ऐका उपदेशाचीं लक्षणें । सायुज्यप्राप्ति होय जेणें । नाना मतांचें पेखणें । कामा नये सर्वथा ॥ १॥

ज्या उपदेशाने सायुज्यमुक्ती (परमात्म्याशी ऐक्य) प्राप्त होते त्याची लक्षणे ऐका; नाना मतांचा नुसता देखावा उपयोगाचा नाही.

ब्रह्मज्ञानावीण उपदेश । तो म्हणों नये विशेष । धान्येविण जैसें भूस । खातां नये ॥ २॥

ब्रह्मज्ञानाशिवाय दिलेला उपदेश विशेष मानू नये; जसे धान्याविना नुसते भूस खाता येत नाही.

नाना काबाड बडविलें । नातरी तक्रचि घुसळिलें । अथवा धुवणचि सेविलें । सावकाश ॥ ३॥

ते जणू ओझेच वाहण्यासारखे, नुसती ताकच घुसळण्यासारखे किंवा नुसते धुवणच निवांतपणे प्यायल्यासारखे आहे.

नाना साली भक्षिल्या । अथवा चोइट्या चोखिल्या । खोबरें सांडून खादल्या । नरोट्या जैशा ॥ ४॥

जणू फळांच्या फक्त साली खाल्ल्या, किंवा चोयटे चोखले, किंवा खोबरे टाकून करवंट्याच खाल्ल्या.

तैसें ब्रह्मज्ञानाविण । नाना उपदेशांचा शीण । सार सांडून असार कोण । शहाणा सेवी ॥ ५॥

तसेच ब्रह्मज्ञानाशिवाय इतर सर्व उपदेश म्हणजे नुसते श्रम; सार सोडून असार कोणता शहाणा माणूस स्वीकारेल?

आतां ब्रह्म जें कां निर्गुण । तेंचि केलें निरूपण । सुचित करावें अंतःकरण । श्रोतेजनीं ॥ ६॥

आता जे निर्गुण ब्रह्म आहे त्याचेच निरूपण केले जाईल; श्रोत्यांनी आपले अंतःकरण एकाग्र करावे.

सकळ सृष्टीची रचना । तें हें पंचभौतिक जाणा । परंतु हें तगेना । सर्वकाळ ॥ ७॥

संपूर्ण सृष्टीची रचना ही पंचमहाभूतांची आहे हे जाणून घ्या; पण ही सदैव टिकत नाही.

आदि अंतीं ब्रह्म निर्गुण । तेचि शाश्वताची खूण । येर पंचभौतिक सगुण । नाशवंत ॥ ८॥

आदि व अंती निर्गुण ब्रह्मच असते, हीच शाश्वततेची खूण; बाकीचे पंचभौतिक सगुण जग नाशवंत आहे.

येरवीं हीं पाहतां भूतें । देव कैसें म्हणावें त्यांतें । भूत म्हणतां मनुष्यांतें । विषाद वाटे ॥ ९॥

एरवी ही पंचभूते पाहता त्यांना देव कसे म्हणावे? मनुष्यांना 'भूत' म्हटले तर त्यांना वाईट वाटते.

मा तो जगन्नाथ परमात्मा । त्यासि आणि भूतउतपमा । ज्याचा कळेना महिमा । ब्रह्मादिकांसी ॥ १०॥

मग जगन्नाथ परमात्म्याला पंचभूतांची उपमा कशी द्यावी? ज्याचा महिमा ब्रह्मदेवादिकांनाही कळत नाही.

भूतां ऐसा जगदीश । म्हणतां उत्पन्न होतो दोष । याकारणें महापुरुष । सर्व जाणती ॥ ११॥

जगदीश्वराला भूतांसारखा म्हणणे हा दोष होतो; म्हणून महापुरुष हे सर्व नीट जाणतात.

