मागां श्रोतीं पुसिलें होतें । दृश्य मिथ्या तरी कां दिसतें । त्याचें उत्तर बोलिजेल तें । सावधान ऐका ॥ १॥

आधी श्रोत्यांनी विचारले होते - दृश्य मिथ्या असूनही ते का दिसते? त्याचे उत्तर आता सांगितले जाईल, ते सावध होऊन ऐका.

देखिलें तें सत्यचि मानावें । हें ज्ञात्याचें देखणें नव्हे । जड मूढ अज्ञान जीवें । हें सत्य मानिजे ॥ २॥

जे दिसते तेच सत्य मानावे, ही ज्ञात्याची दृष्टी नव्हे; हे केवळ जड, मूढ अज्ञानी जीवच सत्य मानतात.

एका देखिल्यासाठीं । लटिक्या कराव्या ग्रंथकोटी । संतमहंतांच्या गोष्टी । त्याही मिथ्या मानाव्या ॥ ३॥

केवळ एकदा दिसले म्हणून कोट्यवधी ग्रंथ खोटे मानावे लागतील, संत-महंतांच्या गोष्टीही मिथ्या मानाव्या लागतील (जर नुसते दिसणेच सत्य मानले तर).

माझें दिसतें हेंचि खरें । तेथें चालेना दुसरें । ऐशिया संशयाच्या भरें । भरोंचि नये ॥ ४॥

'मला जे दिसते तेच खरे' असा हट्ट धरून दुसरे काही मानायचेच नाही, अशा संशयाच्या भरात वाहवत जाऊ नये.

मृगें देखिलें मृगजळ । तेथें धांवे तें बरळ । जळ नव्हे मिथ्या सकळ । त्या पशूसि कोणें म्हणावें ॥ ५॥

हरणाला मृगजळ दिसले आणि ते वेड्यासारखे त्याकडे धावले; ते पाणी नव्हे, सर्व मिथ्याच आहे, हे त्या पशूला कोण सांगणार?

रात्रौ स्वप्न देखिलें । बहुत द्रव्य सांपडलें । बहुत जनांसि वेव्हारिलें । तें खरें कैसेनि मानावें ॥ ६॥

रात्री स्वप्नात खूप धन सापडले, अनेक लोकांशी व्यवहारही केला, पण ते खरे कसे मानावे?

कुशळ चितारी विचित्र । तेणें निर्माण केलें चित्र । देखतां उठे प्रीति मात्र । परंतु तेथें मृत्तिका ॥ ७॥

कुशल चित्रकाराने विलक्षण चित्र काढले, ते पाहून प्रेम उत्पन्न होते, पण तेथे प्रत्यक्षात तर केवळ माती (रंग) आहे.

नाना वनिता हस्ती घोडे । रात्रौ देखतां मन बुडे । दिवसा पाहतां कातडें । कंटाळवाणें ॥ ८॥

चित्रातील नाना स्त्रिया, हत्ती, घोडे रात्री दिव्याच्या उजेडात पाहताना मन गुंगून जाते, पण दिवसा पाहिल्यास ते केवळ रंगवलेले कातडेच कंटाळवाणे दिसते.

काष्ठी पाषाणी पुतळ्या । नाना प्रकारें निर्मिल्या । परम सुंदर वाटल्या । परंतु तेथें पाषाण ॥ ९॥

लाकडाच्या आणि दगडाच्या पुतळ्या नाना प्रकारे घडवल्या, त्या अत्यंत सुंदर वाटल्या, पण तेथे प्रत्यक्षात केवळ दगडच आहे.

नाना गोपुरीं पुतळ्या असती । वक्रांगें वक्रदृष्टीं पाहती । लाघव देखता भरे वृत्ती । परंतु तेथें त्रिभाग ॥ १०॥

मंदिरांच्या कळसांवर नाना पुतळ्या असतात, वक्र अंगांनी, तिरप्या नजरेने पाहत असतात; त्यांची कारागिरी पाहून मन भारावते, पण तेथेही अखेर पाषाणादी घटकच असतात.

खेळतां नेटके दशावतारी । तेथें येती सुंदर नारी । नेत्र मोडिती कळाकुसरीं । परी ते अवघे धटिंगण ॥ ११॥

दशावतारी नाटकात कुशल खेळिये असतात, त्यात सुंदर स्त्रियांची भूमिका येते, कलेने डोळे मोडतात; पण ते सर्व प्रत्यक्षात धटिंगण पुरुष कलाकारच असतात.

सृष्टि बहुरंगी असत्य । बहुरूपाचें हें कृत्य । तुज वाटे दृश्य सत्य । परी हे जाण अविद्या ॥ १२॥

सृष्टी बहुरंगी असली तरी ती असत्य आहे, हे सर्व बहुरूप्याच्या सोंगासारखेच आहे; तुला हे दृश्य सत्य वाटते, पण हे अविद्येमुळेच आहे हे जाण.

