ज्ञानें दृश्य मिथ्या झालें । तरी कां पाहिजे भजन केलें । तेणें काय प्राप्त झालें । हें मज निरूपावें ॥ १॥

ज्ञानाने दृश्य जग मिथ्या ठरले, तर मग भजन कशासाठी करावे? त्याने काय प्राप्त होते ते मला सांगा.

ज्ञानाहून थोर असेना । तरी कां पाहिजे उपासना । उपासनेनें जनां । काय प्राप्त ॥ २॥

ज्ञानाहून श्रेष्ठ काहीच नसते, तर मग उपासना कशासाठी करावी? उपासनेने लोकांना काय मिळते?

मुख्य सार तें निर्गुण । तेथें दिसेचिना सगुण । भजन केलियाचा गुण । मज निरूपावा ॥ ३॥

मुख्य सार निर्गुणच आहे, तेथे सगुण दिसतच नाही; मग भजन केल्याने काय फायदा होतो ते मला सांगा.

जें प्रत्यक्ष नाशवंत । त्यासि भजावें किंनिमित्त । सत्य सांडून असत्य । कोणें भजावें ॥ ४॥

जे प्रत्यक्ष नाशवंत आहे, त्याला कशासाठी भजावे? सत्य सोडून असत्याला कोण भजेल?

असत्याचा प्रत्ययो आला । तरी मग नेम कां लागला । सत्य सांडून गलबला । कासया करावा ॥ ५॥

हे जग असत्य आहे असा अनुभव आला, तर मग हा भजनाचा नेम कशाला लागला? सत्य सोडून हा गलबला कशासाठी करावा?

निर्गुणानें मोक्ष होतो । प्रत्यक्ष प्रत्यय येतो । सगुण काय देऊं पाहतो । सांगा स्वामी ॥ ६॥

निर्गुणाने मोक्ष होतो हा प्रत्यक्ष अनुभव येतो; मग सगुण काय देणार आहे ते सांगा, स्वामी.

सगुण नाशवंत ऐसें सांगतां । पुनः भजन करावें म्हणतां । तरी कासयासाठीं आतां । भजन करूं ॥ ७॥

सगुण नाशवंत आहे असे सांगितले, आणि तरीही पुन्हा भजन करावे म्हणता; तर मग आता भजन कशासाठी करावे?

स्वामीचे भिडेनें बोलवेना । येर्ह्हवीं हें कांहींच मानेना । साध्यचि झालिया साधना । कां प्रवर्तावें ॥ ८॥

स्वामींच्या भीडेखातर मला हे बोलवत नाही, पण एरवी हे मला काहीच पटत नाही; साध्य साधले असताना साधनेला कशाला प्रवृत्त व्हावे?

ऐसें श्रोतयाचें बोलणें । शब्द बोले निर्बुजलेपणें । याचें उत्तर ऐकणें । म्हणे वक्ता ॥ ९॥

असे श्रोत्याचे बोलणे झाले, तो संकोचून हे शब्द बोलला; याचे उत्तर ऐक, असे वक्ता म्हणतो.

सद्गुरु वचन प्रतिपालन । हेंचि मुख्य परमार्थाचें लक्षण । वचनभंग करितां विलक्षण । सहजचि जाहलें ॥ १०॥

सद्गुरूंच्या वचनाचे पालन करणे हेच परमार्थाचे मुख्य लक्षण आहे; वचनभंग केला की सहजच विपरीत घडते.

म्हणोनि आज्ञेसि वंदावें । सगुण भजन मानावें । श्रोता म्हणे हें देवें । कां प्रयोजिलें ॥ ११॥

म्हणून सद्गुरूंच्या आज्ञेला वंदन करावे आणि सगुण भजन मानावे; श्रोता म्हणतो, देवाने हे का योजले?

काय मानिला उपकार । कोण झाला साक्षात्कार । किंवा प्रारब्धाचें अक्षर । पुसिलें देवें ॥ १२॥

यातून काय उपकार मानला, कोणता साक्षात्कार झाला, किंवा देवाने प्रारब्धाचे अक्षर तरी पुसले का?

