वस्तूसि जरी कल्पावें । तरी ते निर्विकल्प स्वभावें । तेथें कल्पनेच्या नावें । शून्याकार ॥ १॥

वस्तूची (ब्रह्माची) कल्पना करावी म्हटले, तरी ती स्वभावतःच निर्विकल्प आहे; तिथे कल्पनेच्या नावानेच शून्यासारखी अवस्था येते.

तथापि कल्पूं जातां । न ये कल्पनेच्या हाता । ओळखी ठायीं न पडे चित्ता । भ्रंश पडे ॥ २॥

तरीही कल्पना करायला गेले असता ती कल्पनेच्या हाती येत नाही; चित्ताला तिची ओळखच पटत नाही आणि गोंधळ उडतो.

कांहीं दृष्टीस न दिसे । मनास तेही न भासे । न भासे न दिसे । कैंसें ओळखावें ॥ ३॥

ते दृष्टीला काहीच दिसत नाही, मनालाही ते भासत नाही; न भासता, न दिसता, त्याला ओळखायचे तरी कसे?

पाहों जातां निराकार । मनासि पडे शून्याकार । कल्पूं जातां अंधकार । भरला वाटे ॥ ४॥

ते पाहायला गेले तर निराकार दिसते, मनाला शून्यासारखे वाटते; कल्पना करायला गेले तर जणू अंधाराने भरलेले आहे असे वाटते.

कल्पूं जातां वाटे काळें । परी ते काळें ना पिंवळें । आरक्त निळें ना ढवळें । वर्णरहित ॥ ५॥

कल्पना करायला गेले तर ते काळे वाटते, पण ते ना काळे आहे ना पिवळे, ना लाल ना निळे ना पांढरे; ते मुळात वर्णरहित आहे.

जयास वर्णव्यक्ति नसे । भासाहूनि अनारिसें । रूपचि नाहीं कैसें । ओळखावें ॥ ६॥

ज्याला रंगरूपाची कोणतीही व्यक्तता नाही, जे भासापेक्षाही वेगळे आहे, आणि ज्याला रूपच नाही, त्याला ओळखायचे तरी कसे?

न दिसतां ओळखण । किती धरावी आपण । हें तों श्रमासीच कारण । होत असे ॥ ७॥

न दिसणाऱ्याची ओळख आपण किती धरून बसावी? हे तर केवळ श्रमालाच कारणीभूत ठरत आहे.

जो निर्गुण गुणातीत । जो अदृश्य अव्यक्त । जो अचिंत्य चिंतनातीत । परमपुरुष ॥ ८॥

जो निर्गुण व गुणातीत आहे, जो अदृश्य व अव्यक्त आहे, आणि जो अचिंत्य व चिंतनाच्याही पलीकडचा आहे, तो परमपुरुष होय.

अचिंत्याव्यक्तरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने । समस्तजगदाधारमूर्तये ब्रह्मणे नमः ॥ १॥

(संस्कृत श्लोक उद्धृत) अचिंत्य व अव्यक्त रूप असलेल्या, निर्गुण असूनही गुणांचे मूळ असलेल्या, आणि समस्त जगाचा आधार असलेल्या त्या ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.

अचिंत्य तें चिंतावें । अव्यक्तास आठवावें । निर्गुणास ओळखावें । कोणेपरी ॥ ९॥

अचिंत्याचे चिंतन कसे करावे? अव्यक्ताचे स्मरण कसे करावे? निर्गुणाला ओळखावे तरी कोणत्या मार्गाने?

जें दृष्टीसचि न पडे । जें मनासही नातुडे । तया कैसें पाहणें घडे । निर्गुणासी ॥ १०॥

जे दृष्टीला दिसतच नाही, जे मनालाही सापडत नाही, त्या निर्गुणाला पाहणे तरी कसे घडणार?