पृथ्वी आप तेज वायु आकाश । यां सबाह्य जगदीश । पंचभूतांस आहे नाश । आत्मा अविनाशरूपी ॥ १२॥

पृथ्वी, आप, तेज, वायु, आकाश या सर्वांच्या आत-बाहेर जगदीश्वर व्यापून आहे; पंचभूतांचा नाश होतो, पण आत्मा अविनाशी आहे.

जें जें रूप आणि नाम । तो तो अवघाच भ्रम । नामरूपातीत वर्म । अनुभवें जाणावें ॥ १३॥

जे जे नाव व रूप आहे ते सर्व भ्रम आहे; नामरूपांच्या पलीकडचे मर्म अनुभवानेच जाणावे.

पंचभूतें आणि त्रिगुण । ऐशी अष्टधा प्रकृति जाण । अष्टधा प्रकृतीस नामाभिधान । दृश्य ऐसें ॥ १४॥

पंचमहाभूते आणि सत्त्व-रज-तम हे त्रिगुण मिळून अष्टधा प्रकृती होय; या अष्टधा प्रकृतीलाच 'दृश्य' असे नाव आहे.

तें हें दृश्य नाशिवंत । ऐसें वेद श्रुति बोलत । निर्गुण ब्रह्म शाश्वत । जाणती ज्ञानी ॥ १५॥

हे दृश्य जग नाशवंत आहे असे वेद-श्रुती सांगतात; निर्गुण ब्रह्म शाश्वत आहे हे ज्ञानी जाणतात.

जें शस्त्रें तोडितां तुटेना । जें पावकें जाळितां जळेना । जें कालवितां कालवेना । आपेंकरूनी ॥ १६॥

जे शस्त्राने तोडता तुटत नाही, अग्नीने जाळता जळत नाही, पाण्यात मिसळता विरघळत नाही.

जें वायूचेनि उडेना । जें पडेना ना झडेना । जें घडेना ना दडेना । परब्रह्म तें ॥ १७॥

जे वाऱ्याने उडत नाही, पडत नाही, झडत नाही, घडत नाही, लपतही नाही, ते परब्रह्म होय.

ज्यासि वर्णचि नसे । जें सर्वांहूनि अनारिसें । परंतु असतचि असे । सर्वकाळ ॥ १८॥

ज्याला रंगच नाही, जे सर्वांपेक्षा वेगळे आहे, तरीही जे सदासर्वकाळ अस्तित्वात असते.

दिसेना तरी काय झालें । परंतु सर्वत्र संचलें । सूक्ष्मचि कोंदाटलें । जेथें तेथें ॥ १९॥

ते दिसत नाही म्हणून काय झाले? ते सर्वत्र व्यापून आहे, सूक्ष्मरूपाने सर्वत्र भरून राहिले आहे.

दृष्टीस लागली सवे । जें दिसेल तेंचि पहावें । परंतु गुज तें जाणावें । गौप्य आहे ॥ २०॥

डोळ्यांना सवय झाली आहे की जे दिसेल तेच पाहावे; पण खरे रहस्य गुप्त आहे हे जाणून घ्यावे.

प्रगट तें जाणावें असार । आणि गुप्त तें जाणावें सार । सद्गुरुमुखें हा विचार । उमजों लागे ॥ २१॥

प्रगट असते ते असार समजावे आणि गुप्त असते तेच सार समजावे; सद्गुरूंच्या मुखातून हा विचार उमजू लागतो.

उमजेना तें उमजावें । दिसेना तें पहावें । जें कळेना तें जाणावें । विवेकबळें ॥ २२॥

जे उमजत नाही ते उमजून घ्यावे, जे दिसत नाही ते पाहावे, जे कळत नाही ते विवेकाच्या बळावर जाणून घ्यावे.

गुप्त तेंचि प्रगटवावें । असाध्य तेंचि साधावें । कानडेंचि अभ्यासावें । सावकाश ॥ २३॥

जे गुप्त आहे तेच प्रगट करावे, जे असाध्य आहे तेच साधावे; जे अवघड आहे तेच निवांतपणे साधून घ्यावे.

