श्रोतां व्हावें सावधान । आतां सांगतों ब्रह्मज्ञान । जेणें होये समाधान । साधकांचें ॥ १॥

श्रोत्यांनी सावध व्हावे; आता मी ब्रह्मज्ञान सांगतो, ज्यामुळे साधकांना समाधान लाभेल.

रत्नें साधाया कारणें । मृत्तिका लागे एकवटणें । चौदा ब्रह्मांचीं लक्षणें । जाणिजे तैसीं ॥ २॥

रत्न सिद्ध करण्यासाठी ज्याप्रमाणे आधी माती (कच्ची वस्तू) एकत्र आणावी लागते, त्याचप्रमाणे चौदा ब्रह्मांची लक्षणे समजून घ्यावी लागतात.

पदार्थेंविण संकेत । द्वैतावेगळा दृष्टांत । पूर्वपक्षेंविण सिद्धांत । बोलतांचि नये ॥ ३॥

पदार्थाशिवाय संकेत, द्वैताशिवाय दृष्टांत आणि पूर्वपक्षाशिवाय सिद्धांत मांडताच येत नाही.

आधीं मिथ्या उभारावें । मग तें ओळखोन सांडावें । पुढें सत्य तें स्वभावें । अंतरीं बाणे ॥ ४॥

आधी मिथ्येची (खोट्याची) मांडणी करावी, मग ती ओळखून सोडून द्यावी; त्यानंतर सत्य आपोआप अंतरात ठसते.

म्हणोन चौदा ब्रह्मांचा संकेत । बोलिला कळावया सिद्धांत । येथें श्रोतीं सावचित्त । क्षण एक असावें ॥ ५॥

म्हणून सिद्धांत कळावा यासाठी चौदा ब्रह्मांचा संकेत सांगितला जात आहे; येथे श्रोत्यांनी क्षणभर सावचित्त राहावे.

पहिलें तें शब्दब्रह्म । दुजें ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । तिसरें खंब्रह्म । बोलिली श्रुती ॥ ६॥

पहिले शब्दब्रह्म, दुसरे 'ओम्' हे एकाक्षर ब्रह्म, आणि तिसरे खं (आकाश) ब्रह्म, असे श्रुतीने सांगितले आहे.

चौथें जाण सर्वब्रह्म । पांचवें चैतन्यब्रह्म । सहावें सत्ताब्रह्म । साक्षिब्रह्म सातवें ॥ ७॥

चौथे सर्वब्रह्म, पाचवे चैतन्यब्रह्म, सहावे सत्ताब्रह्म आणि सातवे साक्षिब्रह्म, हे जाणावे.

आठवें सगुणब्रह्म । नववें निर्गुण ब्रह्म । दहावें वाच्यब्रह्म । जाणावें पैं ॥ ८॥

आठवे सगुणब्रह्म, नववे निर्गुणब्रह्म आणि दहावे वाच्यब्रह्म, हे जाणून घ्यावे.

अनुभव तें अकरावें । आनंदब्रह्म तें बारावें । तदाकार तें तेरावें । चौदावें अनिर्वाच्य ॥ ९॥

अकरावे अनुभवब्रह्म, बारावे आनंदब्रह्म, तेरावे तदाकारब्रह्म आणि चौदावे अनिर्वाच्यब्रह्म.

ऐशीं हीं चौदा ब्रह्में । यांचीं निरूपिलीं नामें । आतां स्वरूपांचीं वर्में । संकेतें दावूं ॥ १०॥

अशी ही चौदा ब्रह्मांची नावे सांगितली; आता त्यांच्या स्वरूपाचे रहस्य थोडक्यात सांगतो.

अनुभवेंविण भ्रम । या नां शब्दब्रह्म । आतां ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । तें एकाक्षर ॥ ११॥

प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय केवळ भ्रम, त्यालाच शब्दब्रह्म म्हणतात. आता ओंकार हे एकाक्षर ब्रह्म म्हणजे तेच एकाक्षर होय.

खं शब्दें आकाशब्रह्म । महदाकाश व्यापक ब्रह्म । आतां बोलिजेल सूक्ष्म ब्रह्म । सर्वब्रह्म ॥ १२॥

'खं' या शब्दाने व्यापक महदाकाशाला ब्रह्म म्हटले आहे. आता सूक्ष्म असे सर्वब्रह्म सांगितले जाईल.

पंचभूतांचें कुवाडें । जें जें तत्त्व दृष्टीस पडे । तें तें ब्रह्मचि रोकडें । बोलिजेत आहे ॥ १३॥

पंचभूतांचा जो पसारा आहे, त्यातील जे जे तत्त्व डोळ्यांना दिसते, त्या प्रत्येकाला प्रत्यक्ष ब्रह्म असे म्हटले जाते.

