श्रोते पुसती ऐसें । मायाब्रह्म तें कैसें । श्रोत्या वक्त्या चे मिषें । निरूपण ऐका ॥ १॥

श्रोते असे विचारतात की माया आणि ब्रह्म म्हणजे नेमके काय; श्रोता-वक्त्याच्या निमित्ताने हे निरूपण ऐका.

ब्रह्म निर्गुण निराकार । माया सगुण साकार । ब्रह्मासि नाहीं पारावार । मायेसि आहे ॥ २॥

ब्रह्म निर्गुण आणि निराकार आहे, माया सगुण आणि साकार आहे; ब्रह्माला सीमा नाही, पण मायेला सीमा आहे.

ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । माया चंचळ चपळ । ब्रह्म निरुपाधि केवळ । माया उपाधिरूप ॥ ३॥

ब्रह्म निर्मळ आणि निश्चळ आहे, माया चंचल आणि चपळ आहे; ब्रह्म केवळ निरुपाधिक आहे, माया उपाधियुक्त आहे.

माया दिसे ब्रह्म दिसेना । माया भासे ब्रह्म भासेना । माया नासे ब्रह्म नासेना । कल्पांतकाळीं ॥ ४॥

माया दिसते, ब्रह्म दिसत नाही; माया भासते, ब्रह्म भासत नाही; कल्पांतकाळी माया नाश पावते, ब्रह्म नाश पावत नाही.

माया रचे ब्रह्म रचेना । माया खचे ब्रह्म खचेना । माया रुचे ब्रह्म रुचेना । अज्ञानासी ॥ ५॥

माया रचली जाते, ब्रह्म रचले जात नाही; माया ढासळते, ब्रह्म ढासळत नाही; अज्ञान्याला माया रुचते, ब्रह्म रुचत नाही.

माया उपजे ब्रह्म उपजेना । माया मरे ब्रह्म मरेना । माया धरे ब्रह्म धरेना । धारणेसी ॥ ६॥

माया उत्पन्न होते, ब्रह्म उत्पन्न होत नाही; माया मरते, ब्रह्म मरत नाही; माया धारणेत धरता येते, ब्रह्म धारणेत धरता येत नाही.

माया फुटे ब्रह्म फुटेना । माया तुटे ब्रह्म तुटेना । माया विटे ब्रह्म विटेना । अविट तें ॥ ७॥

माया फुटते, ब्रह्म फुटत नाही; माया तुटते, ब्रह्म तुटत नाही; माया विटते (जुनी होते), ब्रह्म कधी विटत नाही, ते अविनाशी आहे.

माया विकारी ब्रह्म निर्विकारी । माया सर्व करी ब्रह्म कांहींच न करी । माया नाना रूपें धरी । ब्रह्म तें अरूप ॥ ८॥

माया विकारी आहे, ब्रह्म निर्विकार आहे; माया सर्व काही करते, ब्रह्म काहीच करत नाही; माया अनेक रूपे धारण करते, ब्रह्म रूपरहित आहे.

माया पंचभौतिक अनेक । ब्रह्म तें शाश्वत एक । मायाब्रह्माचा विवेक । विवेकी जाणती ॥ ९॥

माया पंचभौतिक आणि अनेकविध आहे, ब्रह्म शाश्वत आणि एक आहे; माया आणि ब्रह्म यांतील हा भेद विवेकीच जाणतात.

माया लहान ब्रह्म थोर । माया असार ब्रह्म सार । माया अर्ति पारावार । ब्रह्मासि नाहीं ॥ १०॥

माया लहान आहे, ब्रह्म महान आहे; माया असार आहे, ब्रह्म सार आहे; मायेला मर्यादा आहे, ब्रह्माला मर्यादा नाही.

सकळ माया विस्तारली । ब्रह्मस्थिति आच्छादिली । परी ते निवडून घेतली । साधुजनीं ॥ ११॥

संपूर्ण मायेने विस्तार पावून ब्रह्मस्थिती झाकून टाकली; पण साधुजनांनी ती ब्रह्मस्थिती निवडून वेगळी काढली.

गोंडाळ सांडून नीर घेइजे । नीर सांडून क्षीर सेविजे । माया सांडून अनुभविजे । परब्रह्म तैसें ॥ १२॥

गढूळ पाणी टाकून स्वच्छ पाणी घ्यावे, आणि पाणी टाकून दुधाचा रस घ्यावा; त्याप्रमाणे माया टाकून परब्रह्माचा अनुभव घ्यावा.

ब्रह्म आकाशा ऐसें निवळ । माया वसुंधरा डहुळ । ब्रह्म सूक्ष्म केवळ । माया स्थूळरूप ॥ १३॥

ब्रह्म आकाशासारखे निवळ आहे, माया पृथ्वीसारखी गढूळ आहे; ब्रह्म केवळ सूक्ष्म आहे, माया स्थूल रूपाची आहे.

