निर्गुण आत्मा तो निश्चळ । जैसें आकाश अंतराळ । घन दाट निर्मळ निश्चळ । सदोदित ॥ १॥

निर्गुण आत्मा हा अंतराळाकाशाप्रमाणे निश्चळ आहे; तो सदैव घनदाट, निर्मळ आणि अचल असतो.

जें खंडलेंचि नाहीं अखंड । जें उदंडाहूनि उदंड । जें गगनाहूनि वाड । अति सूक्ष्म ॥ २॥

जो कधीही खंडित न होणारा अखंड आहे, जो अफाटाहूनही अफाट आहे, जो आकाशाहूनही विशाल आणि अत्यंत सूक्ष्म आहे.

जें दिसेना ना भासेना । जें उपजेना ना नासेना । जें येईना ना जाईना । परब्रह्म तें ॥ ३॥

जे दिसत नाही, भासतही नाही, जन्माला येत नाही, नाश पावत नाही, येत नाही, जात नाही, ते परब्रह्म होय.

जें चळेना ना ढळेना । जें तुटेना ना फुटेना । जें रचेना ना खचेना । परब्रह्म तें ॥ ४॥

जे ढळत नाही, चळत नाही, तुटत-फुटत नाही, घडतही नाही आणि नष्टही होत नाही, ते परब्रह्म होय.

जें सन्मुखचि सर्वकाळ । जें निष्कलंक आणि निखळ । सर्वांतर आकाश पाताळ । व्यापूनि असे ॥ ५॥

जे सदैव समोरच असते, जे निष्कलंक आणि शुद्ध आहे, जे आकाश-पाताळासकट सर्वांच्या आत व्यापून राहिले आहे.

अविनाश तें ब्रह्म निर्गुण । नासे तें माया सगुण । सगुण आणि निर्गुण । कालवलें ॥ ६॥

जे अविनाशी आहे ते निर्गुण ब्रह्म आणि जे नाशवंत आहे ती सगुण माया; सगुण आणि निर्गुण हे एकत्र मिसळलेले आहेत.

या कर्दमाचा विचार । करूं जाणती योगीश्वर । जैसें क्षीर आणि नीर । राजहंस निवडिती ॥ ७॥

या सगुण-निर्गुणांच्या मिश्रणाचा विवेक करायला योगीश्वरच जाणतात; जसे राजहंस दूध आणि पाणी वेगळे करतो.

जड सकळ पंचभौतिक । त्यामध्यें आत्मा व्यापक । तो नित्यानित्यविवेक । पाहतां कळे ॥ ८॥

सर्व जड पंचभौतिक सृष्टीत आत्मा व्यापून आहे; नित्य आणि अनित्य यांचा विवेक केल्यास ते कळते.

उंसामधील घेईजे रस । येर तें सांडिजे बाकस । तैसा जगामध्यें जगदीश । विवेकें ओळखावा ॥ ९॥

उसातील रस घ्यावा आणि चोथा टाकून द्यावा, त्याप्रमाणे जगातील जगदीश्वराला विवेकाने ओळखावे.

रस नाशवंत पातळ । आत्मा शाश्वत निश्चळ । रस अपूर्ण आत्मा केवळ । परिपूर्ण जाणावा ॥ १०॥

या दृष्टांतातील रस नाशवंत आणि पातळ आहे, पण आत्मा शाश्वत व निश्चळ आहे; रस अपूर्ण असतो तर आत्मा मात्र केवळ परिपूर्ण जाणावा.

आत्म्यासारिखें एक असावें । मग तें दृष्टांतासि द्यावें । दृष्टांतमिसे समजावें । कैसें तरी ॥ ११॥

आत्म्यासारखी दुसरी एखादी वस्तू असती तरच तिचा दृष्टांत देता आला असता; दृष्टांताच्या मिषानेच कसेतरी समजावून सांगावे लागते.

ऐशी आत्मस्थिति संचली । तेथें माया कैशी झाली । जैशी आकाशीं वाहिली । झुळूक वायूची ॥ १२॥

अशी आत्मस्थिती सर्वत्र भरून राहिली असताना, तेथे माया कशी उत्पन्न झाली, तर जशी आकाशात वाऱ्याची झुळूक वाहावी तशी.

वायूपासून तेज झालें । तेजापासून आप निपजलें । आपापासून आकारलें । भूमंडळ ॥ १३॥

वायूपासून तेज (अग्नी) निर्माण झाला, तेजापासून जल निर्माण झाले, आणि जलापासून पृथ्वी आकाराला आली.