या नांव सर्वब्रह्म । श्रुतिआश्रयाचें वर्म । आतां चैतन्यब्रह्म । बोलिजेल ॥ १४॥

यालाच सर्वब्रह्म म्हणतात, हे श्रुतीच्या आधारावरचे रहस्य आहे. आता चैतन्यब्रह्म सांगितले जाईल.

पंचभूतादि मायेतें । चैतन्यचि चेतवितें । म्हणोनियां चैतन्यातें । चैतन्यब्रह्म बोलिजे ॥ १५॥

पंचभूतांसह सर्व मायेला चैतन्यच चेतना देते; म्हणून त्या चैतन्यालाच चैतन्यब्रह्म म्हणतात.

चैतन्यास ज्याची सत्ता । तें सत्ताब्रह्म तत्त्वतां । तये सत्तेस जाणता । या नांव साक्षिब्रह्म ॥ १६॥

चैतन्यालाही ज्याच्या सत्तेचा आधार आहे, ते खरोखर सत्ताब्रह्म होय; आणि त्या सत्तेला जाणणारा तो साक्षिब्रह्म होय.

साक्षित्व जयापासूनी । तेंहीं आकळिलें गुणीं । सगुणब्रह्म हे वाणी । तयासि वदे ॥ १७॥

ज्यापासून साक्षित्व येते, तेच गुणांनी वेढले गेले की त्याला सगुणब्रह्म असे संबोधले जाते.

जेथें नाहीं गुणवार्ता । तें निर्गुणब्रह्म तत्त्वतां । वाच्यब्रह्म तेंही आतां । बोलिजेल ॥ १८॥

जेथे गुणांची वार्ताच नाही, ते खरोखर निर्गुणब्रह्म होय. आता वाच्यब्रह्मही सांगितले जाईल.

जे वाचें बोलतां आलें | तें वाच्यब्रह्म बोलिलें ॥ अनुभवासि कथिलें | नवचे सर्वथा ॥ १९ ॥

वाणीने जे बोलता येते, त्याला वाच्यब्रह्म म्हटले जाते; पण त्याने प्रत्यक्ष अनुभव मुळीच सांगता येत नाही.

या नांव अनुभवब्रह्म । आनंदवृत्तीचा धर्म । परंतु याचेंही वर्म । बोलवेना ॥ २०॥

याच अनुभवाला अनुभवब्रह्म म्हणतात, हा आनंदवृत्तीचा गुणधर्म आहे; पण याचेही खरे रहस्य शब्दांत सांगता येत नाही.

ऐसें हें ब्रह्म आनंद । तदाकार तें अभेद । अनिर्वाच्य संवाद । तुटोनि गेला ॥ २१॥

असे हे आनंदब्रह्म आहे; तदाकार अवस्था म्हणजे अभेद अवस्था; आणि अनिर्वाच्य अवस्थेत तर सर्व संवादच तुटून जातो.

ऐशीं हीं चौदा ब्रह्में । निरूपिलीं अनुक्रमें । साधकें पाहतां भ्रमें । बाधिजेना ॥ २२॥

अशी ही चौदा ब्रह्मे अनुक्रमाने सांगितली; साधकाने ती नीट पाहिली तर त्याला भ्रम बाधत नाही.

ब्रह्म जाणावें शाश्वत । माया तेचि अशाश्वत । चौदा ब्रह्मांचा सिद्धांत । होईल आतां ॥ २३॥

ब्रह्म शाश्वत आहे हे जाणावे, आणि माया ही अशाश्वत आहे; आता चौदा ब्रह्मांचा सिद्धांत (निष्कर्ष) सांगितला जाईल.

शब्दब्रह्म तें शाब्दिक । अनुभवेंविण मायिक । शाश्वताचा विवेक । तेथें नाहीं ॥ २४॥

शब्दब्रह्म हे केवळ शाब्दिक आहे, अनुभवाशिवाय ते मायिकच आहे; त्यात शाश्वताचा विवेक सापडत नाही.

जेथें क्षर ना अक्षर । तेथें कैंचें ओमित्येकाक्षर । शाश्वताचा विचार । तेथें न दिसे ॥ २५॥

जेथे क्षर (नाशवंत) किंवा अक्षर (अविनाशी) असे काही नाही, तेथे ओंकार हे एकाक्षर तरी कुठून असणार? तिथेही शाश्वताचा विचार दिसत नाही.

खंब्रह्म ऐसें वचन । तरी शून्यातें नाशी ज्ञान । शाश्वताचें अधिष्ठान । तेथें न दिसे ॥ २६॥

'खंब्रह्म' असे जरी म्हटले, तरी ज्ञान झाल्यावर ती शून्यताच नाहीशी होते; तेथे शाश्वताचा आधारही दिसत नाही.

