सृष्टीपूर्वींच ब्रह्म असे । तेथें सृष्टि मुळींच नसे । आतां सृष्टि दिसत असे । ते सत्य कीं मिथ्या ॥ १॥

सृष्टीपूर्वी ब्रह्मच होते, तेथे सृष्टीचे मुळीच अस्तित्व नव्हते; आता जी सृष्टी दिसत आहे ती सत्य आहे की मिथ्या?

तुम्ही सर्वज्ञ गोसावी । माझी आशंका फेडावी । ऐसा श्रोता विनवी । वक्तयासी ॥ २॥

तुम्ही सर्वज्ञ स्वामी आहात, माझी शंका दूर करा, अशी विनंती श्रोता वक्त्याला करतो.

आतां ऐका प्रत्युत्तर । कथेसि व्हावें तत्पर । वक्ता सर्वज्ञ उदार । बोलता जाहला ॥ ३॥

आता याचे प्रत्युत्तर ऐका, कथेसाठी सावध व्हा; सर्वज्ञ आणि उदार वक्ता बोलू लागला.

जीवभूतः सनातनः । ऐसें गीतेचें वचन । येणें वाक्यें सत्यपण । सृष्टीस आलें ॥ ४॥

'जीवभूतः सनातनः' (जीव हे सनातन आहेत) हे गीतेचे वचन आहे; या वाक्यामुळे सृष्टीला जणू सत्यत्व प्राप्त होते.

यद्दृष्टं तन्नष्टं येणें- । वाक्यें सृष्टि मिथ्यापणें । सत्य मिथ्या ऐसें कोणें । निवडावें ॥ ५॥

'जे दृश्य आहे ते नाशवंत आहे' या वाक्याने सृष्टी मिथ्या ठरते; मग सत्य आणि मिथ्या हे कोणी ठरवावे?

सत्य म्हणों तरी नासे । मिथ्या म्हणों तरी दिसे । आतां जैसें आहे तैसें । बोलिजेल ॥ ६॥

सत्य म्हणावे तर ती नाश पावते, मिथ्या म्हणावे तर ती दिसते; आता जसे आहे तसे सांगितले जाईल.

सृष्टीमध्यें बहु जन । अज्ञान आणि सज्ञान । म्हणोनियां समाधान । होत नाहीं ॥ ७॥

सृष्टीत पुष्कळ लोक आहेत, काही अज्ञानी आणि काही ज्ञानी; म्हणून याबाबत सर्वांचे समाधान होत नाही.

ऐका अज्ञानाचें मत । सृष्टि आहे ते शाश्वत । देव धर्म तीर्थ व्रत । सत्यचि आहे ॥ ८॥

अज्ञान्यांचे मत ऐका - ते म्हणतात, सृष्टी शाश्वत आहे; देव, धर्म, तीर्थ, व्रत हे सर्व सत्यच आहे.

बोले सर्वज्ञांचा राजा । मूर्खस्य प्रतिमापूजा । ब्रह्मप्रळयाच्या पैजा । घालूं पाहे ॥ ९॥

सर्वज्ञांचा राजा (वक्ता) म्हणतो - 'मूर्खाची मूर्तिपूजा' अशी उक्ती आहे; तो जणू ब्रह्मप्रलयाचीच पैज लावू पाहतो आहे.

तंव बोले तो अज्ञान । तरी कां करिसी संध्या स्नान । गुरुभजन तीर्थाटन । कासया करावें ॥ १०॥

तेव्हा तो अज्ञानी म्हणतो - मग तू संध्या-स्नान, गुरुभजन, तीर्थाटन का करतोस? ते कशासाठी करावे?

ऐसें चन्द्रचूडाचें वचन । सद्गुरूचें उपासन । गुरुगीतानिरूपण । बोलिलें हरें ॥ ११॥

असे शंकराचे (चंद्रचूडाचे) हे वचन आहे; सद्गुरूची उपासना कशी करावी याचे निरूपण गुरुगीतेत शंकरानेच सांगितले आहे.

गुरूसि कैसें भजावें । आधीं तयासि ओळखावें । त्याचें समाधान घ्यावें । विवेकें स्वयें ॥ १२॥

गुरूला कसे भजावे? आधी त्याला नीट ओळखावे, आणि स्वतःच्या विवेकाने त्याचे यथार्थ स्वरूप जाणून घ्यावे.

