नाभीपासून उन्मेषवृत्ती । तेचि परा जाणिजे श्रोतीं । ध्वनिरूप पश्यंती । हृदईं वसे ॥ १ ॥

नाभीपासून उठणारी प्रथम स्फुरणवृत्ती हीच परा वाणी होय, हे श्रोत्यांनी जाणावे. ध्वनिरूप अशी पश्यंती वाणी हृदयात वास करते.

कंठापासून नाद जाला । मध्यमा वाचा बोलिजे त्याला । उच्चर होतां अक्षराला । वैखरी बोलिजे ॥ २ ॥

कंठातून नाद निर्माण होतो, त्यालाच मध्यमा वाणी म्हणतात. अक्षरांचा प्रत्यक्ष उच्चार झाला की तिला वैखरी वाणी म्हणतात.

नाभिस्थानीं परा वाचा । तोचि ठाव अंतःकर्णाचा । अंतःकर्णपंचकाचा । निवाडा ऐसा ॥ ३ ॥

नाभिस्थानी परा वाणी असते, तेच अंतःकरणाचेही मूळस्थान आहे. अंतःकरणपंचकाचा उलगडा असा समजावा.

निर्विकल्प जें स्फुरण । उगेंच असतां आठवण । तें जाणावें अंतःकर्ण । जाणतीकळा ॥ ४ ॥

काहीही निश्चित नसताना उगीचच जे स्फुरण उमटते, ती केवळ आठवण असते; तिलाच अंतःकरण अर्थात जाणतीकळा म्हणून ओळखावे.

अंतःकर्ण आठवलें । पुढें होये नव्हेसें गमलें । करूं न करू ऐसें वाटलें । तेंचि मन ॥ ५ ॥

अंतःकरणात एखादी आठवण उमटली की पुढे 'व्हावे की न व्हावे' असे वाटते. 'करावे की न करावे' असा जो झोका असतो तेच मन होय.

संकल्प विकल्प तेंचि मन । जेणें करितां अनुमान । पुढें निश्चयो तो जाण । रूप बुद्धीचें ॥ ६ ॥

संकल्प व विकल्प करणे हेच मनाचे कार्य आहे, ज्यायोगे तर्क केला जातो. पुढे त्यातून जो निश्चय होतो, ते बुद्धीचे रूप जाणावे.

करीनचि अथवा न करी । ऐसा निश्चयोचि करी । तेचि बुद्धि हे अंतरीं । विवेकें जाणावी ॥ ७ ॥

'मी हे करीनच' किंवा 'करणारच नाही' असा जो ठाम निश्चय केला जातो, तीच बुद्धी होय; हे अंतःकरणात विवेकाने जाणून घ्यावे.

जे वस्तुचा निश्चये केला । पुढें तेचि चिंतूं लागला । तें चित्त बोलिल्या बोला । येथार्थ मानावें ॥ ८ ॥

ज्या वस्तूचा निश्चय केला, पुढे तिचेच चिंतन होऊ लागते; त्यालाच चित्त असे नाव यथार्थपणे मानावे.

पुढें कार्याचा अभिमान धरणें । हें कार्ये तों अगत्य करणें । ऐस्या कार्यास प्रवर्तणें । तोचि अहंकारु ॥ ९ ॥

पुढे 'हे कार्य मीच केले पाहिजे' असा अभिमान धरून त्या कार्याला प्रवृत्त होणे, हाच अहंकार होय.

ऐसें अंतःकर्णपंचक । पंच वृत्ती मिळोन येक । कार्येभागें प्रकारपंचक । वेगळाले ॥ १० ॥

अशा प्रकारे अंतःकरणपंचक हे मुळात पाच वृत्ती मिळून एकच असते, पण कार्यभेदानुसार त्याचे पाच प्रकार वेगवेगळे मानले जातात.

जैक्षे पांचहि प्राण । कार्येभागें वेगळाले जाण । नाहीं तरी वायोचें लक्षण । येकचि असे ॥ ११ ॥

त्याचप्रमाणे पाचही प्राण कार्यभेदाने वेगवेगळे मानले जातात; अन्यथा वायूचे मूळ लक्षण एकच आहे.

सर्वांगीं व्यान नाभी समान । कंठी उदान गुदीं अपान । मुखीं नासिकीं प्राण । नेमस्त जाणावा ॥ १२ ॥

व्यान सर्वांगात, समान नाभीत, उदान कंठात, अपान गुदस्थानी आणि प्राण मुख-नासिकेत असतो, असे याचे नियत स्थान जाणावे.