सर्वत्रांस होतो अंत । हें तों प्रगटचि दिसत । प्रळय बोलिला निश्चित । वेदांतशास्त्रीं ॥ २७॥

सर्व गोष्टींचा अंत होतो हे तर उघडच दिसते; वेदांतशास्त्रांनी प्रलय निश्चितपणे सांगितला आहे.

ब्रह्मप्रळय मांडेल जेथें । भूतान्वय कैंचा तेथें । म्हणोनियां सर्वब्रह्मातें । नाश आहे ॥ २८॥

जिथे ब्रह्मांडाचाच प्रलय होणार आहे, तिथे पंचभूतांचा संबंध तरी कुठून राहणार? म्हणून सर्वब्रह्मालाही नाश आहे.

अचळासी आणी चळण । निर्गुणास लावितां गुण । आकारास विचक्षण । मानीतना ॥ २९॥

अचलाला चलन आणणे, निर्गुणाला गुण जोडणे - हे विचारी माणसाला मान्य होत नाही.

जें निर्माण पंचभूत । तें प्रत्यक्ष नाशवंत । सर्वब्रह्म हे मात । घडे केंवीं ॥ ३०॥

जे पंचभूतांपासून निर्माण झाले आहे, ते प्रत्यक्षच नाशवंत आहे; मग 'सर्वच ब्रह्म आहे' हे म्हणणे कसे घडेल?

असो आतां हें बहुत । सर्वब्रह्म नाशवंत । वेगळेपणास अंत । पाहणें कैंचें ॥ ३१॥

असो, हे बोलणे आता पुरे; सर्वब्रह्म नाशवंत आहे हे सिद्ध झाले; मग त्याच्या वेगळेपणाचा शेवट शोधण्याचे काय प्रयोजन?

आतां जयास चेतवावें । तेंचि मायिक स्वभावें । तेथें चैतन्याच्या नांवें । नाश आला ॥ ३२॥

आता ज्याला चेतना द्यावी लागते तेच मुळात मायिक स्वरूपाचे आहे; त्यामुळे तिथेही चैतन्य या नावाला नाश आलाच.

परिवारेंविण सत्ता । ते सत्ता नव्हे तत्त्वतां । पदार्थेंविण साक्षता । तेही मिथ्या ॥ ३३॥

ज्यावर सत्ता चालवायची तो परिवारच नसेल तर ती सत्ता खरी सत्ता उरत नाही; आणि पदार्थ नसेल तर साक्षित्वही मिथ्याच ठरते.

सगुणास नाश आहे । प्रत्यक्षास प्रमाण काये । सगुणब्रह्म निश्चयें । नाशवंत ॥ ३४॥

सगुणालाही नाश आहे, हे प्रत्यक्षच दिसते, त्याला वेगळा पुरावा कशाला? म्हणून सगुणब्रह्मही निश्चितपणे नाशवंत आहे.

निर्गुण ऐसें जें नांव । त्या नांवास कैंचा ठाव । गुणेंवीण गौरव । येईल कैंचें ॥ ३५॥

'निर्गुण' असे जे नाव आहे, त्या नावालाही अस्तित्वाचा आधार कुठून मिळणार? गुणाशिवाय त्याला महत्त्व तरी कसे प्राप्त होईल?

माया जैसें मृगजळ । ऐसें बोलती सकळ । कां तें कल्पनेचें आभाळ । नाथिलेंचि ॥ ३६॥

माया ही मृगजळासारखी आहे, असे सर्वजण म्हणतात; किंवा ती कल्पनेचे ढग आहे, जे मुळातच अस्तित्वात नाही.

ग्रामो नास्ति कुतः सीमा । जन्मेंविण जीवात्मा । अद्वैतासी उपमा । द्वैताची असे ॥ ३७॥

जिथे गावच नाही तिथे त्याची सीमा तरी कशी असेल? आणि जन्मच नसलेल्या जीवात्म्याला उपमा तरी द्वैताचीच दिली जाते.

मायेविरहित सत्ता । पदार्थाविण जाणता । अविद्येविण चैतन्यता । कोणास आली ॥ ३८॥

मायेशिवाय सत्ता, पदार्थाशिवाय जाणतेपणा, अविद्येशिवाय चैतन्यता - हे कोणाला बरे प्राप्त झाले आहे?

सत्ता चैतन्यता साक्षी । सर्वही गुणांचिये पाशीं । ठायींचें निर्गुण त्यासीं । गुण कैंचें ॥ ३९॥

सत्ता, चैतन्यता व साक्षित्व हे सर्व गुणांच्या पाशातच अडकलेले असतात; मुळातच निर्गुण असणाऱ्याला गुण कुठून लागणार?

ऐसें जें गुणरहित । तेथें नामाचा संकेत । तोचि जाणावा अशाश्वत । निश्चयेंसीं ॥ ४०॥

असे जे गुणरहित तत्त्व आहे, त्याला दिलेला नावाचा संकेतही अशाश्वतच आहे, हे निश्चितपणे जाणावे.