असंगाचा संग धरणें । निरवलंबीं वास करणें । निःशब्दासी अनुवादणें । कोणेपरी ॥ ११॥

असंग तत्त्वाचा संग कसा धरावा? निराधार अवस्थेत वास तरी कसा करावा? आणि निःशब्दाशी संभाषण तरी कसे करावे?

अचिंत्यासि चिंतूं जातां । निर्विकल्पासि कल्पितां । अद्वैताचें ध्यान करितां । द्वैतचि उठे ॥ १२॥

अचिंत्याचे चिंतन करायला गेले, निर्विकल्पाची कल्पना करायला गेले, किंवा अद्वैताचे ध्यान करायला गेले, तरी त्यातून द्वैतच उभे राहते.

आतां ध्यानचि सांडावें । अनुसंधान तें मोडावें । तरी मागुतें पडावें । महासंशयीं ॥ १३॥

मग ध्यानच सोडून द्यावे, अनुसंधानही मोडून टाकावे असे वाटले, तरी त्यामुळे पुन्हा मोठ्या संशयातच पडावे लागते.

द्वैताच्या भेणें अंतरीं । वस्तु न पाहिजे तरी । तेणें समाधाना उरी । कदा असेचिना ॥ १४॥

द्वैताच्या भीतीने अंतरंगात त्या वस्तूचा शोधच घेतला नाही, तर मग समाधानाचा लवलेशही कधी उरत नाही.

सवे लावितां सवे पडे । सवे पडतां वस्तु आतुडे । नित्यानित्यविचारें घडे । समाधान ॥ १५॥

सवय लावली की ती जमू लागते, ती जमली की वस्तूचा शोध घडतो; नित्य-अनित्याच्या विचाराने समाधान साध्य होते.

वस्तु चिंतितां द्वैत उपजे । सोडी करितां कांहींच नुमजे । शून्यत्वें संदेहीं पडिजे । विवेकेंविण ॥ १६॥

वस्तूचे चिंतन करायला गेले तर द्वैत उत्पन्न होते, आणि सोडून दिले तर काहीच समजत नाही; विवेकाशिवाय माणूस शून्यत्वाच्या संदेहातच पडतो.

म्हणोनि विवेक धरावा । ज्ञानें प्रपंच सारावा । अहंभाव ओसरावा । परी तो ओसरेना ॥ १७॥

म्हणून विवेक धरावा, ज्ञानाने प्रपंचाला ओलांडून जावे, आणि अहंभाव ओसरावा; पण तो अहंभाव सहजासहजी ओसरत नाही.

परब्रह्म तें अद्वैत । कल्पितांच उठे द्वैत । तेथें हेतु आणि दृष्टांत । कांहींच न चले ॥ १८॥

परब्रह्म हे अद्वैत आहे, पण त्याची कल्पना करताक्षणीच द्वैत उभे राहते; तिथे हेतू किंवा दृष्टांत काहीच चालत नाही.

तें आठवितां विसरिजे । कां तें विसरोन आठविजे । जाणोनियां नेणिजे । परब्रह्म तें ॥ १९॥

त्याचे स्मरण करू गेले असता ते विसरले जाते, किंवा ते विसरूनही त्याचे स्मरण होते; ते परब्रह्म जाणूनही न जाणल्यासारखे राहते.

त्यास न भेटतां होय भेटी । भेटों जातां पडे तुटी । ऐसी हे नवल गोष्टी । मुकेपणाची ॥ २०॥

त्याला न भेटताही भेट होते, आणि भेटायला गेले असता संबंधच तुटतो; ही मुकेपणाची किती विलक्षण गोष्ट आहे!

तें साधूं जातां साधवेना । नातरी सोडितां सुटेना । लागला संबंध तुटेना । निरंतर ॥ २१॥

त्याला साधायला गेले तर ते साधत नाही, आणि सोडून द्यायला गेले तरी ते सुटत नाही; एकदा लागलेला हा संबंध कधीच तुटत नाही.

