समाधान पुसतां कांहीं । म्हणती बोलिजे ऐसें नाहीं । तरी तें कैसें आहे सर्वही । मज निरूपावें ॥ १॥

समाधान म्हणजे काय असे विचारले असता लोक म्हणतात, 'ते शब्दांत सांगता येत नाही'; तर मग ते नेमके कसे आहे ते सर्व मला सांगा.

मुक्यानें गूळ खादला । गोडी न ये सांगायाला । याचा अभिप्रायो मजला । निरूपण कीजे ॥ २॥

मुक्याने गूळ खाल्ला, पण त्याची गोडी सांगता येत नाही; याचा अर्थ मला समजावून सांगा.

अनुभवही पुसों जातां । म्हणती न ये कीं सांगतां । तरी कोणापाशीं पुसों आतां । समाधान ॥ ३॥

अनुभवाबद्दल विचारायला गेलो तरी म्हणतात 'ते सांगता येत नाही'; तर मग आता समाधान कोणाकडे विचारावे?

जे ते अगम्य सांगती । न ये माझिया प्रचीती । विचार बैसे माझे चित्तीं । ऐसें करावें ॥ ४॥

जे ते हे अगम्य आहे असे सांगतात, ते मला अनुभवाला येत नाही; असे काहीतरी करा की हा विचार माझ्या मनात नीट बसेल.

ऐसें श्रोतयाचें उत्तर । याचें कैसें प्रत्युत्तर । निरूपिजेल तत्पर । होऊन ऐका ॥ ५॥

असे हे श्रोत्याचे म्हणणे आहे; याला काय प्रत्युत्तर द्यावे, ते आता निरूपिले जाईल, सावध होऊन ऐका.

जें समाधानाचें स्थळ । कीं तो अनुभवचि केवळ । तेंचि स्वरूप प्रांजळ । बोलून दाऊं ॥ ६॥

जे समाधानाचे मूळ स्थान आहे, जो केवळ अनुभवच आहे, तेच स्वरूप सुबोधपणे बोलून दाखवू.

जें बोलास आकळेना । बोलिल्याविणही कळेना । जयास कल्पितां कल्पना । हिंपुटी होय ॥ ७॥

जे शब्दांत मावत नाही, आणि न बोलताही कळत नाही, ज्याची कल्पना करू गेले असता कल्पनाही थकून जाते.

तें जाणावें परब्रह्म । जें वेदांचें गुह्य परम । धरितां संत समागम । सर्वही कळे ॥ ८॥

तेच परब्रह्म जाणावे, जे वेदांचे परम गुह्य रहस्य आहे; संतांचा सहवास धरला असता ते सर्व कळते.

तेंचि आतां सांगिजेल । जें समाधान सखोल । ऐक अनुभवाचे बोल । अनिर्वाच्य वस्तु ॥ ९॥

तेच आता सांगितले जाईल, जे सखोल समाधान आहे; अनुभवाचे हे बोल ऐक - ती वस्तू अनिर्वचनीय आहे.

सांगतां न ये तें सांगणें । गोडी कळावया गूळ देणें । ऐसें हें सद्गुरुविणें । होणार नाहीं ॥ १०॥

जे सांगता येत नाही तेच सांगणे, म्हणजे गोडी कळावी म्हणून गूळ देण्यासारखे आहे; हे सद्गुरूंशिवाय कधीही घडणार नाही.

सद्गुरुकृपा कळे त्यासी । जो शोधील आपणासी । पुढें कळेल अनुभवासी । आपेंआप वस्तु ॥ ११॥

सद्गुरुकृपा त्यालाच कळते जो स्वतःचाच शोध घेतो; मग पुढे त्या आत्मवस्तूचा अनुभव आपोआपच येऊ लागतो.

दृढ करूनियां बुद्धि । आधीं घ्यावी आपुली शुद्धी । तेणें लागे समाधी । अकस्मात ॥ १२॥

बुद्धी दृढ करून आधी स्वतःची शुद्धी करून घ्यावी; त्यामुळे समाधी अनायासे लागते.

आपुलें मूळ बरें शोधितां । आपुली तों मायिक वार्ता । पुढें वस्तूच तत्त्वतां । समाधान ॥ १३॥

स्वतःच्या मुळाचा नीट शोध घेतला असता, आपले वेगळे अस्तित्व ही केवळ मायिक गोष्ट असल्याचे कळते; मग खऱ्या अर्थाने वस्तुरूप समाधानच उरते.

