बहुत जनासी उपाये । वक्तयास पुसतां त्रासों नये । बोलतां बोलतां अन्वयें । सांडूं नये ॥ १ ॥

पुष्कळ लोकांच्या हितासाठी वक्त्याला प्रश्न विचारले असता त्याने कंटाळू नये. बोलता बोलता विषयाचा अन्वय (सुसंगती) सोडू नये.

श्रोत्यानें आशंका घेतली । तै तत्काळ पाहिजे फेडिली । स्वगोष्टीनें सगोष्टी पेंचली । ऐसें न व्हावें ॥ २ ॥

श्रोत्याने शंका घेतली की ती तत्काळ फेडली गेली पाहिजे. आपल्याच विधानाने आपलेच विधान अडकून पडेल असे होता कामा नये.

पुढें धरितां मागें पेंचला । मागें धरितां पुढें उडाला । ऐसा सांपडतचि गेला । ठाइं ठाइं ॥ ३ ॥

पुढचे धरले तर मागचे अडकते, मागचे धरले तर पुढचे निसटते — असे बोलणारा जागोजागी पकडला जातो.

पोहणारचि गुचक्या खातो । जनास कैसा काढूं पाहातो । आशय लोकांच राहातो । ठाइं ठाइं ॥ ४ ॥

जो स्वतःच पोहताना बुड्या खातो, तो लोकांना पैलतीरी कसा काढणार? श्रोत्यांचा खरा आशय (शंका) तसाच जागोजागी अनुत्तरित राहतो.

आपणचि बोलिला संव्हार । आपणचि बोलिजे सर्वसार । दुस्तर मायेचा पार । टाकिला पाहिजे ॥ ५ ॥

खऱ्या वक्त्यानेच सर्वांचा लय सांगावा, खऱ्या वक्त्यानेच सर्वसार सांगावे. या दुस्तर मायेच्या पार जाऊन तिला मागे टाकले पाहिजे.

जें जें सूक्ष्म नाम घ्यावें । त्याचें रूप बिंबऊन द्यावें । तरीच वक्ता म्हणवावें । विचारवंत ॥ ६ ॥

जे जे सूक्ष्म नाव घेतले जाईल, त्याचे स्वरूप स्पष्टपणे मनावर बिंबवून द्यावे. तरच त्या वक्त्याला विचारवंत म्हणता येईल.

ब्रह्म कैसें मूळमाया कैसी । अष्टधाप्रकृती शिवशक्ती कैसी । शड्गुणेश्वराची स्थिति कैसी । गुणसाम्याची ॥ ७ ॥

ब्रह्म कसे आहे, मूळमाया कशी आहे, अष्टधाप्रकृती व शिवशक्ती कशी आहे, तसेच गुणसाम्यावस्थेतील षड्गुणेश्वराची स्थिती कशी आहे,

अर्धनारीनटेश्वर । प्रकृतिपुरुषाचा विचार । गुणक्षोभिणी तदनंतर । त्रिगुण कैसे ॥ ८ ॥

अर्धनारीनटेश्वर कसा आहे, प्रकृती-पुरुषाचा विचार कसा आहे, गुणक्षोभिणी व त्यानंतरचे त्रिगुण कसे आहेत,

पूर्वकक्ष कोठून कोठवरी । वाच्यांशलक्ष्यांशाची परी । सूक्ष्म नाना विचार करी । धन्य तो साधु ॥ ९ ॥

आरंभबिंदू कोठून कोठवर आहे, तसेच वाच्यांश व लक्ष्यांश यांचे स्वरूप कसे आहे — असे नाना सूक्ष्म विचार जो करतो, तो साधु धन्य होय.

नान पाल्हाळीं पडेना । बोलिलेंचि बोलावेना । मौन्यगर्भ अनुमाना । आणून सोडी ॥ १० ॥

तो अनावश्यक पाल्हाळात पडत नाही, बोललेलेच पुन्हा पुन्हा बोलत नाही. मौनातून जन्मलेला अर्थ तो नेमक्या अनुमानापर्यंत पोचवतो.