मिथ्या साचासारिखें देखिलें । परी तें पाहिजे विचारिलें । दृष्टि तरळतां भासलें । तें साच कैसें मानावें ॥ १३॥

मिथ्या असूनही ते खरे असल्यासारखे दिसते, पण त्याचा विचार करून पाहावा लागतो; दृष्टी तरळली असता जे भासते, ते खरे कसे मानावे?

वरी पाहतां पालथें आकाश । उदकीं पाहतां उताणें आकाश । मध्यें चांदण्याचाही प्रकाश । परी तें अवघें मिथ्या ॥ १४॥

वर पाहिले तर आकाश खाली वाकलेले दिसते, पाण्यात पाहिले तर आकाश उलटे दिसते, त्यात चांदण्यांचाही प्रकाश दिसतो, पण हे सर्व मिथ्याच आहे.

नृपतीनें चितारी आणिले । ज्याचे त्या ऐसे पुतळे केले । पाहतां तेचि ऐसे गमले । परी ते अवघे मायिक ॥ १५॥

राजाने चित्रकार बोलावून प्रत्येकाचे हुबेहूब पुतळे बनवून घेतले, पाहताना ते खरोखरचेच वाटले, पण ते सर्व केवळ बनावटच होते.

नेत्रीं कांहीं बाहुली नसे । जेव्हां जें पहावें तेव्हां तें भासे । डोळां प्रतिबिंब दिसे । तें साच कैसेनी ॥ १६॥

डोळ्यात प्रत्यक्षात कोणतीही वेगळी बाहुली नसते, जे जे पाहावे तेव्हा तेच त्यात भासते; डोळ्यात दिसणारे हे प्रतिबिंब खरे कसे मानावे?

जितुके बुडबुडे उठती । तितुक्यांमध्यें रूपें दिसती । क्षणामध्यें फुटोनि जाती । रूपें मिथ्या ॥ १७॥

जितके पाण्याचे बुडबुडे उठतात, तितक्या प्रत्येकात प्रतिबिंबरूप दिसते, पण ते क्षणात फुटून जातात - अशी ही रूपे मिथ्या आहेत.

लघुदर्पणें दोनी चारी होतीं । तितुकीं मुखें प्रतिबिंबती । परी तीं मिथ्या आदिअंतीं । एकचि मुख ॥ १८॥

दोन-चार लहान आरसे असले, की तितकीच मुखे त्यात प्रतिबिंबित होतात; पण ती सर्व मिथ्याच आहेत, खरे मुख मात्र आदी-अंती एकच असते.

नदीतीरीं भार जातां । दुसरा भार दिसे पालथा । कां पडसादाचा अवचितां । गजर उठे ॥ १९॥

नदीकिनारी एखादा तांडा जात असता त्याचे प्रतिबिंब उलटे दिसते, किंवा अचानक प्रतिध्वनीचा गजर उठतो.

वापी सरोवरांचें नीर । तेथें पशु पक्षी नर वानर । नाना पत्रें वृक्ष विस्तार । दिसे दोहीं सवां ॥ २०॥

विहिरी-तळ्यांच्या पाण्यात पशु, पक्षी, माणसे, माकडे, नाना पाने-वृक्षांचा विस्तार - हे सर्व दुप्पट दिसते, मूळ वस्तू आणि तिचे प्रतिबिंब.

एक शस्त्र झाडूं जातां । दोन दिसती तत्त्वतां । नाना तंतु टणत्कारितां । द्विधा भासती ॥ २१॥

एखादे शस्त्र वेगाने फिरवले असता ते खरोखर दोन दिसते, किंवा वाद्याचे तंतू छेडले असता ते दुहेरी भासतात.

कां ते दर्पणाचे मंदिरीं । बैसली सभा दिसे दुसरी । बहुत दीपांचिये हारीं । बहुत छाया दिसती ॥ २२॥

आरशांच्या दालनात बसलेली सभा दुसरीही प्रतिबिंबरूपाने दिसते; अनेक दिव्यांच्या रांगेत त्याच वस्तूच्या अनेक सावल्याही दिसतात.

ऐसें हें बहुविध भासे । साचासारिखें दिसे । परी हें सत्य म्हणोन कैसें । विश्वासावें ॥ २३॥

अशा प्रकारे हे अनेक प्रकारे भासते, खऱ्यासारखेच दिसते; पण याला सत्य मानून विश्वास तरी कसा ठेवावा?