भूमंडळापासून उत्पत्ती । जीव नेणों झाले किती । परंतु ब्रह्म आदि अंतीं । व्यापून आहे ॥ १४॥

पृथ्वीपासून असंख्य जीव उत्पन्न झाले; पण ब्रह्म मात्र आदी आणि अंती सर्वत्र व्यापून आहे.

जें जें कांहीं निर्माण झालें । तें तें अवघेंचि नासलें । परी मुळीं ब्रह्म तें संचलें । जैसें तैसें ॥ १५॥

जे जे काही निर्माण झाले ते ते सर्व नाश पावले; पण मुळात ब्रह्म मात्र जसेच्या तसे कायम राहिले.

घटापूर्वीं आकाश असे । घटामध्येंही आकाश भासे । घट फुटतां न नासे । आकाश जैसें ॥ १६॥

घडा बनण्यापूर्वीही आकाश असतेच, घड्यातही आकाश भासते, आणि घडा फुटला तरी आकाशाचा नाश होत नाही.

तैसें परब्रह्म केवळ । अचळ आणि अढळ । मध्यें होत जात सकळ । सचराचर ॥ १७॥

त्याचप्रमाणे परब्रह्म हे केवळ अचल आणि अढळ आहे; त्यामध्येच हे सर्व चराचर जग उत्पन्न होते व लयाला जाते.

जें जें कांहीं निर्माण झालें । तें तें आधीं ब्रह्में व्यापिलें । सर्व नासतां उरलें । अविनाश ब्रह्म ॥ १८॥

जे जे काही निर्माण झाले, ते ते आधी ब्रह्मानेच व्यापलेले होते; सर्व काही नाश पावले तरी अविनाशी ब्रह्म उरतेच.

ऐसें ब्रह्म अविनाश । तें सेविती ज्ञाते पुरुष । तत्त्वनिरसनें आपणास । आपण लाभे ॥ १९॥

असे अविनाशी ब्रह्म ज्ञाते पुरुष सेवितात; तत्त्वांचे निरसन केल्याने स्वतःलाच स्वतःची प्राप्ती होते.

तत्त्वें तत्त्व मेळविलें । त्यासि देह ऐसें नाम ठेविलें । तें जाणते पुरुषीं शोधिलें । तत्त्वें तत्त्व ॥ २०॥

तत्त्वे एकत्र आल्याने ज्याला 'देह' असे नाव दिले, त्या देहाचा जाणत्या पुरुषांनी तत्त्वागणिक शोध घेतला.

तत्त्वझाडा निःशेष होतां । तेथें निमाली देहाहंता । निर्गुण ब्रह्मीं ऐक्यता । विवेकें जाहली ॥ २१॥

तत्त्वांचे पूर्ण निरसन झाल्यावर देहाभिमान नाहीसा होतो, आणि विवेकाने निर्गुण ब्रह्माशी ऐक्य साधले जाते.

विवेकें देहाकडे पाहिलें । तों तत्त्वें तत्त्व ओसरलें । आपण कांहीं नाहीं आलें । प्रत्ययासी ॥ २२॥

विवेकाने देहाकडे पाहिले असता तत्त्वे एकेक करून गळून पडतात, आणि 'आपण' असे काही वेगळे अस्तित्वात नाही असा अनुभव येतो.

आपला आपण शोध घेतां । आपुली तों मायिक वार्ता । तत्त्वांतीं उरलें तत्त्वता । निर्गुण ब्रह्म ॥ २३॥

स्वतःचाच स्वतः शोध घेतला असता, 'आपण' ही केवळ मायिक कल्पनाच असल्याचे कळते; तत्त्वांच्या शेवटी खऱ्या अर्थाने निर्गुण ब्रह्मच उरते.

आपणाविण निर्गुण ब्रह्म । हेंचि निवेदनाचें वर्म । तत्त्वासरिसा गेला भ्रम । मीतूंपणाचा ॥ २४॥

'आपण' म्हणून काही उरलेच नाही, फक्त निर्गुण ब्रह्मच आहे, हेच आत्मनिवेदनाचे मर्म आहे; तत्त्वांबरोबरच मी-तूपणाचा भ्रमही नाहीसा झाला.

मीपण पाहतां आढळेना । निर्गुण ब्रह्म तें चळेना । आपण तेंचि परी कळेना । सद्गुरूविण ॥ २५॥

'मीपण' शोधू गेले असता ते सापडतच नाही, निर्गुण ब्रह्म मात्र अढळ आहे; आपणच ते ब्रह्म आहोत, पण सद्गुरूंशिवाय हे कळत नाही.