घडी येक विमळ ब्रह्म । घडी येक सर्व ब्रह्म । द्रष्टा साक्षी सत्ता ब्रह्म । क्षण येक ॥ ११ ॥

एका क्षणी तो निर्मळ ब्रह्माचे वर्णन करतो, दुसऱ्या क्षणी सर्व काही ब्रह्मच आहे असे सांगतो. एका क्षणी द्रष्टा, साक्षी, सत्ता हेही ब्रह्मच असे मांडतो.

निश्चळ तेंचि जालें चंचळ । चंचळ तेंचि ब्रह्म केवळ । नाना प्रसंगीं खळखळ । निवाडा नाहीं ॥ १२ ॥

जे निश्चल तेच चंचल झाले, आणि जे चंचल तेच केवळ ब्रह्म आहे — असे नाना प्रसंगी नुसतेच वाद घातले जातात, त्यातून काहीच निवाडा होत नाही.

चळतें आणी निश्चळ । अवघें चैतन्यचि केवळ । रूपें वेगळालीं प्रांजळ । कदापी बोलवेना ॥ १३ ॥

चल व अचल हे दोन्ही मुळात केवळ चैतन्यच आहेत हे खरे, पण त्यांची रूपे स्पष्टपणे वेगळी कशी आहेत हे मात्र नीट सांगताच येत नाही.

उगीच करी गथागोवी । तो लोकांस कैसें उगवी । नाना निश्चयें नाना गोवी । पडत जाते ॥ १४ ॥

जो नुसती गुंतागुंत करतो, तो लोकांची सुटका कशी करणार? नाना निश्चयांमुळे नाना नव्या गुंतागुंतीच निर्माण होत जातात.

भ्रमास म्हणे परब्रह्म । परब्रह्मास ह्मणे भ्रम । ज्ञातेपणाचा संभ्रम । बोलोन दावी ॥ १५ ॥

भ्रमालाच परब्रह्म म्हणतो आणि परब्रह्मालाच भ्रम म्हणतो. असे बोलून तो केवळ आपल्या ज्ञातेपणाचा (खोटा) आव दाखवतो.

घाली शास्त्रांची दडपण । प्रचितिविण निरूपण । पुसों जातां उगाच सीण । अत्यंत मानी ॥ १६ ॥

तो केवळ शास्त्रवचनांचे दडपण घालतो, त्याचे निरूपण प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय असते. त्याला प्रश्न विचारायला गेले असता तो उगीचच अतिशय त्रासिक होतो.

ज्ञात्यास आणि पदार्थभिडा । तो काय बोलेल बापुडा । सारासाराचा निवाडा । जाला पाहिजे ॥ १७ ॥

खऱ्या ज्ञात्याला पदार्थांचा संकोच नसतो; असा बिचारा (खोटा ज्ञाता) मग काय बोलणार? सार व असार यांचा खरा निवाडा झाला पाहिजे.

वैद्य मात्रेची स्तुती करी । मात्रा गुण कांहींच न करी । प्रचितिविण तैसी परी । ज्ञानाची जाली ॥ १८ ॥

वैद्य औषधाची स्तुती करतो, पण त्या औषधाचा प्रत्यक्ष गुण मात्र काहीच दिसत नाही. प्रत्यक्ष अनुभवाशिवायच्या ज्ञानाची अशीच गत होते.

तेथें नाहीं सारासार । तेथें अवघा अंधकार । नाना परीक्षेचा विचार । राहिला तेथें ॥ १९ ॥

तेथे सार-असाराचा विचारच नसतो, तेथे केवळ अंधकारच भरलेला असतो. नाना प्रकारच्या पारखीचा विचारही तेथेच मागे राहून जातो.

पाप पुण्य स्वर्ग नर्क । विवेक आणि अविवेक । सर्वब्रह्मीं काये येक । सांपडलें नाहीं ॥ २० ॥

पाप, पुण्य, स्वर्ग, नरक, विवेक आणि अविवेक — या सर्वब्रह्मवादाच्या नादात यांतील एकही गोष्ट खरी सापडलेली नसते.

पावन आणि तें पतन । दोनीं मानिलीं तत्समान । निश्चये आणि अनुमान । ब्रह्मरूप ॥ २१ ॥

पावन होणे व पतन होणे या दोन्ही गोष्टी सारख्याच मानल्या जातात; निश्चय व केवळ अनुमानही दोन्ही ब्रह्मरूपच मानले जातात.

