ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । जैसें गगन अंतराळ । निराकार केवळ । निर्विकारी ॥ १ ॥

ब्रह्म हे निर्मळ व निश्चळ आहे, जणू आकाशाचे अंतराळच. ते केवळ निराकार असून सर्वस्वी निर्विकार आहे.

अंतचि नाहीं तें अनंत । शाश्वत आणी सदोदित । असंत नव्हे तें संत । सर्वकाळ ॥ २ ॥

ज्याला अंतच नाही ते अनंत होय, ते शाश्वत व सदैव असणारे आहे. जे कधीच नाहीसे होत नाही तेच खरे सत् (संत) होय, सर्वकाळ तसेच राहणारे.

परब्रह्म तें अविनाश । जैसें आकाश अवकाश । न तुटे न फुटे सावकास । जैसें तैसें ॥ ३ ॥

परब्रह्म हे अविनाशी असून आकाशातील पोकळीसारखे आहे. ते कधी तुटत नाही, फुटत नाही; अनंत काळ जसेच्या तसे राहते.

तेथें ज्ञान ना अज्ञान । तेथें स्मरण ना विस्मरण । तेथें अखंड निर्गुण । निरावलंबी ॥ ४ ॥

तेथे ज्ञान नाही आणि अज्ञानही नाही, स्मरण नाही आणि विस्मरणही नाही. तेथे केवळ अखंड निर्गुण व निराधार असे तत्त्वच आहे.

तेथें चंद्र सूर्य ना पावक । नव्हे काळोखें ना प्रकाशक । उपाधीवेगळें येक । निरोपाधी ब्रह्म ॥ ५ ॥

तेथे चंद्र, सूर्य वा अग्नी नाहीत; ते अंधाराचेही नाही व प्रकाशाचेही नाही. सर्व उपाधींपासून वेगळे असे ते एकमेव निरुपाधिक ब्रह्म आहे.

निश्चळीं स्मरण चेतलें । त्यास चैतन्य ऐसें कल्पिलें । गुणासमत्वें जालें । गुणसाम्य ऐसें ॥ ६ ॥

त्या निश्चल ब्रह्मामध्ये स्मरणरूप स्पंदन उठले, त्यालाच चैतन्य असे मानले जाते. गुणांचे समत्व झाल्याने त्यास गुणसाम्य असे नाव पडले.

गगनीं आली अभ्रछ्याया । तैसी जाणिजे मूळमाया । उद्‍भव आणी विलया । वेळ नाहीं ॥ ७ ॥

आकाशात ढगाची छाया यावी तशी मूळमाया उत्पन्न झाली असे जाणावे. तिच्या उत्पत्तीला व लयाला वेळ लागतच नाही.

निर्गुणीं गुणविकारु । तोचि शड्गुणैश्वरु । अर्धनारीनटेश्वरु । तयास म्हणिजे ॥ ८ ॥

निर्गुण तत्त्वात गुणांचा विकार प्रगटला, तोच षड्गुणैश्वर्यसंपन्न ईश्वर होय. त्यालाच अर्धनारीनटेश्वर असेही म्हणतात.

आदिशक्ति शिवशक्ति । मुळीं आहे सर्वशक्ति । तेथेऊन पुढें नाना वेक्ती । निर्माण जाल्या ॥ ९ ॥

आदिशक्ती अर्थात शिवशक्ती ही मुळात सर्व शक्तींचे उगमस्थान आहे. तेथूनच पुढे नाना व्यक्ती (रूपे) निर्माण झाल्या.

तेथून पुढें शुद्धसत्व । रजतमाचें गूढत्व । तयासि म्हणिजे महत्तत्त्व । गुणक्षोभिणी ॥ १० ॥

तेथून पुढे शुद्धसत्त्व आणि रज-तम यांचे गूढ मिश्रण निर्माण झाले, त्यालाच महत्तत्त्व अथवा गुणक्षोभिणी म्हणतात.

मुळीं असेचिना वेक्ती । तेथें कैंची शिवशक्ती । ऐसें म्हणाल तरी चित्तीं । सावधान असावें ॥ ११ ॥

मुळात व्यक्तित्वच नसेल तर तेथे शिवशक्ती कोठून असणार, असे जर तुम्ही म्हणाल, तर याविषयी मनात सावध राहायला हवे.