तें असतचि सदा असे । नातरी पाहतां दुराशे । न पाहतां प्रकाशे । जेथें तेथें ॥ २२॥

ते सदैव असतेच असते; पण पाहायला गेले असता निराशा पदरी पडते, आणि न पाहताच ते सर्वत्र प्रकाशित असते.

जेथें अपाय तेथें उपाय । आणि उपाय तोचि अपाय । हें अनुभवेंविण काय । उमजों जाणे ॥ २३॥

जिथे अपाय आहे तिथेच उपाय आहे, आणि उपायच अपाय ठरतो; हे रहस्य अनुभवाशिवाय कोण उमगू शकतो?

तें नुमजतांचि उमजे । उमजोन कांहींच नुमजे । तें वृत्तिविण पाविजे । निवृत्तिपद ॥ २४॥

ते न समजतानाच समजते, आणि समजूनही काहीच समजत नाही; ते वृत्तीशिवायच, निवृत्तिपद म्हणून प्राप्त होते.

तें ध्यानीं धरितां नये । चिंतनीं चिंतावें तें काये । मनामध्यें न समाये । परब्रह्म तें ॥ २५॥

ते ध्यानात धरताच येत नाही, मग चिंतनात तरी काय चिंतावे? ते परब्रह्म मनातच मावत नाही.

त्यास उपमे द्यावें जळ । तरी तें निर्मळ निश्चळ । विश्व बुडालें सकळ । परी तें कोरडेंचि असे ॥ २६॥

त्याला पाण्याची उपमा द्यावी तर ते निर्मळ व निश्चळ आहे; सारे विश्व त्यात बुडालेले असूनही ते स्वतः कोरडेच राहते.

नव्हे प्रकाशासारिखें । अथवा नव्हे काळोखें । आतां तें कासयासारिखें । सांगावें हो ॥ २७॥

ते प्रकाशासारखेही नाही, आणि अंधारासारखेही नाही; मग आता ते नेमके कशासारखे आहे, हे कसे सांगावे?

ऐसें ब्रह्म निरंजन । कदा नव्हे दृश्यमान । लावावें तें अनुसंधान । कोणे परी ॥ २८॥

असे हे निरंजन ब्रह्म कधीच दृश्यमान होत नाही; मग त्याच्याशी अनुसंधान लावावे तरी कोणत्या मार्गाने?

अनुसंधान लावूं जातां । कांहीं नाहीं वाटे आतां । नेणे मनाचिये माथां । संदेह वाजे ॥ २९॥

अनुसंधान लावायला गेले तर आता तिथे काहीच नाही असे वाटते; न कळताच मनाच्या माथ्यावर संदेहाचा घाव बसतो.

लटिकेंचि काय पहावें । कोठें जाऊन रहावें । अभाव घेतला जीवें । सत्यस्वरूपाचा ॥ ३०॥

मग खोटेच काय पाहावे, कुठे जाऊन राहावे असा प्रश्न पडतो; जीवाने सत्यस्वरूपाचाच अभाव मानून टाकला.

अभावचि म्हणों सत्य । तरी वेद शास्त्रें कैसें मिथ्य । आणि व्यासादिकांचें कृत्य । वाउगें नव्हे ॥ ३१॥

अभावालाच सत्य मानावे म्हटले, तर मग वेद-शास्त्रे खोटी कशी ठरतील? आणि व्यासादिकांचे कार्यही व्यर्थ ठरत नाही.

म्हणोनि मिथ्या म्हणतां नये । बहुत ज्ञानाचे उपाय । बहुतीं निर्मिलीं तें काय । मिथ्या म्हणावें ॥ ३२॥

म्हणून ते मिथ्या म्हणता येत नाही; अनेक ज्ञानी लोकांनी निर्माण केलेले ज्ञानाचे इतके उपाय, त्यांना मिथ्या तरी कसे म्हणावे?