गुरुगीतेचें वचन । ऐसें सद्गुरूचें ध्यान । तेथें सृष्टि मिथ्या भान । उरेल कैंचें ॥ १३॥

गुरुगीतेतील हे वचन सद्गुरूचे असे ध्यान सांगते; अशा ध्यानात सृष्टीचे मिथ्या भानही कुठे उरणार?

ऐसें सज्ञान बोलिला । सद्गुरु तो ओळखिला । सृष्टि मिथ्या ऐसा केला । निश्चितार्थ ॥ १४॥

असे त्या ज्ञान्याने सांगितले, सद्गुरूला ओळखले; आणि सृष्टी मिथ्या आहे असा निश्चित अर्थ सिद्ध केला.

श्रोता ऐसें न मानी कदा । अधिक उठिला विवादा । म्हणे कैसा रे गोविंदा । अज्ञान म्हणतोसी ॥ १५॥

पण श्रोता हे कधीच मान्य करत नाही, तो अधिकच वाद घालू लागतो; म्हणतो, अरे गोविंदा, तू मला असे अज्ञानी कसे म्हणतोस?

जीवभूतः सनातनः । ऐसें गीतेचें वचन । तयासि तूं अज्ञान । म्हणतोसि कैसा ॥ १६॥

'जीवभूतः सनातनः' हे गीतेचेच वचन आहे; त्यालाच तू अज्ञान कसे म्हणतोस?

ऐसा श्रोता आक्षेप करी । विषाद मानिला अंतरीं । याचें प्रत्युत्तर चतुरीं । सावध परिसावें ॥ १७॥

असा श्रोता आक्षेप घेतो, मनात खेद मानतो; याचे प्रत्युत्तर चतुरांनी सावध होऊन ऐकावे.

गीतेंत बोलिला गोविंद । त्याचा न कळे तुज भेद । म्हणोनियां व्यर्थ खेद । वाहतोसि ॥ १८॥

गीतेत गोविंदाने जे सांगितले, त्यातील सूक्ष्म भेद तुला कळला नाही; म्हणून तू उगाच खेद करतो आहेस.

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां । माझी विभूती पिंपळ । म्हणोनि बोलिला गोपाळ । वृक्ष तोडितां तत्काळ । तुटत आहे ॥ १९॥

'सर्व वृक्षांमध्ये मी पिंपळ आहे' असे कृष्णाने सांगितले; पण पिंपळाचे झाड तोडले तर ते लगेच इतर झाडांप्रमाणेच तुटतेच.

शस्त्रांचेनि तुटेना । अग्नीचेनि जळेना । उदकामध्यें कालवेना । स्वरूप माझें ॥ २०॥

(कृष्ण म्हणतो) शस्त्राने तुटत नाही, अग्नीने जळत नाही, पाण्यात विरघळत नाही, असे माझे खरे स्वरूप आहे.

पिंपळ तुटे शस्त्रानें । पिंपळ जळे पावकानें । पिंपळ कालवे उदकानें । नाशवंत ॥ २१॥

पण पिंपळाचे झाड शस्त्राने तुटते, अग्नीने जळते, पाण्याने कुजते - म्हणजे ते नाशवंत आहे.

तुटे जळे बुडे उडे । आतां ऐक्य कैसें घडे । म्हणोनि हें उजेडे । सद्गुरुमुखें ॥ २२॥

झाड तुटते, जळते, बुडते, उडून जाते; मग कृष्णाच्या अविनाशी स्वरूपाशी झाडाचे ऐक्य कसे घडेल? म्हणून हे रहस्य सद्गुरूंच्या मुखानेच उलगडते.

इन्द्रियाणां मनश्चास्मि’ । कृष्ण म्हणे मन तो मी । तरी कां आवरावी ऊर्मी । चंचळ मनाची ॥ २३॥

'इंद्रियांमध्ये मी मन आहे' असे कृष्ण म्हणतो; तर मग चंचल मनाची लहर आवरण्याची गरजच का?

ऐसें कृष्ण कां बोलिला । साधनमार्ग दाखविला । खडे मांडूनि शिकविला । ओनामा जेवीं ॥ २४॥

कृष्णाने असे का सांगितले, तर त्याने साधनमार्ग दाखवण्यासाठी, जसे लहान मुलाला खडे मांडून मुळाक्षरे शिकवावीत तसे.