ब्रह्मांडावरून पिंड । अथवा पिंडावरून ब्रह्मांड । अधोर्ध पाहातां निवाड । कळों येतो ॥ १२ ॥

ब्रह्मांडावरून पिंडाचा किंवा पिंडावरून ब्रह्मांडाचा विचार करता, वर-खाली पाहिले असता याचा निवाडा कळून येतो.

बीज फोडून आणिलें मना । तेथें फळ तों दिसेना । वाढत वाढत पुढें नाना । फळें येती ॥ १३ ॥

बी फोडून मनात आणले असता त्यात फळ कोठेच दिसत नाही. परंतु तेच वाढत वाढत पुढे नाना फळे देते.

फळ फोडितां बीज दिसे । बीज फोडितां फळ नसे । तैसा विचार असे । पिंडब्रह्मांडीं ॥ १४ ॥

फळ फोडले असता आत बीज दिसते, पण बीज फोडले असता फळ आत नसते. असाच काहीसा विचार पिंड व ब्रह्मांड यांच्याबाबत आहे.

नर नारी दोनी भेद । पिंडीं दिसती प्रसिद्ध । मुळी नस्तां विशद । होतील कैसीं ॥ १५ ॥

पुरुष व स्त्री हे दोन भेद पिंडामध्ये स्पष्टपणे दिसतात. मुळातच जर ते नसते, तर ते इतके उघड कसे झाले असते?

नाना बीजरूप कल्पना । तींत काये येक असेना । सूक्ष्म म्हणोनि भासेना । येकायेकीं ॥ १६ ॥

नाना कल्पना बीजरूपाने मुळातच सामावलेल्या असतात, त्यांत काय काय नसते असे नाही. त्या अतिशय सूक्ष्म असल्याने एकाएकी दिसून येत नाहीत.

स्थूळाचें मूळ ते वासना । ते वासना आधीं दिसेना । स्थूळावेगळें अनुमानेना । सकळ कांहीं ॥ १७ ॥

स्थूळाचे मूळ वासना (सूक्ष्म इच्छा) आहे, पण ती वासना आधी दिसत नाही. स्थूळाशिवाय तिचा अंदाजही येत नाही.

कल्पनेची सृष्टी केली । ऐसीं वेदशास्त्रें बोलिलीं । दिसेना म्हणोन मिथ्या केली । न पाहिजेत कीं ॥ १८ ॥

ही सृष्टी कल्पनेने निर्माण झाली आहे, असे वेदशास्त्रे सांगतात. परंतु ती (सूक्ष्म कारणे) दिसत नाहीत म्हणून त्यांना खोटी मानू नये.

पडदा येका येका जन्माचा । तेथें विचार कळे कैंचा । परंतु गूढत्व हा नेमाचा । ठाव आहे ॥ १९ ॥

प्रत्येक जन्मामागे एक पडदा असतो, त्यामुळे तेथील विचार कसा कळणार? पण हे गूढत्व नियमानुसार असलेली गोष्ट आहे.

नाना पुरुषांचे जीव । नाना स्त्रियांचे जीव । येकचि परी देहस्वभाव । वेगळाले ॥ २० ॥

अनेक पुरुषांचे जीव आणि अनेक स्त्रियांचे जीव मुळात एकाच स्वरूपाचे असतात, परंतु देहस्वभावाने ते वेगळे बनतात.

नवरीस नवरी नलगे । ऐसा भेद दिसों लागे । पिंडावरून उमगे । ब्रह्मांडबीज ॥ २१ ॥

वधूला वधू आवडत नाही, असा भेद पिंडातच दिसून येतो. या पिंडावरूनच ब्रह्मांडाचे मूळ बीज उमगते.

नवरीचें मन नवयावरी । नवयाचें मन नवरीवरी । ऐसी वासनेची परी । मुळींहून पाहावी ॥ २२ ॥

वधूचे मन वराकडे आणि वराचे मन वधूकडे ओढले जाते. वासनेचा हा स्वभाव अगदी मुळापासूनच पाहायला हवा.

वासना मुळींची अभेद । देहसमंधें जाला भेद । तुटतां देहाच समंध । भेद जेला ॥ २३ ॥

मुळात वासना अभेद (एकरूप) असते, देहाच्या संबंधामुळे तिच्यात भेद निर्माण होतो. देहाचा संबंध तुटला की तो भेदही नाहीसा होतो.