अद्वैतज्ञानाचा उपदेश । गुरुगीता तो महेश । सांगतां होय पार्वतीस । महाज्ञान ॥ ३३॥

अद्वैतज्ञानाचा उपदेश म्हणजे गुरुगीता, जी महेशाने पार्वतीला सांगताना दिलेले महान ज्ञान आहे.

अवधूत गीता केली । गोरक्षास निरूपिली । ते अवधूतगीता बोलिली । ज्ञानमार्ग ॥ ३४॥

अवधूतगीता रचली गेली आणि गोरक्षनाथांना निरूपण केली गेली; त्या अवधूतगीतेने ज्ञानमार्गच सांगितला आहे.

विष्णु होऊन राजहंस । विधीस केला उपदेश । ते हंसगीता जगदीश । बोलिला स्वमुखें ॥ ३५॥

विष्णूने राजहंसाचे रूप घेऊन ब्रह्मदेवाला उपदेश केला; ती हंसगीता जगदीशाने स्वतःच्या मुखाने सांगितली.

ब्रह्मा नारदातें उपदेशित । चतुःश्लोकी भागवत । पुढें व्यासमुखें बहुत । विस्तारलें ॥ ३६॥

ब्रह्मदेवाने नारदाला चतुःश्लोकी भागवत उपदेशिले; पुढे व्यासांच्या मुखातून त्याचा फार मोठा विस्तार झाला.

वासिष्ठसार वसिष्ठ ऋषी । सांगता झाला रघुनाथासी । कृष्ण सांगे अर्जुनासी । सप्तश्लोकी गीता ॥ ३७॥

वसिष्ठ ऋषींनी वासिष्ठसार रघुनाथाला (श्रीरामाला) सांगितले, आणि कृष्णाने अर्जुनाला सप्तश्लोकी गीता सांगितली.

ऐसें सांगावें तें किती । बहुत ऋषि बोलिले बहुतीं । अद्वैतज्ञान आदि अंतीं । सत्यचि असे ॥ ३८॥

असे किती सांगावे? अनेक ऋषींनी अनेक प्रकारे हे सांगितले आहे; अद्वैतज्ञान हे सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सत्यच आहे.

म्हणोन मिथ्या आत्मज्ञान । म्हणतां पाविजे पतन । प्रज्ञेरहित ते जन । तयांस हें कळेना ॥ ३९॥

म्हणून आत्मज्ञानाला मिथ्या म्हटल्यास पतनच घडते; प्रज्ञारहित लोकांना हे कधीच कळत नाही.

जेथें शेषाची प्रज्ञा मंदली । श्रुतीस मौनमुद्रा पडिली । जाणपणें न वचे वदली । स्वरूपस्थिती ॥ ४०॥

जिथे शेषाचीही प्रज्ञा थकली आणि श्रुतीलाही मौन धारण करावे लागले, तिथे केवळ जाणतेपणाने स्वरूपस्थिती वर्णन करता येत नाही.

आपणास नुमजे बरवें । म्हणोनि मिथ्या कैसें करावें । नातरी सुदृढ धरावें । सद्‌गुरुमुखें ॥ ४१॥

आपल्याला ते नीट समजत नाही म्हणून त्याला मिथ्या तरी कसे ठरवावे? त्याऐवजी सद्‌गुरूंच्या मुखाने ते दृढपणे धारण करावे.

मिथ्या तेंचि सत्य झालें । सत्य असोनि मिथ्या केलें । संदेहसागरीं बुडालें । अकस्मात मन ॥ ४२॥

मिथ्याच सत्य वाटू लागले आणि सत्य असूनही ते मिथ्या ठरवले गेले; असे अकस्मात मन संदेहाच्या सागरात बुडून गेले.