ऐसा आहे वाक्यभेद । सर्व जाणे तो गोविंद । देहबुद्धीचा विवाद । कामा नये ॥ २५॥

असा हा वाक्यांमधील भेद आहे, गोविंदच सर्व जाणतो; देहबुद्धीने केलेला वाद उपयोगी नाही.

वेद शास्त्र श्रुति स्मृती । तेथें वाक्यभेद पडती । ते सर्वही निवडती । सद्गुरूचेनि वचनें ॥ २६॥

वेद, शास्त्र, श्रुती, स्मृती यांमध्येही वाक्यभेद (परस्परविरोधी वाटणारी विधाने) आढळतात; ते सर्व सद्गुरूंच्या वचनानेच सोडवले जातात.

वेदशास्त्रांचें भांडण । शस्त्रें तोडी ऐसा कोण । हें निवडेना साधुविण । कदा कल्पांतीं ॥ २७॥

वेद-शास्त्रांतील हा वाद शस्त्राने तोडणारा कोण आहे? साधूंशिवाय हे कल्पांतापर्यंत कधीही सुटणार नाही.

पूर्वपक्ष आणि सिद्धांत । शास्त्रीं बोलिला संकेत । याचा होय निश्चितार्थ । साधुमुखें ॥ २८॥

पूर्वपक्ष आणि सिद्धांत असा संकेत शास्त्रांत सांगितला आहे; याचा निश्चित अर्थ साधूंच्या मुखानेच कळतो.

येर्हशवीं वादाचीं उत्तरें । एकाहूनि एक थोरें । बोलूं जातां अपारें । वेदशास्त्रें ॥ २९॥

एरवी वादाची उत्तरे एकाहून एक मोठी निघतात; वेद-शास्त्रांबद्दल बोलू लागल्यास ती अपार आहेत.

म्हणोनि वादविवाद । सांडूनि कीजे संवाद । तेणें होय ब्रह्मानंद । स्वानुभवें ॥ ३०॥

म्हणून वादविवाद सोडून संवाद करावा; त्यामुळे स्वानुभवाने ब्रह्मानंद प्राप्त होतो.

एके कल्पनेचे पोटीं । होती जाती अनंत सृष्टी । तया सृष्टीची गोष्टी । साच केवीं ॥ ३१॥

एका कल्पनेच्या पोटातच अनंत सृष्टी उत्पन्न होतात आणि नाश पावतात; मग त्या सृष्टीची गोष्ट खरी कशी मानावी?

कल्पनेचा केला देव । तेथें झाला दृढ भाव । देवालागीं येतां खेव । भक्त दुःखें दुखवला ॥ ३२॥

कल्पनेने देव घडवला आणि त्यावर दृढ श्रद्धा बसली; त्या देवावर संकट आले असता भक्त दुःखाने व्याकुळ झाला.

पाषाणाचा देव केला । एके दिवशीं भंगोनि गेला । तेणें भक्त दुखवला । रडे पडे आक्रंदे ॥ ३३॥

दगडाचा देव घडवला, आणि एके दिवशी तो फुटून गेला; त्यामुळे भक्त दुःखी झाला, रडू लागला, आक्रंद करू लागला.

देव हारपला घरीं । एक देव नेला चोरीं । एक देव दुराचारीं । फोडिला बळें ॥ ३४॥

एखादा देव घरातच हरवला, एखादा देव चोरून नेला, तर एखादा देव दुष्टांनी बळजबरीने फोडला.

एक देव जापाणिला । एक देव उदकीं टाकिला । एक देव नेऊन घातला । पायांतळीं ॥ ३५॥

एखादा देव जपून ठेवला, एखादा देव पाण्यात टाकला गेला, तर एखादा देव नेऊन पायाखाली तुडवला गेला.

काय सांगों तीर्थमहिमा । मोडोनि गेला दुरात्मा । थोर सत्व होतें तें मा । काय जाहलें कळेना ॥ ३६॥

तीर्थाचा महिमा काय सांगावा - तेथील देव दुष्टांकडून मोडून गेला; त्यात मोठे सत्त्व होते म्हणतात, पण नंतर त्याचे काय झाले ते कळत नाही.

