । निरूपिलें ब्रह्मज्ञान । जेणें तुटे मायाभान । एकसरें ॥ ६१॥

पुढे ब्रह्मनिरूपण केले जाईल, ज्यात ब्रह्मज्ञान सांगितले जाईल; त्यामुळे मायेचे भान एकदम तुटून जाईल.