मनास कल्पायाची सवे । मनें कल्पिलें तें नव्हे । तेणें गुणें संदेह धांवे । मीपणाचेनि पंथें ॥ ४३॥

मनाला कल्पना करण्याची सवयच असते, पण मनाने कल्पिलेले ते खरे नसते; त्यामुळेच मीपणाच्या मार्गाने संदेह धावत सुटतो.

तरी तो पंथचि मोडावा । मग परमात्मा जोडावा । समूळ संदेह तोडावा । साधूचेनि संगतीं ॥ ४४॥

तर तो मार्गच मोडून टाकावा, मग परमात्म्याशी नाते जोडावे; साधूंच्या संगतीने संदेह समूळ तोडून टाकावा.

मीपण शस्त्रें तुटेना । मीपण फोडितां फुटेना । मीपण सोडितां सुटेना । कांहीं केल्या ॥ ४५॥

मीपण शस्त्राने तुटत नाही, ते फोडायला गेले तरी फुटत नाही, आणि सोडायला गेले तरी काहीही केल्या सुटत नाही.

मीपणें वस्तु नाकळे । मीपणें भक्ति मावळे । मीपणें शक्ति गळे । वैराग्याची ॥ ४६॥

मीपणामुळे वस्तूचे ज्ञान होत नाही, मीपणामुळे भक्ती मावळते, आणि मीपणामुळेच वैराग्याची शक्तीही गळून पडते.

मीपणें प्रपंच न घडे । मीपणें परमार्थ बुडे । मीपणें सकळही उडे । यश कीर्ति प्रताप ॥ ४७॥

मीपणामुळे प्रपंच नीट घडत नाही, मीपणामुळे परमार्थही बुडतो, आणि मीपणामुळेच यश, कीर्ती व प्रताप हे सगळेच उडून जाते.

मीपणें मैत्री तुटे । मीपणें प्रीति आटे । मीपणें लिगटे । अभिमान अंगीं ॥ ४८॥

मीपणामुळे मैत्री तुटते, मीपणामुळे प्रेम आटून जाते, आणि मीपणामुळेच अभिमान अंगाला चिकटतो.

मीपणें विकल्प उठे । मीपणें कलह सुटे । मीपणें संमोह फुटे । ऐक्यतेचा ॥ ४९॥

मीपणामुळे विकल्प उत्पन्न होतो, मीपणामुळे कलह उद्भवतो, आणि मीपणामुळेच ऐक्याचा मोहभंग होतो.

मीपण कोणासीच न साहे । तें भगवंतीं कैसेनि साहे । म्हणून मीपण सांडून राहे । तोचि समाधानी ॥ ५०॥

मीपण कुणालाच सहन होत नाही, मग ते भगवंतापुढे तरी कसे टिकणार? म्हणून जो मीपण टाकून राहतो, तोच खरा समाधानी होय.

मीपण कैसे । त्यागावें । ब्रह्म कैसें अनुभवावें । समाधान कैसें पावावें । निःसंगपणें ॥ ५१॥

मीपण कसे त्यागावे, ब्रह्माचा अनुभव कसा घ्यावा, आणि निःसंगपणे समाधान कसे प्राप्त करावे, हा खरा प्रश्न आहे.

मीपण जाणोनि त्यागावे । ब्रह्म होऊन अनुभवावे । समाधान ते पावावे । निःसंगपणे ॥ ५२॥

मीपण ओळखून ते त्यागावे, स्वतः ब्रह्मरूप होऊन त्याचा अनुभव घ्यावा, आणि निःसंगपणे समाधान प्राप्त करावे.

आणिक एक समाधान । मीपणेंविण साधन । करूं जाणे तोचि धन्य । समाधानी ॥ ५३॥

आणखी एक समाधानाचा मार्ग असा की, जो मीपणाशिवाय साधन करू जाणतो, तोच खरोखर धन्य व समाधानी होय.