बोलिलें हें प्राणपंचक । आतां ज्ञानैंद्रियेंपंचक । श्रोत्र त्वचा चक्षु जिव्हा नासिक । ऐसीं हें ज्ञानेंद्रियें ॥ १३ ॥

हे प्राणपंचक सांगितले, आता ज्ञानेंद्रियपंचक सांगतो. कान, त्वचा, डोळे, जीभ, नाक ही पाच ज्ञानेंद्रिये होत.

वाचा पाणी पाद शिस्न गुद । हे कर्मैंद्रियें प्रसिद्ध । शब्द स्परुष रूप रस गंध । ऐसें हें विषयपंचक ॥ १४ ॥

वाणी, हात, पाय, उपस्थ, गुद ही प्रसिद्ध कर्मेंद्रिये आहेत. शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध ही विषयपंचक होय.

अंतःकर्ण प्राणपंचक । ज्ञानेंद्रियें कर्मेंद्रिये पंचक । पांचवें विषयपंचक । ऐसीं हे पांच पंचकें ॥ १५ ॥

अंतःकरणपंचक, प्राणपंचक, ज्ञानेंद्रियपंचक, कर्मेंद्रियपंचक आणि विषयपंचक अशी ही पाच पंचके होत.

ऐसें हे पंचविस गुण । मिळोन सूक्ष्म देह जाण । याच कर्दम बोलिला श्रवण । केलें पाहिजे ॥ १६ ॥

अशा प्रकारे हे पंचवीस गुण मिळून सूक्ष्म देह बनतो हे जाणावे. या सगळ्याचे नीट श्रवण केले पाहिजे.

अंतःकर्ण व्यान श्रवण वाचा । शब्द विषये आकाशाचा । पुढें विस्तार वायोचा । बोलिला असे ॥ १७ ॥

अंतःकरण, व्यान, श्रवणेंद्रिय (कान), वाणी आणि शब्दविषय हे आकाशतत्त्वाचे अंश आहेत. पुढे वायुतत्त्वाचा विस्तार सांगितला आहे.

मन समान त्वचा पाणी । स्पर्श रूप हा पवनीं । ऐसे हे अडाखे साधुनी । कोठा करावा ॥ १८ ॥

मन, समान, त्वचा, हात आणि स्पर्शविषय हे वायुतत्त्वाशी संबंधित आहेत. असे हे अंदाज साधून त्यांचा एक कोठा (तक्ता) तयार करावा.

बुद्धि उदान नयेन चरण । रूपविषयाचें दर्शन । संकेतें बोलिलें मन । घालून पाहिजे ॥ १९ ॥

बुद्धी, उदान, डोळे, पाय आणि रूपविषयाचे दर्शन हे तेजतत्त्वाशी संबंधित आहेत. हे संकेताने सांगितले असून मन एकाग्र करून समजून घ्यावे.

चित्त अपान जिव्हा शिस्न । रसविषये आप जाण । पुढें ऐका सावधान । पृथ्वीचें रूप ॥ २० ॥

चित्त, अपान, जीभ, उपस्थ आणि रसविषय हे आपतत्त्वाचे भाग जाणावेत. पुढे पृथ्वीतत्त्वाचे स्वरूप सावधपणे ऐकावे.

अहंकार प्राण घ्राण । गुद गंधविषये जाण । ऐसे केलें निरूपण । शास्त्रमतें ॥ २१ ॥

अहंकार, प्राण, नाक, गुद आणि गंधविषय हे पृथ्वीतत्त्वाचे भाग जाणावेत. अशा प्रकारे हे निरूपण शास्त्रमताने केले आहे.

ऐसा हा सूक्ष्म देहे । पाहातां होईजे निसंदेहे । येथें मन घालून पाहे । त्यासीच हें उमजे ॥ २२ ॥

असा हा सूक्ष्म देह नीट पाहिला असता संदेह उरत नाही. जो येथे मन एकाग्र करून पाहतो, त्यालाच हे उमगते.

ऐसें सूक्ष्म देहे बोलिलें । पुढें स्थूळ निरोपिलें । आकाश पंचगुणें वर्तलें । कैसें स्थुळीं ॥ २३ ॥

अशा प्रकारे सूक्ष्म देह सांगितला, आता स्थूळ देह सांगतो. आकाशाचे पाच गुण स्थूळ देहात कसे कार्यरत आहेत ते पाहू.

