कृतयुग सत्रा लक्ष अठ्ठावीस सहस्र । त्रेतायुग बारा लक्ष शाण्णव सहस्र । द्वापरयुग आठ लक्ष चौसष्ट सहस्र । आतां कलियुग ऐका ॥ १॥

कृतयुग सतरा लाख अठ्ठावीस हजार वर्षांचे, त्रेतायुग बारा लाख शहाण्णव हजार वर्षांचे, द्वापरयुग आठ लाख चौसष्ट हजार वर्षांचे असते; आता कलियुगाचा काळ ऐका.

कलियुग चार लक्ष बत्तीस सहस्र । चतुर्युगें त्रेचाळीस लक्ष वीस सहस्र । ऐशीं चतुर्युगें सहस्र । तो ब्रह्मयाचा एक दिवस ॥ २॥

कलियुग चार लाख बत्तीस हजार वर्षांचे असते; या चार युगांची मिळून एक चतुर्युगी होते जी त्रेचाळीस लाख वीस हजार वर्षांची असते; अशा हजार चतुर्युगी मिळून ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो.

ऐसे ब्रह्मे सहस्र देखा । तेव्हां विष्णूची एक घटिका । विष्णू सहस्र होतां ऐका । पळ एक ईश्वराचें ॥ ३॥

असे हजार ब्रह्मदेवांचे दिवस मिळून विष्णूची एक घटिका होते; आणि विष्णूचे हजार दिवस मिळून शंकराचे एक पळ होते, हे ऐका.

ईश्वर जाय सहस्र वेळ । तैं शक्तीचें अर्ध पळ । ऐशी संख्या बोलिली सकळ । शास्त्रांतरीं ॥ ४॥

शंकराचे हजार पळ गेले की शक्तीचे अर्धे पळ होते; अशी ही सर्व संख्या शास्त्रांमध्ये सांगितलेली आहे.

चतुर्युगसहस्राणि दिनमेकंपितामहम् । पितामहसहस्राणि विष्णोर्घटिकमेव च ॥ विष्णोरेकः सहस्राणि पलमेकं महेश्वरम् । महेश्वरसहस्राणि शक्तेरर्धं पलं भवेत् ॥ ऐशा अनन्त शक्ती होती । अनंत रचना होती जाती । तरी अखंड खंडेना स्थिति । परब्रह्माची ॥ ५॥

याप्रमाणे संस्कृत श्लोकांत हा काळाचा क्रम सांगितला आहे; अशा अनंत शक्ती होऊन गेल्या, अनंत सृष्टिरचना निर्माण होऊन नाश पावल्या, तरीही परब्रह्माची अखंड स्थिती कधी खंडित होत नाही.

परब्रह्मासि कैंची स्थिती । परी ही बोलावयाची रीती । वेदश्रुती नेति नेति म्हणती । परब्रह्मीं ॥ ६॥

परब्रह्माला खरे तर 'स्थिती' असे काही नसतेच, पण बोलण्याची ही एक रीत आहे; वेद-श्रुती परब्रह्माबद्दल 'नेति नेति' असेच म्हणतात.

चार सहस्र सातशें साठी । इतुकी कलियुगाची राहाटी । उरल्या कलियुगाची गोष्टी । ऐसी असे ॥ ७॥

कलियुगाची शुद्ध राहाटी चार हजार सातशे साठ वर्षांची आहे; उरलेल्या कलियुगाबद्दलची गोष्ट अशी आहे.

चार लक्ष सत्तावीस सहस्र । दोनशें चाळीस संवत्सर । पुढें अन्योन्य वर्णसंकर । होणार आहे ॥ ८॥

चार लाख सत्तावीस हजार दोनशें चाळीस वर्षे बाकी उरतात, त्यानंतर परस्परांमध्ये वर्णसंकर होणार आहे.

ऐसें रचलें चराचर । येथें एकाहूनि एक थोर । पाहतां येथींचा विचार । अंत न लगे ॥ ९॥

असे हे चराचर जग रचले गेले आहे, यात एकाहून एक श्रेष्ठ असे अनेक आहेत; याचा विचार करू गेल्यास अंत लागत नाही.

एक म्हणती विष्णु थोर । एक म्हणती रुद्र थोर । एक म्हणती शक्ति थोर । सकळांमध्यें ॥ १०॥

कोणी विष्णूला सर्वश्रेष्ठ म्हणतात, कोणी रुद्राला सर्वश्रेष्ठ म्हणतात, तर कोणी शक्तीलाच सर्वांत श्रेष्ठ म्हणतात.