आत्मा आहे सर्वसाक्षी । हें बोलिजे पूर्वपक्षीं । जो कोणी सिद्धांत लक्षी । तोचि साधु ॥ १४॥

'आत्मा सर्वसाक्षी आहे' हे पूर्वपक्षात सांगितले जाते; पण जो त्यापलीकडचा सिद्धांत लक्षात घेतो तोच खरा साधू.

सिद्धांत वस्तु लक्षूं जातां । सर्वसाक्षिणी ते अवस्था । आत्मा त्याहून परता । अवस्थातीत ॥ १५॥

सिद्धांतरूप वस्तूचे लक्ष्य करू गेले असता, 'सर्वसाक्षी' ही देखील एक अवस्थाच ठरते; आत्मा त्याहूनही पलीकडचा, अवस्थातीत आहे.

पदार्थज्ञान जेव्हां सरे । द्रष्टा द्रष्टेपणें नुरे । ते समयीं फुंज उतरे । मीपणाचा ॥ १६॥

जेव्हा पदार्थांचे भेदज्ञान संपते, तेव्हा द्रष्टाही द्रष्टेपणाने उरत नाही; त्याचवेळी मीपणाचा फुगवटा उतरतो.

जेथें मुरालें मीपण । तेचि अनुभवाची खूण । अनिर्वाच्य समाधान । याकारणें बोलिजे ॥ १७॥

जेथे मीपण विरून जाते, तीच खरी अनुभवाची खूण; म्हणूनच याला अनिर्वचनीय समाधान म्हटले जाते.

अत्यंत विचाराचे बोल । तरी ते मायिकचि फोल । शब्द सबाह्य सखोल । अर्थचि अवघा ॥ १८॥

अत्यंत विचारपूर्ण शब्दसुद्धा शेवटी मायिकच आणि पोकळच ठरतात; शब्दाच्या आत-बाहेर खरे तर अर्थच सगळीकडे भरलेला असतो.

शब्दाकरितां कळे अर्थ । अर्थ पाहतां शब्द व्यर्थ । शब्द सांगें तें यथार्थ । परी आपण मिथ्या ॥ १९॥

शब्दांमुळेच अर्थ कळतो, पण अर्थ एकदा कळला की शब्द व्यर्थ ठरतो; शब्द जे सांगतो ते यथार्थ असते, पण शब्द स्वतः मात्र मिथ्या असतो.

शब्दाकरितां वस्तु भासे । वस्तु पाहतां शब्द नासे । शब्द फोल अर्थ असे । घनदाटपणें ॥ २०॥

शब्दामुळे वस्तूचा भास होतो, पण वस्तू एकदा प्रत्यक्ष कळली की शब्द नाहीसा होतो; शब्द पोकळ आहे, अर्थ मात्र घनदाट भरलेला आहे.

भूसाकरितां धान्य निपजे । धान्य घेऊन भूस टाकिजे । तैसा भूस शब्द जाणिजे । अर्थ धान्य ॥ २१॥

भुसामुळेच धान्य पिकते, पण धान्य घेऊन भूस टाकून दिले जाते; त्याचप्रमाणे शब्द म्हणजे भूस समजावा, आणि अर्थ म्हणजे धान्य.

पोंचटामध्यें घनवट । घनवटीं उडे पोंचट । तैसा शब्द हा फलकट । परब्रह्मीं ॥ २२॥

पोकळ सालीमध्ये घन गाभा असतो, पण घन प्रकट झाला की पोकळ भाग उडून जातो; त्याचप्रमाणे परब्रह्माच्या बाबतीत हा शब्द निष्फळच ठरतो.

शब्द बोलूनि राहे । अर्थ शब्दापूर्वींच आहे । याकारणें न साहे । उपमा तया अर्थासी ॥ २३॥

शब्द बोलून झाल्यावर थांबतो, पण अर्थ तर शब्दाच्या आधीपासूनच अस्तित्वात असतो; म्हणूनच त्या अर्थाला कोणतीही उपमा साजेशी होत नाही.

भूस सांडून कण घ्यावा । तैसा वाच्यांश त्यजावा । कण लक्ष्यांश लक्षावा । शुद्ध स्वानुभवें ॥ २४॥

भूस टाकून धान्याचा दाणा घ्यावा, तसाच शब्दाचा वाच्यांश टाकून द्यावा; दाण्याप्रमाणे लक्ष्यांश शुद्ध स्वानुभवाने लक्षात घ्यावा.