मी ब्रह्मचि झालों स्वतां । साधन करील कोण आतां । ऐसें मनीं कल्पूं जातां । कल्पनाचि उठे ॥ ५४॥

'मी स्वतःच ब्रह्म झालो, आता साधन कोण करणार?' असा विचार मनात आणला, तरी त्यातूनच नवी कल्पना उभी राहते.

ब्रह्मीं कल्पना न साहे । तेचि तेथें उभी राहे । तयेसी शोधूनि पाहे । तोचि साधु ॥ ५५॥

ब्रह्मामध्ये कल्पना टिकत नाही, तरीही तीच तिथे उभी राहते; तिचा शोध घेऊन पाहणारा तोच खरा साधू होय.

निर्विकल्पासि कल्पावें । परी कल्पिलें तें आपण न व्हावें । मीपणास त्यागावें । येणें रीतीं ॥ ५६॥

निर्विकल्पाची कल्पना करावी, पण जे कल्पिले तेच आपण होऊ नये; अशा रीतीने मीपणाचा त्याग करावा.

ब्रह्मविद्येच्या लपणीं । कांहींच न व्हावें असोनी । दक्ष आणि समाधानी । तोचि हें जाणें ॥ ५७॥

ब्रह्मविद्येच्या रहस्यात असून काहीच होऊ नये, ही जी दक्षता आणि समाधानी अवस्था असते, ती केवळ याच अवस्थेला कळते.

जयास आपण कल्पावें । तेंचि आपण स्वभावें । येथें कल्पनेच्या नांवें । शून्य आलें ॥ ५८॥

ज्याची आपण कल्पना करतो, तेच आपण स्वभावतःच आहोत; इथे कल्पनेच्या नावानेच शून्यता येऊन ठेपते.

पदींहून चळों नये । करावे साधनउपाये । तरीच सांपडे सोये । अलिप्तपणाची ॥ ५९॥

आपल्या पदावरून ढळू नये, साधनाचे उपाय करत राहावेत; तरच अलिप्तपणाची खरी वाट सापडते.

राजा राजपदीं असतां । उगीच चाले सर्व सत्ता । साध्यचि होऊन तत्त्वतां । साधन करावें ॥ ६०॥

राजा आपल्या राजपदावर असतानाच त्याची सर्व सत्ता आपोआप चालते; त्याचप्रमाणे साध्यच होऊन खरोखर साधन करावे.

साधन आलें देहाच्या माथां । आपण देह नव्हे सर्वथा । ऐसा करून अकर्ता । सहजचि आहे ॥ ६१॥

साधन हे देहाच्या माथ्यावरच येऊन पडते, कारण आपण मुळीच देह नाही; असे करूनही अकर्ताच राहणे हे सहजच घडते.

देह आपण ऐसें कल्पावें । तरीच साधन त्यागावें । देहातीत असतां स्वभावें । देह कैंचा ॥ ६२॥

'मी देह आहे' अशी कल्पना असेल तरच साधन सोडता येईल; पण स्वभावतःच देहातीत असताना देहच कुठे उरतो?

ना तें साधन ना तें देह । आपण आपला निःसंदेह । देहींच असोन विदेह । स्थिति ऐशी ॥ ६३॥

ना ते साधन उरते ना तो देह उरतो, आपण निःसंदेहपणे आपलेच असतो; देहात असूनही देहातीत असणे, अशी ही स्थिती आहे.

साधनेंविण ब्रह्म होतां । लागों पाहे देहममता । आळस प्रबळे तत्त्वतां । ब्रह्मज्ञानमिसें ॥ ६४॥

साधनाशिवायच ब्रह्म झाल्याचा दावा करू लागल्यास देहावरची ममताच पुन्हा चिकटू लागते, आणि ब्रह्मज्ञानाच्या निमित्ताने आळसच खरे तर प्रबळ होतो.