होणार हें तों पालटेना । भजनें काय करावें जना । हें तों पाहतां अनुमाना । कांहींच न ये ॥ १३॥

जे व्हायचे ते बदलतच नाही, मग भजनाने लोकांचे काय होणार? हे तर्काने पाहता काहीच कळत नाही.

स्वामीची आज्ञा प्रमाण । कोण करील अप्रमाण । परंतु याचा काय गुण । मज निरूपावा ॥ १४॥

स्वामींची आज्ञा प्रमाण मानतोच, तिला कोण नाकारेल? पण याचा नेमका फायदा काय, ते मला सांगा.

वक्ता म्हणे सावधपणें । सांग ज्ञानाची लक्षणें । तुज कांहीं लागे करणें । किंवा नाहीं ॥ १५॥

वक्ता सावधपणे म्हणतो, आधी ज्ञानाची लक्षणे सांग; तुला काही करावे लागते की नाही?

करणें लागे भोजन । करणें लागे उदकप्राशन । मळमूत्रत्यागलक्षण । तेंही सुटेना ॥ १६॥

शिष्य म्हणतो - जेवण करावे लागते, पाणी प्यावे लागते, मलमूत्रविसर्जनही करावे लागतेच, ते काही सुटत नाही.

जनाचें समाधान राखावें । आपुलें पारिखें ओळखावें । आणि भजनचि मोडावें । हें कोण ज्ञान ॥ १७॥

लोकांचे समाधान राखावे, आपले-परके ओळखावे, आणि तरीही भजनच मोडावे, हे कसले ज्ञान?

ज्ञान विवेकें मिथ्या झालें । परंतु अवघें नाहीं टाकिलें । तरी मग भजनेंचि काय केलें । सांग बापा ॥ १८॥

विवेकाने जग मिथ्या ठरले, तरी तू सर्व काही टाकून दिलेले नाहीस; मग भजन केल्याने असे काय बिघडते, सांग बाबा.

साहेबास लोटांगणीं जावें । नीचासारिखें व्हावें । आणि देवास न मानावें । हें कोण ज्ञान ॥ १९॥

मालकापुढे लोटांगण घालावे, हलक्यासारखे वागावे, आणि देवालाच न मानावे, हे कसले ज्ञान?

हरि हर ब्रह्मादिक । हे जयाचे आज्ञाधारक । तूं एक मानवी रंक । भजसि ना तरी काय गेलें ॥ २०॥

हरी, हर, ब्रह्मादी देव ज्याचे आज्ञाधारक आहेत, त्याला एक क्षुद्र मानव तू भज किंवा भजू नकोस, त्याचे काय जाणार आहे?

आमुचे कुळीं रघुनाथ । रघुनाथ आमुचा परमार्थ । जो समर्थाचाही समर्थ । देवां सोडविता ॥ २१॥

आमच्या कुळाचे दैवत रघुनाथ आहेत, रघुनाथ हाच आमचा परमार्थ; जो समर्थांचाही समर्थ आहे आणि देवांनाही संकटातून सोडवतो.

त्याचे आम्ही सेवकजन । सेवा करितां झालें ज्ञान । तेथें अभाव धरितां पतन । पाविजेल कीं ॥ २२॥

त्याचे आम्ही सेवक आहोत, त्याची सेवा करताना ज्ञान झाले; तरीही आता त्याच्याविषयी अश्रद्धा धरली तर पतनच होईल.

सद्गुरु सांगती सारासार । त्यास कैसें म्हणावें असार । तुज काय सांगणें विचार । शाहाणे जाणती ॥ २३॥

सद्गुरू सारासार विचार सांगतात, त्यांनाच असार कसे म्हणावे? तुला याविषयी अधिक काय सांगावे, शहाणे जाणतातच.

समर्थाचे मनींचें तुटे । तेंचि जाणावें अदृष्ट खोटें । राज्यपदापासून करंटें । चेवलें जैसें ॥ २४॥

समर्थांच्या मनातून जो उतरतो, त्याचेच दैव खोटे समजावे; जसा राज्यपदावरून खाली उतरलेला अभागी माणूस.