ऐसे आपुलालेपरी बोलती । परंतु अवघेंचि नासेल कल्पांतीं । यद्दृष्टं तन्नष्टं हें श्रुति । बोलतसे ॥ ११॥

असे प्रत्येकजण आपापल्या मताप्रमाणे बोलतो; पण कल्पांतकाळी हे सर्व नाश पावणारच आहे; 'जे दृश्य आहे ते नष्ट होणारच' असे श्रुती सांगते.

आपुलाली उपासना । अभिमान लागला जनां । याचा निश्चयो निवडेना । साधुविण ॥ १२॥

प्रत्येकाला आपापल्या उपासनेचा अभिमान असतो; या कोण श्रेष्ठ याच्या निर्णयाचा निवाडा साधूंशिवाय होत नाही.

साधु निश्चयो करिती एक । आत्मा सर्वत्र व्यापक । येर हें अवघेंचि मायिक । चराचर ॥ १३॥

साधू एकच निश्चय करतात की आत्मा सर्वत्र व्यापक आहे; बाकी हे सर्व चराचर मायिकच आहे.

चित्रीं लिहिली सेना । त्यांत कोण थोर कोण साना । हें कां तुम्ही विचाराना । आपुलें ठायीं ॥ १४॥

चित्रात रंगवलेल्या सैन्यात कोण मोठा आणि कोण लहान हे तुम्हीच आपल्या मनाशी विचारून पाहा.

स्वप्नीं उदंड देखिलें । लहान थोरही कल्पिलें । परंतु जागें झालिया झालें । कैसें पहा ॥ १५॥

स्वप्नात खूप काही पाहिले, लहान-मोठेही कल्पिले; पण जागे झाल्यावर त्याचे काय होते ते पाहा.

पाहतां जागृतीचा विचार । कैंचें लहान कैंचें थोर । झाला अवघाचि विचार । स्वप्नरचनेचा ॥ १६॥

जागृतीच्या दृष्टीने पाहता कुठले लहान आणि कुठले मोठे? ते सर्व स्वप्नरचनेतीलच विचार होते.

अवघाचि मायिक विचार । कैंचें लहान कैंचें थोर । लहानथोराचा हा निर्धार । जाणती ज्ञानी ॥ १७॥

या जगातील सर्व लहान-मोठेपणाचा विचारही मायिकच आहे; याचा खरा निर्धार ज्ञानीच जाणतात.

जो जन्मास प्राणी आला । तो मी थोर म्हणतचि मेला । परी याचा विचार पाहिला । पाहिजे श्रेष्ठीं ॥ १८॥

जो जन्माला येतो तो प्राणी 'मी थोर' असे म्हणतच मरून जातो; पण याचा खरा विचार श्रेष्ठांनी करून पाहावा.

जयां झालें आत्मज्ञान । तेचि थोर महाजन । वेद शास्त्रें पुराण । साधु संत बोलिले ॥ १९॥

ज्यांना आत्मज्ञान झाले तेच खरे थोर महाजन, असे वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि साधुसंत सांगतात.

एवं सकळांमध्यें थोर । तो एकचि परमेश्वर । तयामध्यें हरिहर । होती जाती ॥ २०॥

म्हणून सर्वांमध्ये खरा श्रेष्ठ तो एकच परमेश्वर होय; त्याच्यामध्येच हरी आणि हर उत्पन्न होतात व लयाला जातात.

तो निर्गुण निराकार । तेथें नाहीं उत्पत्ति स्थिति संहार । स्थानमानांचा विचार । ऐलिकडे ॥ २१॥

तो निर्गुण निराकार आहे; तेथे उत्पत्ती, स्थिती, संहार असे काही नाही; स्थान-मानाचा विचार हा त्याच्या अलीकडचाच मर्यादित आहे.

नांव रूप स्थान मान । हा तों अवघाचि अनुमान । तथापि होईल निदान । ब्रह्मप्रळयीं ॥ २२॥

नाव, रूप, स्थान, मान हे सर्व केवळ अनुमानाचे कल्पित विषय आहेत; तरीही ब्रह्मप्रलयाच्या वेळी याचा शेवटचा निवाडा होईल.

ब्रह्म प्रळयावेगळें । ब्रह्म नामरूपावेगळें । ब्रह्म कोणा एक्या काळें । जैसें तैसें ॥ २३॥

ब्रह्म हे प्रलयाच्या पलीकडचे आहे, नामरूपाच्या पलीकडचे आहे; कोणत्याही एका काळाशी बांधलेले नसून ते सदैव जसेच्या तसे असते.

करिती ब्रह्मनिरूपण । जाणती ब्रह्म संपूर्ण । तेचि जाणावे ब्राह्मण । ब्रह्मविद ॥ २४॥

जे ब्रह्माचे निरूपण करतात आणि ब्रह्माला संपूर्णपणे जाणतात, तेच खरे ब्राह्मण म्हणजे ब्रह्मवेत्ते जाणावेत.