आवर्णोदकीं हटकेश्वर । त्यास घडे नमस्कार । महिमा अत्यंतचि थोर । तया पाताळलिंगाचा ॥ १ ॥

आवरणरूप उदकाच्या पलीकडे हाटकेश्वर आहे, त्याला नमस्कार घडतो. त्या पाताळलिंगाचा महिमा अत्यंत थोर आहे.

परंतु तेथें जाववेना । शरीरें दर्शन घडेना । विवेकें आणावें अनुमाना । तया ईश्वरासी ॥ २ ॥

परंतु तेथे प्रत्यक्ष जाता येत नाही, शरीराने त्याचे दर्शनही घडत नाही. त्या ईश्वराला विवेकानेच अनुमानाने जाणून घ्यावे लागते.

सातां समुद्रांचे वेडे । उदंड भूमि पैलिकडे । सेवटीं तुटले कडे । भूमंडळाचे ॥ ३ ॥

सात समुद्रांच्या पलीकडे प्रचंड भूमी पसरलेली आहे. आणि शेवटी भूमंडळाच्या सीमारेषाही तुटलेल्या आहेत.

सात समुद्र वोलांडावे । तेथें जाणें कैसें फावे । म्हणोन विवेकी असावे । साधुजन ॥ ४ ॥

सात समुद्र ओलांडून तेथे जाणे कसे शक्य होणार? म्हणूनच साधुजनांनी विवेकी असावे.

जें आपणास नव्हे ठावें । तें जाणतयास पुसावें । मनोवेगें तनें फिरावें । हें तों घडेना ॥ ५ ॥

जे आपल्याला माहीत नसते, ते जाणत्या माणसाला विचारावे. मनाच्या वेगाने शरीराने फिरता येणे शक्य नाही.

जें चर्मदृष्टीस नव्हे ठावें । तें ज्ञानदृष्टीनें पाहावें । ब्रह्मांड विवरोन राहावें । समाधानें ॥ ६ ॥

जे चर्मचक्षूंना दिसत नाही, ते ज्ञानदृष्टीने पाहावे. ब्रह्मांडाचा नीट विचार करून समाधानाने राहावे.

मध्यें आहे भूमीचें चडळ । म्हणौन आकाश आणि पाताळ । तें चडळ नस्तां अंतराळ । चहुंकडे ॥ ७ ॥

मध्ये भूमीचा गोळा असल्यामुळेच आकाश व पाताळ असे भेद दिसतात. तो गोळाच नसता तर चोहीकडे केवळ अंतराळच असते.

तयास परब्रह्म म्हणावें । जें उपाधीवेगळें स्वभावें । जेथें दृश्यमायेच्या नांवें । सुन्याकार ॥ ८ ॥

त्यालाच परब्रह्म म्हणावे, जे स्वभावतःच सर्व उपाधींपासून वेगळे आहे. जेथे दृश्यमायेच्या नावालाही शून्याकार आहे.

दृष्टीचें देखणें दृश्य । मनाचें देखणें भास । मनातीत निराभास । विवेकें जाणावें ॥ ९ ॥

डोळ्यांना जे दिसते ते दृश्य होय, मनाला जे दिसते तो केवळ भास होय. मनाच्याही पलीकडे असलेले निराभास तत्त्व विवेकाने जाणावे.

दृश्य भास अवघा विघडे । विवेक तेथें पवाडे । भूमंडळीं ज्ञाते थोडे । सूक्ष्मदृष्टीचे ॥ १० ॥

दृश्य व भास हे दोन्ही जेव्हा नाहीसे होतात, तेव्हाच विवेक तेथे पोचतो. या पृथ्वीवर सूक्ष्म दृष्टी असलेले ज्ञाते फार थोडे असतात.

वाच्यांश वाचेनें बोलावा । न बोलतां लक्ष्यांश जाणावा । निर्गुण अनुभवास आणावा । गुणाचेनयोगें ॥ ११ ॥

वाच्यांश (शब्दार्थ) वाणीने बोलून दाखवावा, पण लक्ष्यांश (सूचितार्थ) न बोलताच जाणावा. गुणांच्या साहाय्यानेच निर्गुण तत्त्व अनुभवाला आणावे.

नाना गुणास आहे नाश । निर्गुण तें अविनाश । ढोबळ्याहून विशेष । सूक्ष्म देखणें ॥ १२ ॥

नाना गुणांना नाश आहे, पण निर्गुण तत्त्व मात्र अविनाशी आहे. ढोबळाहून सूक्ष्माचे दर्शन अधिक विशेष असते.

जें दृष्टीस न पडे ठावें । तें ऐकोन जाणावें । श्रवणमननें पडे ठावें । सकळ कांहीं ॥ १३ ॥

जे डोळ्यांना दिसत नाही, ते श्रवणाने जाणून घ्यावे. श्रवण व मननाने सर्व काही उमगते.

अष्टधेचे जिनस नाना । उदंड पाहातां कळेना । अवघें सगट पिटावेना । कोणियेकें ॥ १४ ॥

अष्टधाप्रकृतीचे नाना पदार्थ इतके अफाट आहेत की सगळे पाहूनही कळत नाहीत. कोणालाही सगळ्याचीच सरसकट परीक्षा करता येत नाही.

सगट सारिखी स्थिती जाली । तेथें परीक्षाच बुडाली । चविनटानें कालविलीं । नाना अन्नें ॥ १५ ॥

सगळे सरसकट एकसारखे मानले, तर तेथे परीक्षाच बुडून जाते. जणू चोचल्याने नाना अन्ने एकत्र कालवावीत तसा हा प्रकार होतो.