सारासार अवघें शोधिलें । तों असार तें निघून गेलें । पुढें सार तें उरलें । निर्गुण ब्रह्म ॥ २६॥

सार आणि असार यांचा संपूर्ण शोध घेतला असता असार गळून जाते, आणि शेवटी सार असे निर्गुण ब्रह्मच उरते.

आधीं ब्रह्म निरूपिलें । तेंचि सकळामध्यें व्यापिलें । सकळ अवघेंचि नासलें । उरलें तें केवळ ब्रह्म ॥ २७॥

आधी ब्रह्माचे निरूपण केले, तेच सर्वांमध्ये व्यापून आहे; सर्व काही नाश पावले तरी केवळ ब्रह्मच उरते.

होतां विवेकें संहार । तेथें निवडे सारासार । आपला आपणासि विचार । ठायीं पडे ॥ २८॥

विवेकाने तत्त्वांचा संहार होता, तेथे सार आणि असार वेगळे होतात; आणि स्वतःलाच स्वतःचा खरा बोध होतो.

आपण कल्पिलें मीपण । मीपण शोधितां नुरे जाण । मीपण गेलिया निर्गुण । आत्माचि स्वयें ॥ २९॥

'मीपण' ही स्वतःचीच कल्पना आहे; ते शोधू गेले असता ते उरतच नाही; मीपण गेल्यावर स्वतःच निर्गुण आत्मा उरतो.

झालिया तत्त्वांचें निरसन । निर्गुण आत्माचि आपण । कां दाखवावें मीपण । तत्त्वनिरसनाउपरी ॥ ३०॥

तत्त्वांचे निरसन झाल्यावर आपणच निर्गुण आत्मा असतो; मग तत्त्वनिरसनानंतर मीपण कशाला दाखवावे?

तत्त्वांमध्यें मीपण गेलें । तरी निर्गुण सहजचि उरलें । सोहंभावें प्रत्यया आलें । आत्मनिवेदन ॥ ३१॥

तत्त्वांमध्ये मीपण विलीन झाले की निर्गुणच सहजपणे उरते; 'मी तोच आहे' (सोऽहं) या भावाने आत्मनिवेदन अनुभवास येते.

आत्मनिवेदन होतां । देवभक्तांस ऐक्यता । साचार भक्त विभक्तता । सांडूनि जाहला ॥ ३२॥

आत्मनिवेदन झाले की देव आणि भक्त एकरूप होतात; खरा भक्त वेगळेपण सोडून देवाशी एकरूप होतो.

निर्गुणासि नाहीं जन्ममरण । निर्गुणासि नाहीं पाप पुण्य । निर्गुणीं अनन्य होतां आपण । मुक्त जाहला ॥ ३३॥

निर्गुणाला जन्म-मरण नाही, पाप-पुण्य नाही; अशा निर्गुणाशी अनन्य झाल्यावर आपण मुक्त होतो.

तत्त्वीं वेंटाळूनि घेतला । प्राणी संशयें गुंडाळला । आपणास आपण भुलला । कोहं म्हणे ॥ ३४॥

तत्त्वांनी वेढून घेतलेला प्राणी संशयात गुरफटतो, स्वतःच स्वतःला विसरतो आणि 'मी कोण?' असे म्हणत राहतो.

तत्त्वीं गुंतला म्हणे कोहं । विवेकें पाहतां म्हणे सोहं । अनन्य होतां अहं सोहं । मावळलीं ॥ ३५॥

तत्त्वांत गुंतलेला 'मी कोण' म्हणतो, पण विवेकाने पाहता 'मी तोच आहे' असे म्हणू लागतो; अनन्यता आल्यावर 'मी' आणि 'सोऽहं' हे दोन्हीही मावळतात.

याउपरि उर्वरित । तेंचि स्वरूप संत । देहीं असोनि देहातीत । जाणिजे ऐसा ॥ ३६॥

यानंतर जे उरते तेच खरे स्वरूप, आणि तोच संत होय; देहात असूनही देहातीत असा तो ओळखावा.

संदेहवृत्ति ते न भंगे । म्हणोनि बोलिलेंच बोलावें लागे ॥ आम्हांसि हें घडलें प्रसंगें । श्रोतीं क्षमा केली पाहिजे ॥ ३७॥

श्रोत्यांची संशयवृत्ती भंग पावत नाही, म्हणून तेच तेच पुन्हा सांगावे लागते; असा प्रसंग आम्हांवर ओढवला, त्याबद्दल श्रोत्यांनी क्षमा करावी.