ब्रह्मरूप जालें आघवें । तेथें काये निवडावें । आवघी साकरचि टाकावें । काये कोठें ॥ २२ ॥

सगळेच जर ब्रह्मरूप झाले, तर तेथे वेगळे काय निवडायचे? सगळीच साखर आहे असे म्हणत काय टाकून द्यायचे आणि काय ठेवायचे?

तैसें सार आणि असार । अवघा जाला येकंकार । तेथें बळावळा अविचार । विचार कैंचा ॥ २३ ॥

त्याप्रमाणे सार व असार हे दोन्ही एकच झाले असे मानले जाते. तेथे अविचारच बळावतो, खरा विचार कोठून असणार?

वंद्य निंद्य येक जालें । तेथें काये हाता आलें । उन्मत्त द्रव्यें जें भुललें । तें भलतेंच बोले ॥ २४ ॥

वंद्य व निंद्य एकच मानले गेले, तर त्यातून खरोखर काय हाती लागले? जो मादक द्रव्याच्या नशेत बुडाला आहे, तो वाटेल ते बरळतच राहतो.

तैसा अज्ञान भ्रमें भुलला । सर्व ब्रह्म म्हणोन बैसला । माहांपापी आणि भला । येकचि मानी ॥ २५ ॥

त्याचप्रमाणे अज्ञानी भ्रमाने भुलून 'सर्व ब्रह्मच आहे' असे म्हणत बसतो आणि महापापी व सज्जन यांना एकसारखेच मानतो.

सर्वसंगपरित्याग । अव्हासवा विषयेभोग । दोघे येकचि मानितां मग । काये उरलें ॥ २६ ॥

सर्व संगाचा त्याग करणे आणि बेछूट विषयभोग घेणे — या दोन्हींना एकच मानले, तर मग शिल्लक काय उरले?

भेद ईश्वर करून गेला । त्याच्या वाचेन न वचे मोडिला । मुखामधें घांस घातला । तो अपानीं घालावा ॥ २७ ॥

ईश्वरानेच हे भेद निर्माण करून ठेवले आहेत, ते कोणाच्या नुसत्या बोलण्याने मोडता येत नाहीत. तोंडात घातलेला घास शेवटी गुदद्वारानेच बाहेर टाकावा लागतो (म्हणजे प्रत्येक अवयवाचे कार्य वेगळेच असते).

ज्या इंद्रियास जो भोग । तो तो करी येथासांग । ईश्वराचें केलें जग । मोडितां उरेना ॥ २८ ॥

ज्या इंद्रियाला जो भोग नेमून दिला आहे, ते इंद्रिय तोच भोग यथासांग करते. ईश्वराने घडवलेले हे जग असे मोडून टाकता येत नाही.

अवघी भ्रांतीची भुटाटकी । प्रचितिविण गोष्टी लटकी । वेड लागलें जे बटकी । ते भलतेंचि बोले ॥ २९ ॥

हा सगळा भ्रमाचा खेळ आहे, अनुभवाशिवायचे बोलणे खोटेच असते. वेड लागलेली दासी जशी वाटेल ते बरळते, तसाच हा प्रकार आहे.

प्रत्ययज्ञाता सावधान । त्याचें ऐकावें निरूपण । आत्मसाक्षात्काराची खूण । तत्काळ बाणें ॥ ३० ॥

जो अनुभवाने जागृत असा ज्ञाता आहे, त्याचेच निरूपण ऐकावे. त्यानेच आत्मसाक्षात्काराची खूण त्वरित अंगी बाणते.

वेडें वांकडे जाणावें । आंधळें पाउलीं वोळखावें । बाश्कळ बोलणें सांडावें । वमक जैसें ॥ ३१ ॥

अशा खोट्या ज्ञात्याचे बोलणे वेडेवाकडे आहे हे ओळखावे, आंधळ्याची पावले ओळखावी तशी त्याची चाल ओळखावी. निरर्थक बडबड उलटीसारखी टाकून द्यावी.