ब्रह्म तें अप्रत्यक्ष असे । माया ते प्रत्यक्ष दिसे । ब्रह्म तें समचि असे । माया ते विषमरूप ॥ १४॥

ब्रह्म अप्रत्यक्ष आहे, माया प्रत्यक्ष दिसते; ब्रह्म सम (एकसारखे) आहे, माया विषमरूपी आहे.

माया लक्ष्य ब्रह्म अलक्ष्य । माया साक्ष ब्रह्म असाक्ष । मायेमध्यें दोन्ही पक्ष । ब्रह्मीं पक्षचि नाहीं ॥ १५॥

माया लक्ष्य आहे, ब्रह्म अलक्ष्य आहे; माया साक्ष आहे, ब्रह्म असाक्ष आहे; मायेत दोन्ही बाजू असतात, ब्रह्मात कोणतीच बाजू नसते.

माया पूर्वपक्ष ब्रह्म सिद्धांत । माया असत् ब्रह्म सत् । ब्रह्मासि नाहीं करणें हित । मायेसि आहे ॥ १६॥

माया म्हणजे पूर्वपक्ष (प्राथमिक मत), ब्रह्म म्हणजे सिद्धांत (अंतिम सत्य); माया असत् आहे, ब्रह्म सत् आहे; ब्रह्माला काही हित साधायचे नसते, पण मायेला असते.

ब्रह्म अखंड घनदाट । माया पंचभौतिक पोंचट । ब्रह्म तें निरंतर निघोट । माया ते जुनी जर्जरी ॥ १७॥

ब्रह्म अखंड आणि घनदाट आहे, माया पंचभौतिक आणि पोकळ आहे; ब्रह्म निरंतर आणि अभंग आहे, माया जुनी व जीर्ण होणारी आहे.

माया घडे ब्रह्म घडेना । माया पडे ब्रह्म पडेना । माया विघडे ब्रह्म विघडेना । जैसें तैसें ॥ १८॥

माया घडते, ब्रह्म घडत नाही; माया कोसळते, ब्रह्म कोसळत नाही; माया विघटित होते, ब्रह्म कधीही जसेच्या तसेच राहते.

ब्रह्म असतचि असे । माया निरसितांच निरसे । ब्रह्मास कल्पांत नसे । मायेसि असे ॥ १९॥

ब्रह्म सदैव असतेच असते, माया मात्र नाहीशी करण्याचा प्रयत्न केला की नाहीशी होते; ब्रह्माला कल्पांत नाही, मायेला मात्र आहे.

माया कठिण ब्रह्म कोमळ । माया अल्प ब्रह्म विशाळ । माया नसे सर्वकाळ । ब्रह्मचि असे ॥ २०॥

माया कठीण आहे, ब्रह्म कोमल आहे; माया अल्प आहे, ब्रह्म विशाल आहे; माया सर्वकाळ टिकत नाही, ब्रह्मच सदैव असते.

वस्तु नव्हे बोलिजे ऐशी । माया जैशी बोलिजे तैशी । काळ पावेना वस्तूसी । मायेसी झडपी ॥ २१॥

ब्रह्म हे खरे तर 'वस्तु' असेही म्हणता येत नाही, तसे बोलण्याची केवळ रीत आहे; काळ त्या ब्रह्मवस्तूला स्पर्श करू शकत नाही, पण मायेला मात्र काळ झडप घालतो.

नाना रूप नाना रंग । तितुका मायेचा प्रसंग । माया भंगे ब्रह्म अभंग । जैसें तैसें ॥ २२॥

नाना रूपे आणि नाना रंग हा सर्व मायेचाच खेळ आहे; माया भंग पावते, ब्रह्म मात्र सदैव अभंग आणि जसेच्या तसे राहते.

आतां असो हा विस्तार । चालत जातें सचराचर । तितुकी माया परमेश्वर । सबाह्य अभ्यंतरीं ॥ २३॥

आता हा विस्तार असो; हे सर्व चराचर जे चालत राहते तितकी सर्व माया आहे, आणि तिच्या आत-बाहेर परमेश्वर व्यापून आहे.

सकळ उपाधींवेगळा । तो परमात्मा निराळा । जळीं असोन नातळे जळा । आकाश जैसें ॥ २४॥

सर्व उपाधींपासून वेगळा असा तो परमात्मा निराळाच आहे; जसे आकाश पाण्यात प्रतिबिंबित असूनही पाण्याला स्पर्श करत नाही.

मायाब्रह्मांचें विवरण । करितां चुके जन्ममरण । संतांसि गेलिया शरण । मोक्ष लाभे ॥ २५॥

माया आणि ब्रह्म यांचा असा विचार केला असता जन्ममरणाचा फेरा चुकतो; संतांना शरण गेल्यास मोक्ष प्राप्त होतो.

अरे या संतांचा महिमा । बोलावया नाहीं सीमा । जयांचेनि जगदात्मा । अंतरींच होय ॥ २६॥

अरे, या संतांचा महिमा वर्णन करायला काही सीमाच नाही; ज्यांच्यामुळे जगदात्मा अंतरीच प्रगट होतो.