माया मिथ्या बाजीगिरी । दिसे साचाचिये परी । परी हे जाणत्यानें खरी । मानूंचि नये ॥ २४॥

माया ही मिथ्या जादूगिरी आहे, ती खऱ्यासारखी दिसते; पण जाणत्या माणसाने तिला खरी मानूच नये.

लटिकें साचा ऐसे भावावें । तरी मग पारखी कासया असावें । एवं ये अविद्येचे गोवें । ऐसेचि असती ॥ २५॥

खोट्याला जर खरे मानायचेच असेल, तर मग पारख करणाऱ्याची गरजच काय? अशा प्रकारे या अविद्येचे पेच असेच असतात.

मनुष्यांची बाजीगिरी । बहुत जनां वाटे खरी । शेवट पाहतां निर्धारीं । मिथ्या होय ॥ २६॥

माणसांची जादूगिरी अनेकांना खरी वाटते, पण शेवटी नीट पाहिले असता ती मिथ्याच ठरते.

तैशीच माव राक्षसांची । देवांसही वाटे साची । पंचवटिकेसि मृगाची । पाठी घेतली रामें ॥ २७॥

त्याचप्रमाणे राक्षसांची माया देवांनाही खरी वाटते; पंचवटीत रामानेही सोन्याच्या हरणाचा पाठलाग केला होता.

पूर्वकाया पालटिती । एकाचेचि बहुत होती । रक्तबिंदीं जन्मती । रजनीचर ॥ २८॥

राक्षस आपले मूळ रूप पालटतात, एकाचेच अनेक होतात, रक्ताच्या थेंबातूनही राक्षस जन्माला येतात.

नाना पदार्थ फळेंचि झाले । द्वारकेमध्यें प्रवेशले । कृष्णें दैत्य किती वधिले । कपटरूपी ॥ २९॥

अनेक वस्तू फळांच्या रूपात होऊन द्वारकेत घुसल्या; कृष्णाने असे कितीतरी कपटरूपी दैत्य मारले.

कैसें कपट रावणाचें । शिर केलें मावेचें । काळनेमीच्या आश्रमाचें । अपूर्व कैसें ॥ ३०॥

रावणाचे कपट कसे होते - त्याने मायेने शिर निर्माण केले; काळनेमीच्या आश्रमाचा देखावाही किती अद्भुत होता.

नाना दैत्य कपटमती । जे देवांसही नाटोपती । मग निर्माण होऊन शक्ती । संहार केला ॥ ३१॥

असे कितीतरी कपटी बुद्धीचे दैत्य होते, जे देवांनाही आवरता येत नव्हते; मग शक्तीदेवीने प्रगट होऊन त्यांचा संहार केला.

ऐसी राक्षसांची माव । जाणों न शकती देव । कपटविद्येचें लाघव । अघटित ज्यांचें ॥ ३२॥

अशी राक्षसांची माया देवांनाही उमजत नसे; त्यांच्या कपटविद्येचे कौशल्य विलक्षण असे.

मनुष्यांची बाजीगिरी । राक्षसांची वोडंबरी । भगवंताची नानापरी । विचित्र माया ॥ ३३॥

माणसांची जादूगिरी, राक्षसांची कपटलीला, आणि भगवंताची नानाविध विचित्र माया - या सर्व एकाच प्रकारच्या आहेत.

हे साचासारिखीच देइसे । विचारितांचि निरसे । मिथ्याच परी आभासे । निरंतर ॥ ३४॥

ही सर्व खऱ्यासारखीच भासते, पण विचार केला की ती लगेच विरून जाते; ती मिथ्याच आहे, तरीही सतत आभासरूपाने दिसत राहते.

साच म्हणावी तरी हे नासे । मिथ्या म्हणावी तरी हे दिसे । दोहीं पदार्थीं अविश्वासे । सांगतां मन ॥ ३५॥

खरी म्हणावी तर ती नाश पावते, मिथ्या म्हणावी तर ती दिसते; या दोन्ही गोष्टींबद्दल सांगताना मनाचा विश्वासच बसत नाही.

परंतु हें नव्हे साचार । मायेचा मिथ्या विचार । दिसतें हें स्वप्नाकार । जाण बापा ॥ ३६॥

पण हे खरोखर सत्य नाही, हा मायेचाच मिथ्या खेळ आहे; हे जे दिसते ते स्वप्नाच्या स्वरूपाचेच आहे हे जाण, बाबा.

तथापि असो तुजला । भासचि सत्य वाटला । तरी तेथें चुका पडिला । ऐक बापा ॥ ३७॥

तरीही तुला हा भास सत्यच वाटला, तर तेथेच चूक झाली आहे हे समज, बाबा, ऐक.