निर्गुण ब्रह्मासी संकेतें । नामें ठेविलीं बहुतें । तें वाच्यब्रह्म त्यातें । नाश आहे ॥ ४१॥

निर्गुण ब्रह्माला संकेताने अनेक नावे दिली गेली; ते वाच्यब्रह्मही नाशवंतच आहे.

आनंदाचा अनुभव । हाही वृत्तीचाच भाव । तदाकारीं ठाव । वृत्तीस नाहीं ॥ ४२॥

आनंदाचा अनुभवही वृत्तीचाच एक भाव आहे; तदाकार अवस्थेत मात्र वृत्तीला स्थानच उरत नाही.

अनिर्वाच्य याकारणें । संकेतवृत्तीच्या गुणें । तया संकेतास उणें । निवृत्तीनें आणिलें ॥ ४३॥

म्हणूनच ते अनिर्वाच्य आहे, कारण ते संकेतरूप वृत्तीचेच स्वरूप आहे; आणि निवृत्तीने त्या संकेतालाही उणे ठरवले.

अनिर्वाच्य ते निवृत्ती । तेचि उन्मनीची स्थिती । निरुपाधि विश्रांती । योगियांची ॥ ४४॥

ती अनिर्वाच्य अवस्थाच निवृत्ती आहे, तीच उन्मनी अवस्था आहे; ती योग्यांची उपाधिरहित विश्रांती होय.

वस्तु जे कां निरुपाधी । तेचि सहज समाधी । जेणें तुटे आधिव्याधी । भवदुःखाची ॥ ४५॥

जी वस्तू उपाधिरहित आहे, तीच सहज समाधी होय; तिच्यामुळेच भवदुःखाच्या सर्व आधिव्याधी तुटून जातात.

जो उपाधीचा अंत । तोचि जाणावा सिद्धांत । सिद्धांत आणि वेदांत । धादांत आत्मा ॥ ४६॥

उपाधीचा जो अंत होतो, तोच खरा सिद्धांत म्हणून जाणावा; सिद्धांत, वेदांत आणि निखळ शुद्ध आत्मा हे एकच आहे.

असो ऐसें जें शाश्वत ब्रह्म । जेथें नाहीं मायाभ्रम । अनुभवी जाणे वर्म । स्वानुभवें ॥ ४७॥

असो, असे हे शाश्वत ब्रह्म आहे, जिथे मायेचा भ्रम मुळीच नाही; त्याचे रहस्य फक्त स्वानुभवी माणूसच स्वानुभवाने जाणतो.

आपुलेनि अनुभवें । कल्पनेसि मोडावें । मग सुकाळीं पडावें । अनुभवाचे ॥ ४८॥

आपल्या स्वतःच्या अनुभवाने कल्पनेला मोडून टाकावे; मगच अनुभवाच्या समृद्धीत जगता येते.

निर्विकल्पासि कल्पावें । कल्पना मोडे स्वभावें । मग नसोनि असावें । कल्पकोटी ॥ ४९॥

निर्विकल्प तत्त्वाचीच कल्पना करावी, म्हणजे कल्पनाच स्वाभाविकपणे मोडून पडते; मग जणू नसूनही असावे, कोट्यवधी कल्पांपर्यंत.

कल्पनेचें एक बरें । मोहरितांच मोहरे । स्वरूपीं घालितां भरे । निर्विकल्पीं ॥ ५०॥

कल्पनेचे एक बरे आहे - ती जिकडे वळवावी तिकडे लगेच वळते; स्वरूपाकडे तिला वळवली की ती निर्विकल्पातच भरून जाते.

निर्विकल्पास कल्पितां । कल्पनेचि नुरे वार्ता । निःसंगास भेटों जातां । निःसंग होइजे ॥ ५१॥

निर्विकल्प तत्त्वाची कल्पना करता करता कल्पनेचीच वार्ता उरत नाही; निःसंग तत्त्वाला भेटायला जाताना आपणही निःसंग होऊन जातो.

पदार्था ऐसें ब्रह्म नव्हे । मा तें हातीं धरूनि द्यावें । असो हें अनुभवावें । सद्‌गुरुमुखें ॥ ५२॥

ब्रह्म हे एखाद्या पदार्थासारखे नाही की ते हातात धरून दुसऱ्याला द्यावे; असो, हे फक्त सद्‌गुरूंच्या मुखाने अनुभवावे.

पुढें कथेच्या अन्वयें । केलाचि करूं निश्चये । जेणें अनुभवास ये । केवळ ब्रह्म ॥ ५३॥

पुढे कथेच्या ओघात हाच निश्चय पुन्हा दृढ करू, ज्यायोगे केवळ ब्रह्माचा अनुभव प्राप्त होईल.