टोणपा नव्हे गुणग्राहिक । मुर्खास कळेना विवेक । विवेक आणि अविवेक । येकचि म्हणती ॥ १६ ॥

टोणपा (मूर्ख) माणूस गुणग्राहक नसतो, त्याला विवेकच कळत नाही. विवेक आणि अविवेक हे दोन्ही तो एकच मानतो.

उंच नीच कळेना ज्याला । तेथें अभासचि बुडाला । नाना अभ्यासें प्राणियाला । सुटिका कैंची॥ १७ ॥

उंच-नीच कळत नाही अशा माणसाच्या ठायी सारा भासच बुडून गेलेला असतो. अशा प्राण्याला कितीही अभ्यास केला तरी त्यातून सुटका कशी मिळणार?

वेड लागोन जालें वोंगळ । त्यास सारिखेंच वाटे सकळ । तें जाणावें बाश्कळ । विवेकी नव्हेती ॥ १८ ॥

वेड लागून ज्याची स्थिती अगदी घाणेरडी झाली आहे, त्याला सगळेच सारखे वाटते. असे लोक बडबडे असतात, ते खरे विवेकी नसतात.

ज्यास अखंड होतो नाश । त्यासीच म्हणती अविनाश । बहुचकीच्या लोकांस । काये म्हणावें ॥ १९ ॥

जे अखंड नाश पावत असते, त्यालाच असे लोक अविनाशी म्हणतात. अशा भ्रमिष्ट लोकांना काय म्हणावे?

ईश्वरें नाना भेद केले । भेदें सकळ सृष्टी चाले । आंधळे परीक्षवंत मिळाले । तेथें परीक्षा कैंची ॥ २० ॥

ईश्वराने नाना भेद निर्माण केले आहेत, त्या भेदांनीच ही सारी सृष्टी चालते. पण अंधळेच जर परीक्षक बनून बसले, तर तेथे खरी परीक्षा कोठून होणार?

जेथें परीक्षेचा अभाव । तो टोणपा समुदाव । गुणचि नाहीं गौरव । येईल कैंचें ॥ २१ ॥

जेथे परीक्षेचाच अभाव आहे, तो टोणप्यांचा समुदाय होय. जेथे गुणच नाहीत तेथे गौरव कोठून येणार?

खरें खोटें येकचि जालें । विवेकानें काय केलें । असार सांडून सार घेतलें । साधुजनीं ॥ २२ ॥

खरे आणि खोटे यांना एकच मानले, तर मग विवेकाने साधले तरी काय? साधुजनांनी मात्र असार सोडून सारच स्वीकारलेले असते.

उत्तम वस्तूचि परीक्षा । कैसी घडे नतद्रक्षा । दीक्षाहीनापासीं दीक्षा । येईल कैंची ॥ २३ ॥

उत्तम वस्तूची खरी परीक्षा दुर्जनाला कशी घडणार? ज्याला दीक्षाच नाही, त्याच्याजवळ दीक्षा कोठून येणार?

आपलेन वोंगळपणें । दिशाकरून शौच्य नेणे । वेद शास्त्रें पुराणें । त्यास काये करिती ॥ २४ ॥

जो स्वतःच्या घाणेरडेपणामुळे शौचाची साधी शुद्धताही जाणत नाही, त्याला वेद, शास्त्रे, पुराणे तरी काय करणार?

आधीं राखावा आचार । मग पाहावा विचार। आचारविचारें पैलपार । पाविजेतो ॥ २५॥

आधी आचार राखावा, मग विचार करावा. आचार व विचार या दोन्हींच्या साह्यानेच पैलतीर गाठता येतो.

जे नेमकास न कळे । तें बश्कळास केवी कळे । डोळस ठकती आंधळे । कोण्या कामाचे ॥ २६ ॥

जे नेमक्या, चोख माणसालाही कळत नाही, ते बडबड्या मूर्खाला कसे कळणार? डोळस माणसेच जेथे फसतात, तेथे आंधळे कशाच्या उपयोगाचे?

पापपुण्य स्वर्ग नर्क । अवघेंच मानिलें येक । विवेक आणी अविवेक । काये मानावें ॥ २७ ॥

पाप-पुण्य, स्वर्ग-नरक हे सगळे एकच मानले, तर मग विवेक व अविवेक तरी काय मानावे?

अमृत विष येक म्हणती । परी विष घेतां प्राण जाती । कुकर्में होते फजिती । सत्कर्में कीर्ति वाढे ॥ २८ ॥

अमृत व विष एकच आहे असे म्हणतात खरे, पण विष घेतले असता प्राण जातातच. कुकर्मांनी फजिती होते, तर सत्कर्मांनी कीर्ती वाढते.

इहलोक आणि परलोक । जेथें नाहीं साकल्प विवेक । तेथें अवघेच निरार्थक । सकळ कांहीं ॥ २९ ॥

इहलोक व परलोक या दोन्हींबाबत जेथे निश्चित विवेकच नाही, तेथे सर्व काही निरर्थकच ठरते.

म्हणौन संतसंगेंचि जावें । सत्शास्त्रचि श्रवण करावें । उत्तम गुणास अभासावें । नाना प्रयेत्‍नें ॥ ३० ॥

म्हणून संतांच्याच संगतीने जावे, सत्शास्त्रांचेच श्रवण करावे. नाना प्रयत्नांनी उत्तम गुणांचा अंगीकार करावा.