दृश्यावेगळें बोलिजे । त्यास वाच्यांश म्हणिजे । त्याचा अर्थ तो जाणिजे । शुद्ध लक्ष्यांश ॥ २५॥

दृश्यापासून वेगळे जे सांगितले जाते, त्याला वाच्यांश म्हणतात; त्याचा खरा अर्थ मात्र शुद्ध लक्ष्यांश म्हणून जाणावा.

ऐसा जो शुद्ध लक्ष्यांश । तोचि जाणावा पूर्वपक्ष । स्वानुभव तो अलक्ष्य । लक्षिला न वचे ॥ २६॥

असा जो शुद्ध लक्ष्यांश आहे, तोही अंतिम दृष्टीने पूर्वपक्षच समजावा; खरा स्वानुभव तर अलक्ष्य आहे, तो कोणत्याही निर्देशाने दाखवता येत नाही.

जेथें गाळून सांडिलें नभा । जो अनुभवाचा गाभा । ऐसा तोही उभा । कल्पित केला ॥ २७॥

जेथे उपमांमधून आकाशही गाळून टाकले, असा जो अनुभवाचा खरा गाभा आहे, तोही शब्दांत मांडताना एक कल्पनाच बनवला गेला आहे.

मिथ्या कल्पनेपासून झाला । खरेंपण कैसें असेल त्याला । म्हणोनि तेथें अनुभवाला । ठावचि नाहीं ॥ २८॥

जे मिथ्या कल्पनेतून निर्माण झाले, त्याला खरेपण कसे असेल? म्हणून तेथे शब्दरूप वर्णनात अनुभवाला मुळीच जागा नाही.

दुजेविण अनुभव । हें बोलणेंचि तों वाव । याकारणें नाहीं ठाव । अनुभवासी ॥ २९॥

द्वैताशिवाय 'अनुभव' असे बोलणेच व्यर्थ आहे, कारण अनुभवाला अनुभविता आणि अनुभवाचा विषय असे दोन घटक लागतात; म्हणूनच खऱ्या अद्वैतात अनुभवालाही स्थान नाही.

अनुभवें त्रिपुटी उपजे । अद्वैतीं द्वैतचि लाजे । म्हणोनियां बोलणें साजे । अनिर्वाच्य ॥ ३०॥

अनुभवातून ज्ञाता-ज्ञान-ज्ञेय अशी त्रिपुटी उत्पन्न होते, पण अद्वैतामध्ये द्वैतच टिकत नाही; म्हणूनच त्याला 'अनिर्वाच्य' असे म्हणणेच योग्य ठरते.

दिवसरजनीचें परिमित । करावया मूळ आदित्य । तो आदित्य गेलिया उर्वरित । त्यासि काय म्हणावें ॥ ३१॥

दिवस-रात्रीचे मोजमाप करण्यासाठी सूर्य हे मूळ कारण असते; पण तो सूर्यच नाहीसा झाला तर जे उरते त्याला काय म्हणावे?

शब्द मौनाचा विचार । व्हावया मूळ ओंकार । तो ओंकार गेलिया उच्चार । कैसा करावा ॥ ३२॥

शब्द आणि मौन यांचा विचार करण्यासाठी ओंकार हे मूळ कारण असते; पण तो ओंकारच नाहीसा झाला, तर मग उच्चार तरी कसा करावा?

अनुभव आणि अनुभविता । सकळ ये मायेचि करितां । ते माया मुळींच नसतां । त्यास काय म्हणावें ॥ ३३॥

अनुभव आणि अनुभविता हे सर्व मायाच निर्माण करते; पण ती मायाच मुळात नसेल, तर त्या उरणाऱ्या स्थितीला काय म्हणावे?

वस्तु एक आपण एक । ऐशी असती वेगळीक । तरी अनुभवाचा विवेक । बोलों येता मुखें ॥ ३४॥

आत्मवस्तू एक आणि आपण एक, असे जर खरोखर वेगळेपण असते, तरच अनुभवाचा विवेक तोंडाने बोलता आला असता.

वेगळेपणाची माता । ते लटिकी वंध्येची सुता । म्हणूनियां अभिन्नता । मुळींच आहे ॥ ३५॥

वेगळेपणाची कल्पना ही वांझ स्त्रीच्या मुलासारखी खोटीच आहे; म्हणून वस्तू आणि आपण यांच्यात मुळातच अभिन्नता आहे.

अजन्मा होता निजला । तेणें स्वप्नीं स्वप्न देखिला । सद्गुरूसी शरण गेला । संसारदुःखें ॥ ३६॥

जो जन्मरहित होता तोच जणू झोपी गेला, आणि त्याने स्वप्नातच एक स्वप्न पाहिले; संसाराच्या दुःखाने पीडित होऊन तो सद्गुरूला शरण गेला.