देव घडिला सोनारीं । देव ओतिला ओतारीं । एक देव घडिला पाथरीं । पाषाणाचा ॥ ३७॥

एखादा देव सोनाराने घडवला, एखादा देव ओतारकाने ओतीव धातूत घडवला, तर एखादा देव पाथरवटाने दगडात घडवला.

नर्मदा गंडिकातीरीं । देव पडिले लक्षवरी । त्यांची संख्या कोण करी । असंख्यात गोटे ॥ ३८॥

नर्मदा-गंडकीच्या तीरावर लाखो बाणलिंग देव पडलेले आहेत; ते असंख्य गोटे कोण मोजणार?

चक्रतीर्थीं चक्रांकित । देव असती असंख्यात । नाहीं मनीं निश्चितार्थ । एक देव ॥ ३९॥

चक्रतीर्थात चक्राच्या खुणा असलेले असंख्य देव आहेत; त्यामुळे मनात कोणताच एक देव निश्चित ठरत नाही.

बाण तांदळे ताम्रनाणें । स्फटिक देव्हारां पूजणें । ऐसे देव कोण जाणे । खरे कीं खोटे ॥ ४०॥

बाणलिंग, तांदुळाचे दाणे, तांब्याचे नाणे, स्फटिक - अशा वस्तूंनाही देवघरात देव म्हणून पूजतात; असे देव खरे की खोटे हे कोणास ठाऊक?

देव रेशिमाचा केला । तोही तुटोनियां गेला । आतां नवा नेम धरिला । मृत्तिकेच्या लिंगाचा ॥ ४१॥

एखादा देव रेशमाचा बनवला, तोही तुटून गेला; मग आता मातीच्या लिंगाचा नवा नेम धरला गेला.

आमचा देव बहु सत्य । आम्हांस आकांतीं पावत । पूर्ण करी मनोरथ । सर्वकाळ ॥ ४२॥

(भक्त म्हणतो) आमचा देव फार सत्य आहे, तो आम्हाला संकटकाळी धावून येतो आणि सदैव आमचे मनोरथ पूर्ण करतो.

आतां याचें सत्त्व गेलें । प्राप्त होतें तें झालें । प्राक्तन नवचे पालटिलें । ईश्वराचेनि ॥ ४३॥

पण आता त्याचे सत्त्व निघून गेले; जे व्हायचे होते तेच झाले - देवानेही आपले प्रारब्ध बदलले नाही.

धातु पाषाण मृत्तिका । चित्रलेप काष्ठ देखा । तेथें देव कैंचा मूर्खा । भ्रांति पडिली ॥ ४४॥

धातू, दगड, माती, रंगवलेले चित्र, लाकूड - यांत देव कुठून असणार, अरे मूर्खा, तुला भ्रम झाला आहे.

हे आपुलाली कल्पना । प्राक्तना-ऐशीं फळें जाणा । परी त्या देवाचिया खुणा । वेगळ्याचि ॥ ४५॥

या आपापल्या कल्पना आहेत, त्यांची फळेही आपापल्या प्रारब्धाप्रमाणे मिळतात; पण खऱ्या देवाच्या खुणा मात्र वेगळ्याच आहेत.

म्हणोनि हें माया भ्रमणें । सृष्टि मिथ्या कोटिगुणें । वेद शास्त्रें पुराणें । ऐशींच बोलती ॥ ४६॥

म्हणून हे सर्व मायेचे भ्रमण आहे, सृष्टी कोटिगुणे मिथ्या आहे; वेद, शास्त्रे, पुराणे हेच सांगतात.

साधु संत महानुभाव । त्यांचा ऐसाचि अनुभव । पंचभूतातीत देव । सृष्टि मिथ्या ॥ ४७॥

साधू, संत, महानुभाव यांचाही असाच अनुभव आहे की देव पंचभूतांच्या पलीकडचा आहे आणि सृष्टी मिथ्या आहे.

सृष्टीपूर्वीं सृष्टि चालतां । सृष्टि अवघी संहारतां । शाश्वत देव तत्त्वतां । आदि अंतीं ॥ ४८॥

सृष्टीच्या आधी, सृष्टी चालू असताना, आणि सृष्टी संपूर्णपणे संहारली जाताना - या सर्व काळी खऱ्या अर्थाने शाश्वत देवच आदी-अंती असतो.