दृश्यभास अविद्यात्मक । तुझाही देह तदात्मक । म्हणोनि हा विवेक । तेथें संचरला ॥ ३८॥

दृश्याचा हा आभास अविद्येच्या स्वरूपाचा आहे, आणि तुझा देहही त्याच अविद्येच्या स्वरूपाचा आहे; म्हणून हा विवेक तेथेच रुजवावा लागतो.

दृष्टीनें दृश्य देखिलें । मन भासावरी बैसलें । परी तें लिंगदेह झालें । अविद्यात्मक ॥ ३९॥

डोळ्यांनी दृश्य पाहिले, मन त्या भासावरच स्थिरावले; पण तो पाहणारा लिंगदेहही अविद्येच्याच स्वरूपाचा बनलेला आहे.

अविद्येनें अविद्या देखिली । म्हणोन गोष्टी विश्वासली । तुझी काया अवघी संचली । अविद्येची ॥ ४०॥

अविद्येनेच अविद्या पाहिली, म्हणून ही गोष्ट खरी वाटून विश्वास बसला; तुझी संपूर्ण काया अविद्येनेच व्यापलेली आहे.

तेचि काया मी आपण । हें देहबुद्धीचें लक्षण । येणेंकरितां झालें प्रमाण । दृश्य अवघें ॥ ४१॥

तीच काया 'मी' आहे असे मानणे हे देहबुद्धीचे लक्षण आहे; यामुळेच हे सर्व दृश्य खरे असल्यासारखे प्रमाणित होते.

इकडे सत्य मानिला देह । तिकडे दृश्य सत्य हा निर्वाह । दोंहींमध्यें हा संदेह । पैसावला बळें ॥ ४२॥

इकडे देह सत्य मानला, तिकडे दृश्यही सत्य मानले गेले; या दोन्हींमुळे हा संशय जबरदस्तीने वाढत गेला.

देहबुद्धी केली बळकट । आणि ब्रह्म पाहों गेला धीट । तों दृश्यानें रोधिली वाट । परब्रह्माची ॥ ४३॥

देहबुद्धी घट्ट धरली आणि तरी धीटपणे ब्रह्म पाहायला निघाला, तर दृश्यानेच परब्रह्माची वाट रोखून धरली.

तेथें साच मानिलें दृश्याला । निश्चयचि बाणोनि गेला । पहा हो केवढा चुका पडिला । अकस्मात ॥ ४४॥

तेथे दृश्याला सत्य मानले गेले, आणि तो निश्चयच पक्का बसून गेला; पाहा, अकस्मात केवढी मोठी चूक होऊन गेली.

आतां असो हें बोलणें । ब्रह्म न पाविजे मीपणें । देहबुद्धीची लक्षणें । दृश्य भाविती ॥ ४५॥

आता हे बोलणे पुरे असो; मीपणाने ब्रह्म प्राप्त होत नाही; देहबुद्धीचीच लक्षणे दृश्याला सत्य मानतात.

अस्थींच्या देहीं मांसाचा गोळा । पाहेन म्हणे ब्रह्मींचा सोहळा । तो ज्ञाता नव्हे आंधळा । केवळ मूर्ख ॥ ४६॥

हाडांच्या देहात, मांसाच्या गोळ्यात राहून जो म्हणतो 'मी ब्रह्मसुखाचा सोहळा पाहीन', तो ज्ञाता नव्हे, तो आंधळा आणि केवळ मूर्खच आहे.

दृष्टीस दिसे मनास भासे । तितुकें काळांतरीं नासे । म्हणोनि दृश्यातीत असे । परब्रह्म तें ॥ ४७॥

जे डोळ्यांना दिसते, मनाला भासते, ते सर्व कालांतराने नाश पावते; म्हणून ते परब्रह्म दृश्याच्या पलीकडचे आहे.

परब्रह्म तें शाश्वत । माया तेचि अशाश्वत । ऐसा बोलिला निश्चितार्थ । नानाशास्त्रीं ॥ ४८॥

परब्रह्म शाश्वत आहे, माया मात्र अशाश्वत आहे; असा निश्चित अर्थ अनेक शास्त्रांनी सांगितला आहे.

आतां पुढें निरूपण । देहबुद्धीचें लक्षण । चुका पडिला तो कोण । बोलिलें असे ॥ ४९॥

आता पुढे देहबुद्धीचे लक्षण आणि नेमकी कोणती चूक झाली, याचे निरूपण सांगितले जाईल.

मी कोण हें जाणावें । मीपण त्यागून अनन्य व्हावें । मग समाधान तें स्वभावें । अंगीं बाणे ॥ ५०॥

'मी कोण आहे' हे जाणून घ्यावे, मीपण त्यागून अनन्य व्हावे; मग समाधान आपोआपच अंगी बाणते.