गुप्त आहे उदंड धन । काय जाणती सेवकजन । तयांस आहे तें ज्ञान । बाह्याकाराचें ॥ १॥

कुठेतरी विपुल धन गुप्त ठेवलेले असते, ते सेवकांना कसे कळणार? त्यांना फक्त बाह्य दिसणाऱ्या गोष्टींचेच ज्ञान असते.

गुप्त ठेविले उदंड अर्थ । आणि प्रगट दिसती पदार्थ । शहाणे शोधिति स्वार्थ । अंतरीं असे ॥ २॥

विपुल धन गुप्त ठेवलेले असते आणि वरवर दिसणाऱ्या वस्तू वेगळ्याच असतात; शहाणे लोक मात्र आतला खरा फायदा शोधून काढतात.

तैसें दृश्य हें मायिक । पाहत असती सकळ लोक । परी जयांस ठाउका विवेक । ते अंतर जाणती ॥ ३॥

त्याचप्रमाणे हे दृश्य जग मायिक आहे, ते सर्वजण पाहतच असतात; पण ज्यांना विवेक ठाऊक आहे तेच त्यामागचे खरे रहस्य जाणतात.

द्रव्य ठेऊन जळ सोडिलें । लोक म्हणती सरोवर भरलें । तयाचें अभ्यंतर कळलें । समर्थ जनांसी ॥ ४॥

एखाद्याने धन पुरून त्यावर पाणी सोडले, लोक म्हणतात 'सरोवर भरले'; पण त्यामागचे खरे गुपित समर्थ शहाण्या लोकांनाच कळते.

तैसे ज्ञाते जे समर्थ । तिहीं ओळखिला परमार्थ । इतर ते करिती स्वार्थ । दृश्य पदार्थांचा ॥ ५॥

त्याप्रमाणे जे ज्ञाते व समर्थ आहेत त्यांनी परमार्थ ओळखला; बाकीचे मात्र दृश्य वस्तूंतच स्वार्थ साधत बसतात.

काबाडी वाहती काबाड । श्रेष्ठ भोगिती रत्‍नें जाड । हें जयांचें त्यांस गोड । कर्मयोगें ॥ ६॥

ओझे वाहणारे ओझेच वाहतात, श्रेष्ठ लोक मोठमोठी रत्ने भोगतात; ज्याला जे कर्मानुसार मिळते तेच त्याला गोड वाटते.

एक काष्ठस्वार्थ करिती । एक शुभा एकवटिती । तैसे नव्हेत कीं नृपती । सारभोक्ते ॥ ७॥

कोणी लाकूडफाटा गोळा करून स्वार्थ साधतात, कोणी शुभ वस्तू जमवतात; पण राजे मात्र सारच भोगणारे असतात, ते तसे नसतात.

जयांस आहे विचार । ते सुखासनीं झाले स्वार । इतर ते जवळील भार । वाहतचि मेले ॥ ८॥

ज्यांना विवेक आहे ते सुखासनात स्वार झाले; बाकीचे मात्र आयुष्यभर भार वाहतच मेले.

एक दिव्यान्नें भक्षिती । एक विष्ठा सावडिती । आपण वर्तल्याचा घेती । साभिमान ॥ ९॥

कोणी दिव्य अन्न भक्षण करतात, कोणी घाण साफ करत राहतात; प्रत्येकजण आपापल्या वर्तनाचा अभिमानच बाळगतो.

सार सेविजे श्रेष्ठीं । असार घेइजे वृथापुष्टीं । सारासाराची गोष्टी । सज्ञान जाणती ॥ १०॥

श्रेष्ठ लोक सार तत्त्व स्वीकारतात, तर व्यर्थ पुष्टीसाठी लोक असार स्वीकारतात; सार आणि असार यांतील भेद ज्ञानीच जाणतात.

गुप्त परिस चिंतामणी । प्रगट खडे काचमणी । गुप्त हेम रत्नखाणी । प्रगट पाषाण मृत्तिका ॥ ११॥

परीस आणि चिंतामणी गुप्त असतात, तर काचेचे खडे प्रगट दिसतात; सोने आणि रत्नांच्या खाणी गुप्त असतात, तर दगड-माती उघड दिसतात.