वेद विरंचि आणि शेष । जेथें शिणले निःशेष । तेंचि साधावें विशेष । परब्रह्म तें ॥ २४॥

वेद, ब्रह्मदेव आणि शेष हेदेखील ज्याचे वर्णन करताना पूर्णपणे थकले, तेच परब्रह्म विशेष प्रयत्नाने साधावे.

तरी तें कवणें परी साधावें । तेंचि बोलिलें स्वभावें । अध्यात्मश्रवणें पावावें । परब्रह्म तें ॥ २५॥

मग ते कोणत्या प्रकारे साधावे, ते आता सहजपणे सांगितले जाते; अध्यात्मश्रवणाने ते परब्रह्म प्राप्त होते.

पृथ्वी नव्हे आप नव्हे । तेज नव्हे वायु नव्हे । वर्णव्यक्ति ऐसें नव्हे । अव्यक्त तें ॥ २६॥

ते पृथ्वी नव्हे, पाणी नव्हे, तेज नव्हे, वायु नव्हे, रंग-रूप असलेली कोणतीही व्यक्त वस्तू नव्हे; ते अव्यक्त आहे.

तयास म्हणावें देव । वरकड लोकांचा स्वभाव । जितुके गांव तितुके देव । जनांकारणें ॥ २७॥

त्यालाच खरा देव म्हणावा; इतर लोकांचा स्वभाव मात्र असा असतो की जितकी गावे तितके देव मानतात.

ऐसा देवाचा निश्चयो झाला । देव निर्गुण प्रत्यया आला । आतां आपणचि आपला । शोध घ्यावा ॥ २८॥

अशा प्रकारे देवाचा निश्चय झाला, निर्गुण देव अनुभवास आला; आता स्वतःच स्वतःचा शोध घ्यावा.

माझें शरीर ऐसें म्हणतो । तरी तो जाण देहावेगळाचि तो । मन माझें ऐसें जाणतो । तरी तो मनही नव्हे ॥ २९॥

'माझे शरीर' असे जो म्हणतो तो देहाहून वेगळाच आहे; 'माझे मन' असे जो जाणतो तो मनही नव्हे.

पाहतां देहाचा विचार । अवघा तत्त्वांचा विस्तार । तत्त्वें तत्त्व झाडितां सार । आत्माचि उरे ॥ ३०॥

देहाचा विचार करता तो सर्व तत्त्वांचाच विस्तार आहे; एकेक तत्त्व वजा करत गेल्यास शेवटी आत्माच उरतो.

आपणासि ठावचि नाहीं । तेथें पाहणें नलगे कांहीं । तत्त्वें ठायींच्या ठायीं । विभागूनि गेलीं ॥ ३१॥

त्या तत्त्वांमध्ये स्वतःला ठावच नाही, तेथे आणखी पाहण्याची गरज नाही; सर्व तत्त्वे आपापल्या जागी विभागून गेली आहेत.

बांधली आहे तों गांठोडी । जो कोणी विचारें सोडी । विचार पाहतां गांठोडी । आढळेना ॥ ३२॥

हे शरीर बांधलेली गाठोडी आहे; जो कोणी विचाराने ती सोडतो, त्याला विचार करताच ती गाठोडीच उरलेली सापडत नाही.

तत्त्वांचें गांठोडें शरीर । याचा पाहतां विचार । एक आत्मा निरंतर । आपण नाहीं ॥ ३३॥

शरीर म्हणजे तत्त्वांचे गाठोडे आहे; याचा विचार करता, फक्त एक निरंतर आत्माच शिल्लक राहतो, 'मी' असे काही उरत नाही.

आपणासि ठावचि नाहीं । जन्म मृत्यु कैंचे काई । पाहतां वस्तूच्या ठायीं । पाप पुण्य नसे ॥ ३४॥

तत्त्वनिरसनानंतर स्वतःलाच ठाव नसतो, मग जन्म-मृत्यू कुठले? त्या आत्मवस्तूच्या ठिकाणी पाप-पुण्यही नसते.