नरनारीचें बीजकारण ।शिवशक्तीमधें जाण । देह धरितां प्रमाण । कळों आलें ॥ २४ ॥

पुरुष व स्त्री यांचे मूळ बीजकारण शिवशक्तीमध्येच आहे हे जाणावे. देह धारण केल्यावरच हे सत्य प्रत्ययास येते.

नाना प्रीतीच्या वासना । येकाचें येकास कळेना । तिक्षण दृष्टीनें अनुमाना । कांहींसें येतें ॥ २५ ॥

प्रीतीच्या नाना वासना असतात, त्या एकमेकांना कळतही नाहीत. केवळ तीक्ष्ण दृष्टीने काहीसा अंदाज घेता येतो.

बाळकास वाढवी जननी । हें तों नव्हे पुरुषाचेनी । उपाधी वाढे जयेचेनी । ते हे वनिता ॥ २६॥

बाळकाला वाढवते ती जननी, हे पुरुषाकडून घडणारे कार्य नव्हे. जिच्यामुळे ही सारी व्याप्ती वाढते ती स्त्री होय.

वीट नाहीं कंटाळानाहीं । आलस्य नाहीं त्रास नाहीं । इतुकी माया कोठेंचि ना हीं । मातेगेगळी ॥ २७ ॥

मातेला कंटाळा येत नाही, विटही येत नाही, आळस नाही की त्रासही नाही. इतकी माया मातेशिवाय कोठेच आढळत नाही.

नाना उपाधी वाढऊं जाणे । नाना मायेनें गोऊं जाणे । नाना प्रीती लाऊं जाणे । नाना प्रपंचाची ॥ २८ ॥

ती नाना जबाबदाऱ्या वाढवायला जाणते, नाना मायेने गुंतवून घ्यायला जाणते. संसाराच्या नाना गोष्टींत प्रीती लावायलाही ती जाणते.

पुरुषास स्त्रीचा विश्वास । स्त्रीस पुरुषाचा संतोष । परस्परें वासनेस । बांधोन टकिलें ॥ २९॥

पुरुषाला स्त्रीचा विश्वास असतो, तर स्त्रीला पुरुषाकडून संतोष हवा असतो. अशा प्रकारे दोघांना परस्परांच्या वासनेने बांधून टाकले आहे.

ईश्वरें मोठें सूत्र केलें । मनुष्यमात्र गुंतोन राहिलें । लोभाचें गुंडाळें केलें । उगवेना ऐसें ॥ ३० ॥

ईश्वराने हा मोठा जाळ रचलेला आहे, ज्यात सर्व मनुष्यमात्र गुंतून पडले आहेत. त्याने लोभाचे असे गुंतवळे तयार केले आहे की ते सहजी सुटत नाही.

ऐसी परस्परें आवडी । स्त्रीपुरुषांची माहां गोडी । हे मुळींहून चालिली रोकडी । विवेकें पाहावी ॥ ३१ ॥

स्त्री-पुरुषांमधील ही परस्परांची गोडी व आवड मुळापासूनच अशीच प्रत्यक्ष चालत आलेली आहे, ती विवेकाने पारखून पाहावी.

मुळीं सूक्ष्म निर्माण जालें । पुढें पष्ट दिसोन आलें। उत्पतीचें कार्य चाले। उभयतांकरितां ॥ ३२ ॥

मुळात हे सूक्ष्मरूपाने निर्माण झाले, पुढे ते स्पष्ट रूपाने दिसू लागले. दोघांच्या द्वारेच उत्पत्तीचे कार्य चालत राहते.

मुळीं शिवशक्ती खरें । पुढें जालीं वधुवरें । चौयासि लक्ष विस्तारें । विस्तारली जे ॥ ३३॥

मुळात हे खरोखर शिवशक्तीच होते, त्यातूनच पुढे वधू-वर निर्माण झाले. त्यांच्याच विस्ताराने चौऱ्यांशी लक्ष योनी विस्तारल्या.

येथें शिवशक्तीचें रूप केलें । श्रोतीं मनास पाहिजे आणिलें । विवरलियांविण बोलिलें। तें वेर्थ जाणावें ॥ ३४ ॥

येथे शिवशक्तीचे स्वरूप उलगडून सांगितले आहे, ते श्रोत्यांनी मनःपूर्वक ध्यानात घ्यावे. नीट विवरण केल्याशिवाय नुसते ऐकलेले बोलणे व्यर्थ समजावे.