अव्हाशंख अव्हावेल । गुप्त वनस्पती अमूल्य । एरंड धोत्रे बहुसाल । प्रगट शिंपी ॥ १२॥

दुर्मिळ शंख, दुर्मिळ वेल आणि अमूल्य वनस्पती गुप्त असतात; एरंड, धोत्रा यांसारखी सामान्य झाडे मात्र सर्रास उघड दिसतात.

कोठें दिसेना कल्पतरू । उदंड शेरांचा विस्तारू । पाहतां नाहीं मैलागरू । बोरी बाभळी उदंड ॥ १३॥

कल्पवृक्ष कुठेच दिसत नाही, पण बाभळींचा विस्तार मात्र उदंड आहे; चंदन दिसत नाही, पण बोरी-बाभळी मात्र सर्वत्र भरपूर आहेत.

कामधेनु जाणिजे इंद्रें । सृष्टींत उदंड खिल्लारें । महद्भाग्य भोगिजे नृपवरें । इतरां कर्मानुसार ॥ १४॥

कामधेनू केवळ इंद्रालाच लाभते, सृष्टीत सामान्य गुरे-ढोरे मात्र भरपूर असतात; महाभाग्य श्रेष्ठ राजालाच भोगायला मिळते, इतरांना आपापल्या कर्मानुसारच मिळते.

नाना व्यापार करिती जन । अवघेच म्हणती सकांचन । परंतु कुबेराचें महिमान । कोणासीच न ये ॥ १५॥

लोक नाना प्रकारचे व्यापार करतात, सगळेच स्वतःला श्रीमंत समजतात; पण कुबेराची श्रीमंती मात्र कोणालाच प्राप्त होत नाही.

तैसा ज्ञानी योगीश्वर । गुप्तार्थलाभाचा ईश्वर । इतर ते पोटाचे किंकर । नाना मतें धुंडिती ॥ १६॥

त्याचप्रमाणे ज्ञानी योगीश्वर हा गुप्त परमार्थलाभाचा स्वामी आहे; बाकीचे मात्र पोटासाठी नाना मतांचा शोध घेत फिरणारे सेवकच असतात.

तस्मात् सार तें दिसेना । आणि असार तें दिसे जनां । सारासारविवंचना । साधु जाणती ॥ १७॥

म्हणून सार असते ते दिसत नाही, आणि असार असते तेच लोकांना दिसते; सार-असाराचा हा भेद साधूच जाणतात.

इतरांस हें काये सांगणे |खरें खोटें कोण जाणे । साधुसंतांचिये खुणे |साधुसंत जाणती ॥ १८ ॥

इतरांना हे काय सांगावे, खरे-खोटे कोणाला कळणार? साधुसंतांच्या खुणा साधुसंतच जाणतात.

दिसेना जें गुप्त धन । तयास करणें लागे अंजन । गुप्त परमात्मा सज्जन । संगतीं शोधावा ॥ १९॥

जे गुप्त धन दिसत नाही, ते शोधण्यासाठी अंजन घालावे लागते; त्याचप्रमाणे गुप्त परमात्म्याला सज्जनांच्या संगतीत शोधावे.

रायाचें सान्निध्य होतां । सहजचि लाभे श्रीमंतता । तैसा हा सत्संग धरितां । सद्वस्तु लाभे ॥ २०॥

राजाच्या सान्निध्यात राहिले असता सहजच श्रीमंती प्राप्त होते; तसाच सत्संग धरला असता खरी आत्मवस्तू प्राप्त होते.

सद्वस्तूस लाभे सद्वस्तु । अव्यवस्थासि अव्यवस्थु । पाहतां प्रशस्तासि प्रशस्तु । विचार लाभे ॥ २१॥

चांगल्या वस्तूला चांगलीच वस्तू लाभते, अव्यवस्थिताला अव्यवस्थाच लाभते; पाहता प्रशस्ताला उत्तम विचारच लाभतो.

म्हणोनि हें दृश्यजात । अवघें आहे अशाश्वत । परमात्मा अच्युत अनंत । तो या दृष्यावेगळा ॥ २२॥

म्हणून हे सर्व दृश्य जग अशाश्वत आहे; अच्युत आणि अनंत असा परमात्मा या दृश्यापेक्षा वेगळाच आहे.