काम क्रोध शोक मोहो भये । हा पंचविध आकाशाचा अन्वये । पुढें पंचविध वायो । निरोपिला ॥ २४ ॥

काम, क्रोध, शोक, मोह, भय हे आकाशतत्त्वाचे पाच गुण आहेत. पुढे वायुतत्त्वाचे पाच गुण सांगतो.

चळण वळण प्रासारण । निरोध आणि आकोचन । हें पंचविध लक्षण । प्रभंजनाचें ॥ २५ ॥

चालणे, वळणे, पसरणे, थांबणे आणि आकुंचन पावणे ही वायुतत्त्वाची पाच लक्षणे आहेत.

क्षुधा त्रुषा आलस्य निद्रा मैथुन । हे तेजाचे पंचविध गुण । आतां पुढें आपलक्षण । निरोपिलें पाहिजे ॥ २६ ॥

भूक, तहान, आळस, झोप आणि मैथुन हे तेजतत्त्वाचे पाच गुण आहेत. आता पुढे आपतत्त्वाची लक्षणे सांगायची आहेत.

शुक्लीत श्रोणीत लाळ मूत्र स्वेद । हा पंचविध आपाचा भेद । पुढें पृथ्वी विशद । केली पाहिजे ॥ २७ ॥

वीर्य, रज, लाळ, मूत्र आणि घाम हे आपतत्त्वाचे पाच भेद आहेत. पुढे पृथ्वीतत्त्व स्पष्ट करून सांगायचे आहे.

अस्ति मांष त्वचा नाडी रोम । हे पृथ्वीचे पंचविध धर्म । ऐसे स्थूळ देहाचें वर्म । बोलिलें असे ॥ २८ ॥

हाडे, मांस, त्वचा, नाडी आणि रोम हे पृथ्वीतत्त्वाचे पाच धर्म आहेत. अशा प्रकारे स्थूळ देहाचे मूळ रहस्य सांगितले आहे.

पृथ्वी आप तेज वायो आकाश । हे पांचाचे पंचविस । ऐसें मिळोन स्थूळ देहास । बोलिजेतें ॥ २९ ॥

पृथ्वी, आप, तेज, वायु, आकाश या पाच तत्त्वांचे मिळून पंचवीस गुण होतात. हे सर्व मिळूनच स्थूळ देह बनलेला असतो असे म्हणतात.

तिसरा देह कारण अज्ञान । चौथा माहांकारण ज्ञान । हे च्यारी देह निर्शितां विज्ञान । परब्रह्म तें ॥ ३० ॥

तिसरा देह म्हणजे कारणदेह — अज्ञानरूप, आणि चौथा महाकारणदेह — ज्ञानरूप. या चारही देहांचे निरसन केले की विज्ञानरूप परब्रह्म उरते.

विचारें चौदेहावेगळें केलें । मीपण तत्वासरिसें गेलें । अनन्य आत्मनिवेदन जालें । परब्रह्मीं ॥ ३१ ॥

विवेकाने चारही देहांहून वेगळे झाले की मीपणही तत्त्वांबरोबरच निघून जाते. अशा वेळी परब्रह्माप्रति अनन्य आत्मनिवेदन घडते.

विवेकें चुकला जन्म मृत्य । नरदेहीं साधिलें महत्कृत्य । भक्तियोगें कृत्यकृत्य । सार्थक जालें ॥ ३२ ॥

विवेकानेच जन्ममृत्यूचे फेरे चुकतात, मनुष्यदेहात हे महान कार्य साधले जाते. भक्तियोगाने कृतकृत्य होऊन जीवनाचे सार्थक घडते.

इति श्री पंचीकर्ण । केलेंचि करावें विवर्ण । लोहाचें जालें सुवर्ण । परिसाचेनयोगें ॥ ३३ ॥

अशा प्रकारे हे पंचीकरणाचे निरूपण पुन्हा पुन्हा विवरून सांगावे. परिसाच्या स्पर्शाने जसे लोखंडाचे सोने होते, तसेच हे विवेचन आहे.

हाहि दृष्टांत घडेना । परिसाचेन परीस करवेना । शरण जातां साधुजना । साधुच होइजे ॥ ३४ ॥

पण हाही दृष्टांत पुरेसा ठरत नाही, कारण परिसाच्या स्पर्शाने आणखी एक परीस मात्र बनत नाही. साधुजनांना शरण गेले असता मात्र माणूस स्वतः साधुच होतो.