मी थोर वाटे मनीं । तो नव्हे ब्रह्मज्ञानी । विचार पाहतां देहाभिमानी । प्रत्यक्ष दिसे ॥ २५॥

'मी थोर आहे' असे ज्याला मनात वाटते, तो खरा ब्रह्मज्ञानी नव्हे; विचार करून पाहता तो प्रत्यक्ष देहाभिमानीच दिसतो.

वस्तु भजन करीना । न करीं ऐसेंही म्हणेना । तरी जाणावी ती कल्पना । दडोन राहिली ॥ २६॥

खरी आत्मवस्तू स्वतः भजन करत नाही आणि 'भजन करणार नाही' असेही म्हणत नाही; जर कोणी असे बोलत असेल तर ती अजून लपलेली कल्पनाच आहे असे जाणावे.

ना तें ज्ञान ना तें भजन । उगाचि आला देहाभिमान । तेथें नाहीं कीं अनुमान । प्रत्ययो तुझा ॥ २७॥

असे नुसते नाकारणे ना खरे ज्ञान असते ना भजन, त्यात उगीचच देहाभिमान आलेला असतो; यात संशय नाही, हाच स्वतःचा अनुभव पडताळून पाहा.

तरी आतां ऐसें न करावें । रघुनाथभजनीं लागावें । तेणेंचि ज्ञान बोलावें । चळेना ऐसें ॥ २८॥

म्हणून आता असे भजन नाकारणे करू नये, रघुनाथाच्या भजनात रत व्हावे; त्यानेच जे अढळ ज्ञान होते तेच खरे ज्ञान म्हणावे.

करी दुर्जनांचा संहार । भक्तजनांचा आधार । ऐसा हा चमत्कार । रोकडा चाले ॥ २९॥

तो दुर्जनांचा संहार करतो आणि भक्तांचा आधार बनतो; असा हा चमत्कार प्रत्यक्ष घडताना दिसतो.

मनीं धरावें तें होतें । विघ्न अवघेंचि नासोनि जातें । कृपा केलिया रघुनाथें । प्रचीति येते ॥ ३०॥

मनात जे धरावे ते घडते, सर्व विघ्ने नाहीशी होतात; रघुनाथाने कृपा केली की याचा प्रत्यक्ष अनुभव येतो.

रघुनाथभजनें ज्ञान झालें । रघुनाथभजनें महत्व वाढलें । म्हणोनि तुवां केलें । पाहिजे आधीं ॥ ३१॥

रघुनाथाच्या भजनानेच ज्ञान झाले, रघुनाथाच्या भजनानेच महत्त्व वाढले; म्हणून तूही आधी तेच केले पाहिजेस.

हें तों आहे सप्रचीत । आणि तुज वाटेना प्रचित । साक्षात्कारें नेमस्त । प्रत्ययो करावा ॥ ३२॥

हे तर प्रत्यक्ष अनुभवाने सिद्ध आहे, पण तुला त्याचा प्रत्यय येत नाही; तर मग साक्षात्कार करून स्वतःच खात्री करून घ्यावी.

रघुनाथ स्मरोन कार्य करावें । तें तत्काळचि सिद्धि पावे । कर्ता राम हें असावें । अभ्यंतरीं ॥ ३३॥

रघुनाथाचे स्मरण करून कार्य करावे, म्हणजे ते तत्काळ सिद्धीस जाते; 'राम हाच कर्ता आहे' असा भाव अंतरी असावा.

कर्ता राम मी नव्हे आपण । ऐसें सगुण निवेदन । निर्गुणीं तें अनन्य । निर्गुणचि होइजे ॥ ३४॥

'कर्ता राम आहे, मी नाही' असे सगुणाला समर्पण करावे; अशा अनन्य भावाने अखेर निर्गुणाशीच एकरूप होतो.