परमार्थमिसें अर्थ जागे । ध्यानमिसें निद्रा लागे । मुक्तिमिसें दोष भोगे । अनर्गळता ॥ ६५॥

परमार्थाच्या निमित्ताने स्वार्थच जागा होतो, ध्यानाच्या निमित्ताने झोप लागते, आणि मुक्तीच्या निमित्ताने स्वैराचाराचे दोष भोगले जातात.

निरूपणमिसें निंदा घडे । संवादमिसें विवाद पडे । उपाधिमिसें येऊन जडे । अभिमान अंगीं ॥ ६६॥

निरूपणाच्या निमित्ताने निंदा घडते, संवादाच्या निमित्ताने वाद उद्भवतो, आणि उपाधीच्या निमित्ताने अभिमान अंगाला चिकटतो.

तैसा ब्रह्मज्ञानमिसें । आळस अंतरीं प्रवेशे । म्हणे साधनाचें पिसें । काय करावें ॥ ६७॥

त्याचप्रमाणे ब्रह्मज्ञानाच्या निमित्ताने आळस अंतरंगात शिरतो आणि म्हणतो, आता साधनेचे वेड कशासाठी करावे?

किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् । आत्मना पूरितं सर्वं महाकल्पांबुना यथा ॥ १॥

(संस्कृत श्लोक उद्धृत) मी काय करू, कुठे जाऊ, काय घेऊ, काय सोडू? कारण महाप्रलयाच्या जलाने जसे सर्व काही व्यापले जाते, तसे सर्व काही आत्म्यानेच भरलेले आहे.

वचन आधारीं लाविलें । जैसें शस्त्र फिरविलें । स्वतां हाणोनि घेतलें । जयापरी ॥ ६८॥

हे वचन आधारासाठी वापरले जाते, पण ते जणू आपणच फिरवलेले शस्त्र स्वतःवरच चालवण्यासारखे ठरते.

तैसा उपायाचा अपाय । विपरीतपणें स्वहित जाय । साधन सोडितां होय । मुक्तपणें बद्ध ॥ ६९॥

त्याचप्रमाणे उपायाचाच अपाय होतो, उलटेपणाने स्वहित नष्ट होते; साधन सोडून दिल्यास मुक्तपणाच्या नावाखाली माणूस बद्धच होतो.

साधन करितांच सिद्धपण । हातींचें जाईल निघोन । तेणेंगुणें साधन । करूंच नावडे ॥ ७०॥

'साधन केले तर सिद्धपणाचा दावा हातचा निसटून जाईल' असे वाटून साधन करण्याचीच इच्छा राहत नाही.

लोक म्हणती हा साधक । हेचि लज्जा वाटे एक । साधन करिती ब्रह्मादिक । हें ठाउकें नाहीं ॥ ७१॥

'लोक मला साधक म्हणतील' याचीच लाज वाटते; पण ब्रह्मदेवादिकही साधन करतात, हे त्याला माहीतच नसते.

आतां असो हे अविद्या । अभ्याससारिणी विद्या । अभ्यासें पाविजे आद्या । पूर्ण ब्रह्म ॥ ७२॥

आता ही अविद्या इथेच सोडून देऊ; अभ्यासानेच खरी विद्या प्राप्त होते, आणि अभ्यासानेच आद्य असे पूर्ण ब्रह्म प्राप्त होते.

अभ्यास करावा कवण । ऐसा श्रोता करी प्रश्न । परमार्थाचें साधन । बोलिलें पाहिजे ॥ ७३॥

कोणता अभ्यास करावा, असा प्रश्न श्रोता विचारतो; तेव्हा परमार्थाचे साधन सांगितले पाहिजे, असे ठरते.

याचें उत्तर श्रोतयासी । दिधलें पुढियलें समासीं । निरूपिलें साधनासी । परमार्थाच्या ॥ ७४॥

याचे उत्तर श्रोत्याला पुढील समासात दिले जाईल, ज्यात परमार्थाच्या साधनाचे निरूपण केले जाईल.