सद्गुरुकृपेस्तव । झाला संसार वाव । ज्ञान झालिया ठाव । पुसे अज्ञानाचा ॥ ३७॥

सद्गुरुकृपेमुळे संसार व्यर्थ (मिथ्या) ठरला; ज्ञान झाल्यावर अज्ञानाचा ठावच पुसला गेला.

आहे तितुकें नाहीं झालें । नाहीं नाहींपणें निमालें । आहे नाहीं जाऊन उरलें । नसोन कांहीं ॥ ३८॥

जे 'आहे' वाटत होते तेवढे 'नाही' ठरले, आणि ते नाहीपणही नाहीसे होऊन विरून गेले; 'आहे' आणि 'नाही' दोन्ही जाऊन जे उरले ते काहीच नसताना उरले.

शून्यत्वातीत शुद्ध ज्ञान । तेणें झालें समाधान । ऐक्यरूपें अभिन्न । सहजस्थिति ॥ ३९॥

शून्यत्वाच्याही पलीकडचे जे शुद्ध ज्ञान आहे, त्यानेच समाधान प्राप्त झाले; ऐक्यरूप, अभिन्न अशी सहज स्थिती प्राप्त झाली.

अद्वैतनिरूपण होतां । निमाली द्वैताची वार्ता । ज्ञानचर्चा बोलों जातां । जागृति आली ॥ ४०॥

अद्वैताचे निरूपण होताच द्वैताची गोष्टच संपून गेली; ज्ञानचर्चा बोलू लागताच जागृती आली.

श्रोतीं व्हावें सावधान । अर्थीं घालावें मन । खुणे पावतां समाधान । अंतरीं कळे ॥ ४१॥

श्रोत्यांनी सावध व्हावे आणि अर्थाकडे मन द्यावे; त्या खुणेपर्यंत पोहोचताच समाधान अंतरी कळून येते.

तेणें जितुकें ज्ञान कथिलें । तितुकें स्वप्नावारीं गेलें । अनिर्वाच्य सुख उरलें । शब्दातीत ॥ ४२॥

त्याने जितके ज्ञान सांगितले तितके सर्व स्वप्नाप्रमाणेच नाहीसे झाले; उरले ते केवळ अनिर्वचनीय, शब्दातीत सुख.

तेथें शब्देंविण ऐक्यता । अनुभव ना अनुभविता । ऐसा निवांत तो मागुता । जागृती आला ॥ ४३॥

तेथे शब्दांशिवायच ऐक्यता असते, ना अनुभव उरतो ना अनुभविता; असा तो निवांत पुन्हा जागृतीत आला.

तेणें स्वप्नीं स्वप्न देखिला । जागा होऊन जागृतीस आला । तेथें तर्क कुंठित जाहला । अंत न लगे ॥ ४४॥

त्याने स्वप्नातच एक स्वप्न पाहिले होते, आणि जागा होऊन तो जागृतीत आला; तेथे तर्क कुंठित होतो, अंत लागत नाही.

या निरूपणाचें मूळ । केलेंच करूं प्रांजळ । तेणें अंतरीं निवळ । समाधान कळे ॥ ४५॥

या निरूपणाचे मूळ पुन्हा एकदा स्पष्टपणे सांगू, म्हणजे त्यायोगे अंतरी शुद्ध समाधान कळून येईल.

तंव शिष्यें विनविलें । जी हें आतां निरूपिलें । तरी पाहिजे बोलिलें । मागुतें स्वामी ॥ ४६॥

तेव्हा शिष्याने विनंती केली - महाराज, आत्ता जे निरूपण केले, ते पुन्हा एकदा सांगावे, स्वामी.

मज कळाया कारण । केलेंच करावें निरूपण । तेथील जे का निजखूण । ते मज अनुभवावी ॥ ४७॥

मला नीट कळावे यासाठी हे निरूपण पुन्हा करावे; त्यातील जी खरी खूण आहे ती मला प्रत्यक्ष अनुभवायची आहे.

अजन्मा तो सांगा कवण । तेणें देखिला कैसा स्वप्न । येथें कैसें निरूपण । बोलिलें आहे ॥ ४८॥

तो अजन्मा कोण आहे ते सांगा, आणि त्याने स्वप्न कसे पाहिले? इथे कोणते निरूपण सांगितले आहे?