ऐसा सर्वांचा निश्चयो । यदर्थीं नाहीं संशयो । व्यतिरेक आणि अन्वयो । कल्पनारूप ॥ ४९॥

असा हा सर्वांचा निश्चय आहे, यात संशय नाही; अन्वय-व्यतिरेकाचे तर्काचे खेळ हे सर्व कल्पनारूपच आहेत.

एके कल्पनेचे पोटीं । बोलिजेती अष्ट सृष्टि । तये सृष्टीची गोष्टी । सावध ऐका ॥ ५०॥

एका कल्पनेच्या पोटात आठ प्रकारच्या सृष्टी सांगितल्या जातात; त्या सृष्टीची गोष्ट सावध होऊन ऐका.

एक कल्पनेची सृष्टी । दुसरी शाब्दिक सृष्टी । तिसरी प्रत्यक्ष सृष्टी । जाणती सर्व ॥ ५१॥

पहिली कल्पनेची सृष्टी, दुसरी शाब्दिक सृष्टी, तिसरी प्रत्यक्ष सृष्टी - या सर्वांना सर्वजण जाणतात.

चौथी चित्रलेप सृष्टी । पांचवी स्वप्नसृष्टी । साहावी गंधर्वसृष्टी । ज्वरसृष्टी सातवी ॥ ५२॥

चौथी चित्रातली सृष्टी, पाचवी स्वप्नातली सृष्टी, सहावी गंधर्वनगरीसारखी सृष्टी, सातवी तापाच्या भ्रमातील सृष्टी.

आठवी दृष्टिबंधन । ऐशा अष्ट सृष्टि जाण । यांमध्ये श्रेष्ठ कोण । सत्य मानावी ॥ ५३॥

आठवी म्हणजे जादूने डोळ्यांना भुलवून दाखवलेली सृष्टी - अशा या आठ सृष्टी आहेत; यांतील कोणती श्रेष्ठ आणि सत्य मानावी?

म्हणोन सृष्टी नाशवंत । जाणती संत महंत । सगुण भजावा निश्चित । निश्चयालागीं ॥ ५४॥

म्हणून सृष्टी नाशवंत आहे हे संत-महंत जाणतात; तरीही या ज्ञाननिश्चयाप्रत पोहोचण्यासाठी निश्चितपणे सगुणाचे भजन करावे.

सगुणाचेनि आधारें । निर्गुण पाविजे निर्धारें । सारासारविचारें । संतसंगें ॥ ५५॥

सगुणाच्या आधारानेच निर्गुणाची निश्चित प्राप्ती होते, संतसंगाने सारासार विचार केल्याने.

आतां असो हें बहुत । संतसंगें केलें नेमस्त । येरवीं चित्त दुश्चित । संशयीं पडे ॥ ५६॥

आता हे विवेचन पुरे असो; संतसंगानेच हे नक्की ठरते; एरवी मन अस्थिर होऊन संशयात पडते.

तंव शिष्यें आक्षेपिलें । सृष्टी मिथ्या ऐसें कळलें । परी हें दृश्य अवघें नाथिलें । तरी दिसतें कां ॥ ५७॥

तेव्हा शिष्याने आक्षेप घेतला - सृष्टी मिथ्या आहे हे कळले, पण हे सर्व दृश्य जर मुळीच नाही, तर मग ते दिसते तरी का?

दृश्य प्रत्यक्ष दिसतें । म्हणोनि सत्यचि वाटतें । यासि काय करावें तें । सांगा स्वामी ॥ ५८॥

हे दृश्य जग प्रत्यक्ष दिसते, म्हणून ते सत्यच वाटते; याविषयी काय करावे ते सांगा, स्वामी.

याचें प्रत्युत्तर भलें । पुढिले समासीं बोलिलें । श्रोतीं श्रवण केलें । पाहिजे पुढें ॥ ५९॥

याचे यथार्थ प्रत्युत्तर पुढील समासात सांगितले आहे; श्रोत्यांनी ते पुढे श्रवण करावे.

एवं सृष्टि मिथ्या जाण । जाणोनि रक्षावें सगुण । ऐशी हे अनुभवाची खूण । अनुभवी जाणती ॥ ६०॥

याप्रमाणे सृष्टी मिथ्या आहे हे जाणून घ्यावे, आणि तरीही ते जाणून सगुण भक्तीचे रक्षण करावे; ही अनुभवाची खूण अनुभवीच जाणतात.