पाप पुण्य यमयातना । हें निर्गुणीं तों असेना । आपण तोचि तरी जन्ममरणा । ठावो कैंचा ॥ ३५॥

पाप, पुण्य, यमयातना ही निर्गुणामध्ये नसतातच; आपणच जर तेच निर्गुण आहोत, तर जन्ममरणाला जागाच कुठे उरते?

देहबुद्धीनें बांधला । तो विवेकें मोकळा केला । देहातीत होतां पावला । मोक्षपद ॥ ३६॥

देहबुद्धीने जो बांधला गेला होता, त्याला विवेकाने मुक्त केले; देहाच्या पलीकडे गेल्यावर तो मोक्षपद पावला.

झालें जन्माचें सार्थक । निर्गुण आत्मा आपण एक । परंतु हा विवेक । पाहिलाचि पहावा ॥ ३७॥

अशा प्रकारे जन्माचे सार्थक झाले, 'आपण एक निर्गुण आत्माच आहोत' हे कळले; पण हा विवेक वारंवार करत राहावा.

जागें होतां स्वप्न सरे । विवेक पाहतां दृश्य ओसरे । स्वरूपानुसंधानें तरे । प्राणिमात्र ॥ ३८॥

जागे झाल्यावर स्वप्न संपते, तसेच विवेक केल्यावर दृश्य जग ओसरते; स्वस्वरूपाच्या अनुसंधानाने प्रत्येक जीव तरून जातो.

आपणास निवेदावें । आपण विवेकें नुरावें । आत्मनिवेदन जाणावें । याचें नांव ॥ ३९॥

स्वतःला परमात्म्याला समर्पित करावे, विवेकाने स्वतःचे वेगळे अस्तित्व शिल्लक ठेवू नये; याचेच नाव आत्मनिवेदन.

आधीं अध्यात्मश्रवण । मग सद्गुरुपादसेवन । पुढें आत्मनिवेदन । सद्गुरुप्रसादें ॥ ४०॥

प्रथम अध्यात्मश्रवण, मग सद्गुरूंच्या चरणसेवेत राहणे, आणि नंतर सद्गुरुकृपेने आत्मनिवेदन होते.

आत्मनिवेदनाउपरी । निखळ वस्तु निरंतरी । आपण आत्मा हा अंतरीं । बोध जाहला ॥ ४१॥

आत्मनिवेदन झाल्यावर, केवळ शुद्ध वस्तु निरंतर उरते; 'आपणच आत्मा आहोत' असा बोध अंतरी होतो.

त्या ब्रह्मबोधें ब्रह्मचि झाला । संसारखेद तो उडाला । देह प्रारब्धीं टाकिला । सावकाश ॥ ४२॥

त्या ब्रह्मबोधाने तो स्वतःच ब्रह्म झाला, संसाराचे दुःख नाहीसे झाले; देह मात्र निवांतपणे प्रारब्धावर सोडला.

यासि म्हणिजे आत्मज्ञान । येणें पाविजे समाधान । परब्रह्मीं अभिन्न । भक्तचि जाहला ॥ ४३॥

यालाच आत्मज्ञान म्हणतात; याने समाधान प्राप्त होते; असा भक्त परब्रह्माशी अभिन्न होतो.

आतां होणार तें होईना कां । आणि जाणार तें जाईना कां । तुटली मनांतील आशंका । जन्ममृत्यूची ॥ ४४॥

आता जे व्हायचे ते होवो अथवा न होवो, जे जायचे ते जावो अथवा न जावो; मनातील जन्ममृत्यूची शंकाच तुटून गेली.

संसारीं पुंडावें चुकलें । देवां भक्तां ऐक्य झालें । मुख्य देवासि ओळखिलें । सत्संगेंकरूनी ॥ ४५॥

संसारातील गुंतागुंत सुटली, देव आणि भक्त यांचे ऐक्य झाले; सत्संगामुळे मुख्य देवाला ओळखले गेले.