मी कर्ता ऐसें म्हणतां । कांहींच घडेना सर्वथा । प्रतीत पाहसी तरी आतां । शीघ्रचि आहे ॥ ३५॥

'मी कर्ता आहे' असे म्हणले असता प्रत्यक्षात काहीच घडत नाही; याची खात्री करून घ्यायची असेल तर ती लगेच पडताळून पाहता येते.

मी कर्ता ऐसें म्हणसी । तेणें तूं कष्टी होसी । राम कर्ता म्हणतां पावसी । यश कीर्ति प्रताप ॥ ३६॥

'मी कर्ता आहे' असे म्हणालास तर तू कष्टी होशील; 'राम कर्ता आहे' असे म्हणालास तर तुला यश, कीर्ती आणि सामर्थ्य प्राप्त होईल.

एके भावनेसाठीं । देवासि पडे तुटी । कां ते होय कृपादृष्टी । देव कर्ताभावितां ॥ ३७॥

एका भावनेमुळेच देवाशी दुरावा निर्माण होतो; किंवा देवावर कृपादृष्टी होते - ते मी कर्ता की देव कर्ता या एका भावनेवरच अवलंबून असते.

आपण आहे दों दिवसांचा । आणि देव बहुतां काळांचा । आपण थोडे ओळखीचा । देवास त्रैलोक्य जाणे ॥ ३८॥

आपण केवळ दोन दिवसांचे अल्पायुषी आहोत आणि देव अनंत काळापासूनचा आहे; आपल्याला थोडेच लोक ओळखतात, पण देवाला तिन्ही लोक जाणतात.

याकारणें रघुनाथ भजन । त्यासि मानिती बहुत जन । ब्रह्मादिक आदिकरून । रामभजनीं तत्पर ॥ ३९॥

म्हणून रघुनाथाच्या भजनाला अनेक लोक मानतात; ब्रह्मदेवादिकसुद्धा रामभजनात तत्पर असतात.

ज्ञानबळें उपासना । अम्ही भक्त जरी मानूं ना । तरी या दोषाचिया पतना । पावों अभक्तपणें ॥ ४०॥

ज्ञानाच्या बळावर जर आम्ही उपासना मानलीच नाही, तर या अभक्तपणाच्या दोषामुळे आम्ही पतन पावू.

देव उपेक्षी थोरपणें । तरी मग त्याचें तोचि जाणे । अप्रमाण तें श्लाघ्यवाणें । नव्हेचि कीं श्रेष्ठा ॥ ४१॥

देवच जर आपल्या थोरपणाने भक्ताची उपेक्षा करील, तर ते त्याचे त्यालाच माहीत; पण देवालाच अप्रमाण मानणे हे कधीही प्रशंसनीय ठरत नाही, श्रेष्ठा.

देहास लागली उपासना । आपण विवेकें उरेना । ऐशी स्थिति सज्जना । अंतरींची ॥ ४२॥

देहाला उपासना लागलेली दिसते, पण विवेकाने पाहता आपण कर्ता म्हणून उरतच नाही; सज्जनांची अंतरीची स्थिती अशीच असते.

सकळ मिथ्या होऊन जातें । हें रामभजनें कळों येतें । दृश्य ज्ञानियांचें मतें । स्वप्न जैसें ॥ ४३॥

सर्व काही मिथ्या ठरते, हे रामभजनानेच कळते; ज्ञान्यांच्या मते हे दृश्य जग स्वप्नासारखेच आहे.

मिथ्या स्वप्नविवंचना । तैशी हे सृष्टिरचना । दृश्य मिथ्या साधुजनां । कळों आलें ॥ ४४॥

स्वप्नातील घटना जशा मिथ्या असतात, तशीच ही सृष्टिरचना मिथ्या आहे; हे दृश्य मिथ्या आहे हे साधुजनांना कळून चुकले आहे.

आक्षेप झाला श्रोतयांसी । मिथ्या तरी दिसतें कां आम्हासीं । याचें उत्तर पुढिलें समासीं । बोलिलें असे ॥ ४५॥

श्रोत्यांना आक्षेप पडला - मिथ्या असूनही ते आम्हांला दिसते तरी कसे? याचे उत्तर पुढील समासात दिलेले आहे.