दृश्यावेगळा दृश्याअन्तरीं । सर्वात्मा तो चराचरीं । विचार पाहतां अंतरीं । निश्चयो बाणे ॥ २३॥

दृश्यापेक्षा वेगळा असूनही तो सर्वात्मा दृश्याच्या अंतरीच, चराचरांत व्यापून आहे; अंतःकरणात विचार केला असता हा निश्चय पक्का होतो.

संसारत्याग न करितां । प्रपंचौपाधि न सांडितां । जनांमध्ये सार्थकता । विचारेंचि होय ॥ २४॥

संसाराचा त्याग न करता, प्रापंचिक उपाधी न सोडताही, लोकांमध्ये राहूनच केवळ विवेकानेच जन्माचे सार्थक होऊ शकते.

हें प्रचीतीचें बोलणें । विवेकें प्रचीत बाणे । प्रचीत पाहतील ते शहाणे । अन्यथा नव्हे ॥ २५॥

हे बोलणे अनुभवाचे आहे, विवेकाने हा अनुभव प्राप्त होतो; जे या अनुभवाची पडताळणी घेतील तेच शहाणे, अन्यथा नाही.

प्रचीत आणि अनुमान । उधार आणि रोकडें धन । मानसपूजा प्रत्यक्ष दर्शन । यास महदंतर ॥ २६॥

प्रत्यक्ष अनुभव आणि केवळ अनुमान, उधारीचे धन आणि रोखीचे धन, मानसपूजा आणि प्रत्यक्ष दर्शन - यांत खूप मोठा फरक आहे.

पुढें जन्मांतरीं होणार । हा तो अवघाच उधार । तैसें नव्हे सारासार । तत्काळ लभे ॥ २७॥

पुढील जन्मांत काहीतरी मिळेल ही तर उधारीचीच आशा आहे; पण सारासार विचाराने खरी प्राप्ती मात्र तत्काळच होते.

तत्काळचि लाभ होतो । प्राणी संसारीं सुटतो । संशय अवघाचि तुटतो । जन्ममरणांचा ॥ २८॥

या विवेकाने तत्काळ लाभ होतो, प्राणी संसारातून सुटतो; जन्ममरणाचा सर्व संशयच तुटून जातो.

याचि जन्में येणेंचि काळें । संसारीं होइजे निराळें । मोक्ष पाविजे निश्चळें । स्वरूपाकारें ॥ २९॥

याच जन्मात, याच काळात संसारापासून निराळे होता येते; निश्चल स्वस्वरूपाच्या अवस्थेत मोक्ष प्राप्त होतो.

ये गोष्टीस करी अनुमान । तो शीघ्रचि पावेल पतन । मिथ्या वदेल त्यास आण । उपासनेची ॥ ३०॥

याविषयी जो संशय घेतो, तो लवकरच पतन पावेल; जो हे खोटे म्हणेल त्याला आपल्या उपासनेचीच शपथ घालावी लागेल.

हें यथार्थचि आहे बोलणें । विवेकें शीघ्रचि मुक्त होणें । असोनि कांहींच नसणें । जनांमध्यें ॥ ३१॥

हे बोलणे यथार्थच आहे - विवेकाने लवकरच मुक्ती मिळते; लोकांमध्ये राहूनही मी कर्ता म्हणून काहीच नसल्यासारखे राहता येते.

देवपद आहे निर्गुण । देवपदीं अनन्यपण । हाचि अर्थ पाहतां पूर्ण । समाधान बाणे ॥ ३२॥

देवपद निर्गुण आहे, त्या देवपदाशी अनन्य होणे हाच खरा अर्थ आहे; हे पूर्णपणे समजल्यास समाधान प्राप्त होते.

देहींच विदेह होणें । करून कांहींच न करणें । जीवन्मुक्तांचीं लक्षणें । जीवन्मुक्त जाणती ॥ ३३॥

देहात असूनही देहातीत होणे, कृती करूनही काहीच न केल्यासारखे राहणे - ही जीवन्मुक्तांची लक्षणे जीवन्मुक्तच जाणतात.

येरवीं हें खरें न वाटे । अनुमानेंचि संदेह वाटे । संदेहाचें मूळ तुटे । सद्गुरुवचनें ॥ ३४॥

एरवी हे खरे वाटत नाही, नुसत्या अनुमानाने संदेहच वाटत राहतो; हा संदेहाचा मूळ सद्गुरूंच्या वचनानेच तुटतो.