जाणोनि शिष्याचा आदर । स्वामी देती प्रत्युत्तर । तेंचि आतां अति तत्पर । श्रोतीं येथें परिसावें ॥ ४९॥

शिष्याचा आदरभाव जाणून स्वामी प्रत्युत्तर देतात; तेच आता श्रोत्यांनी अतिशय सावध होऊन येथे ऐकावे.

ऐक शिष्या सावधान । अजन्मा तो तूंचि जण । तुवां देखिला स्वप्नीं स्वप्न । तोही आतां सांगतों ॥ ५०॥

ऐक शिष्या, सावध हो - तो अजन्मा म्हणजे तूच आहेस; तूच स्वप्नात स्वप्न पाहिलेस, तेही आता सांगतो.

स्वप्नीं स्वप्नाचा विचार । तो तूं जाण हा संसार । तेथें तुवां सारासार । विचार केला ॥ ५१॥

स्वप्नातील स्वप्न म्हणजे हा संसार आहे हे तू जाण; तेथेच तू सारासार विचार केलास.

रिघोनि सद्गुरूसी शरण । काढून शुद्ध निरूपण । याची करिसी उणखूण । प्रत्यक्ष आतां ॥ ५२॥

सद्गुरूला शरण जाऊन, त्यांच्याकडून शुद्ध निरूपण काढून घेऊन, याची प्रत्यक्ष अनुभवाने खात्री आता तू करून घेत आहेस.

याचाचि घेतां अनुभव । बोलणें तितुकें होतें वाव । निवांत विश्रांतीचा ठाव । ते तूं जाण जागृती ॥ ५३॥

याचाच अनुभव घेतला असता सर्व बोलणे व्यर्थ ठरते; निवांत विश्रांतीचे स्थान तेच जागृती आहे हे तू जाण.

ज्ञानगोष्टीचा गलबला । सरोन अर्थ प्रगटला । याचा विचार घेतां आला । अंतरीं अनुभव ॥ ५४॥

ज्ञानगोष्टींचा गलबला संपून खरा अर्थ प्रगट झाला; याचा विचार करता अंतरी अनुभव प्राप्त झाला.

तुज वाटे हे जागृती । मज झाली अनुभवप्राप्ती । या नांव केवळ भ्रांती । फिटलीच नाहीं ॥ ५५॥

तुला वाटते की ही जागृती आहे, मला अनुभवाची प्राप्ती झाली; पण याचे नाव केवळ भ्रांती आहे, ती अजून फिटलेलीच नाही.

अनुभव अनुभवीं विराला । अनुभवेंविण अनुभव आला । हाही स्वप्नींचा चेइला । नाहींस बापा ॥ ५६॥

अनुभव अनुभवातच विरून गेला, अनुभवाशिवायच अनुभव आला - पण हेही स्वप्नातलेच जागे होणे आहे, खरे जागे होणे नव्हे, बाबा.

जागा झालिया स्वप्नऊर्मी । स्वप्नीं म्हणसी अजन्मा तो मी । जागेपणीं स्वप्नऊर्मी । गेलीच नाहीं ॥ ५७॥

स्वप्नातील एक लहर जागी झाली, आणि स्वप्नातच तू म्हणतोस 'मी अजन्मा आहे'; पण खऱ्या जागेपणी ती स्वप्नाची लहरच अजून गेलेली नाही.

स्वप्नीं वाटे जागेपण । तैशी अनुभवाची खूण । आली परी तें सत्य स्वप्न । भ्रमरूप ॥ ५८॥

स्वप्नात जागेपणाचा भास व्हावा, तशीच अनुभवाची खूण आली; पण ते खरोखरचे स्वप्नच आहे, भ्रमरूपच आहे.

जागृति यापैलीकडे । तें सांगणें केवीं घडे । जेथें धारणाचि मोडे । विवेकाची ॥५९॥

खरी जागृती यापलीकडची आहे, ती सांगणे कसे शक्य आहे? तेथे तर विवेकाची धारणाही मोडून पडते.

म्हणोनि तें समाधान । बोलतांचि न ये ऐसें जाण । निःशब्दाची ऐशी खूण । ओळखावी ॥ ६०॥

म्हणून ते खरे समाधान शब्दांत सांगताच येत नाही हे जाणून घ्यावे; निःशब्दाची ही खूण ओळखावी.

ऐसें आहे समाधान । बोलतांच न ये जाण । इतुकेनें बाणली खूण । निःशब्दाची ॥ ६१॥

असे हे समाधान आहे, जे शब्दांत मुळीच सांगता येत नाही हे जाणावे; इतक्यानेच निःशब्दाची खूण मनात ठसते.