येकवीस सहश्र सासें जपा । नेमून गेली ते अजपा । विचार पाहातां सोपा । सकळ कांहीं ॥ १ ॥

एकवीस हजार सहाशे वेळा नियमितपणे चालणारा जप म्हणजेच अजपा होय. याचा विचार केला असता ते सर्व काही सोपेच आहे.

मुखीं नासिकीं असिजे प्राणें । तयास अखंड येणें जाणें । याचा विचार पाहाणें । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ २ ॥

मुख व नाकपुड्यांतून प्राण अखंड ये-जा करत असतो. याचा विचार सूक्ष्म दृष्टीने पाहावा.

मुळीं पाहातां येक स्वर । त्याचा तार मंद्र घोर । त्या घोराहून सूक्ष्म विचार । अजपाचा ॥ ३ ॥

मुळात पाहिले तर हा एकच स्वर आहे, त्याचे तार, मंद्र, घोर असे प्रकार असतात. त्या घोरातूनही अजपाचा विचार अधिक सूक्ष्म आहे.

सरिगमपदनिस । सरिं मात्रुका सायास । प्रथम स्वरें मात्रुकांस । म्हणोन पाहवें ॥ ४ ॥

सा-रि-ग-म-प-द-नि-स या सप्तस्वरांची मूळाक्षरे (मात्रुका) फार परिश्रमाने साधाव्या लागतात. प्रथम स्वरांना मात्रुका म्हणूनच पाहावे.

परेवाचेहून आर्तें । आणि पश्यंती खालतें । स्वराचे जन्मस्थान तें । तेथून उठे ॥ ५ ॥

परावाणीहून सूक्ष्म आणि पश्यंतीच्याही खाली असे स्वराचे जन्मस्थान आहे. तेथूनच हा स्वर उत्पन्न होतो.

येकांतीं उगेंच बैसावें । तेथें हें समजोन पाहावें । अखंड घ्यावें सांडावें । प्रभंजनासी ॥ ६ ॥

एकांतात शांतपणे बसून हे समजून घ्यावे. या प्रभंजनाला (श्वासाला) अखंड घेत व सोडत राहावे लागते, हे नीट पाहावे.

येकांतीं मौन्य धरून बैसे । सावध पाहातां कैसें भासे । सोहं सोहं ऐसे । शब्द होती ॥ ७ ॥

एकांतात मौन धरून बसावे. सावधपणे पाहिले असता कसा भास होतो पाहा — 'सोऽहं सोऽहं' असे शब्द उमटतात.

उच्चरेंविण जे शब्द । ते जाणावे सहजशब्द । प्रत्ययायेती परंतु नाद । कांहींच नाहीं ॥ ८ ॥

उच्चार न करताच जे शब्द ऐकू येतात, त्यांना सहजशब्द म्हणावे. ते अनुभवास येतात, पण त्यांचा प्रत्यक्ष नाद मात्र मुळीच नसतो.

ते शब्द सांडून बैसला । तो मौनी म्हणावा भला । योगाभ्यासाचा गल्बला । याकारणें ॥ ९ ॥

तेही शब्द सोडून जो स्थिर बसतो, त्यालाच खरा मौनी म्हणावे. याच कारणासाठी योगाभ्यासाचा एवढा खटाटोप केला जातो.

येकांतीं मौन्य धरून बैसला । तेणें कोण शब्द जाला । सोहं ऐसा भासला । अंतर्यामीं ॥ १० ॥

एकांतात मौन धरून बसला असता कोणता शब्द उमटला? अंतर्यामी 'सोऽहं' असा भास झाला.

धरितां सो सांडितां हं । अखंड चाले सोहं सोहं । याचा विचार पाहातं बहु । विस्तारला ॥ ११ ॥

श्वास आत घेताना 'सो' आणि सोडताना 'हं' असे अखंड 'सोऽहं सोऽहं' चालूच असते. याचा विचार करू गेल्यास तो फार विस्तृत ठरतो.

देहधारक तितुका प्राणी । श्वेतजौद्विजादिक खाणी । स्वासोस्वास नस्तां प्राणी । कैसे जिती ॥ १२ ॥

देह धारण करणारा प्रत्येक प्राणी — अंडज, स्वेदज, उद्भिज इत्यादी सर्व योनींतील — श्वासोच्छ्वासाशिवाय कसा जगेल?

ऐसी हे अजपा सकळासी । परंतु कळे जाणत्यासी । सहज सांडून सायासी । पडोंच नये ॥ १३ ॥

अशी ही अजपा सर्वांच्याच ठायी अखंड चालू असते, पण ती फक्त जाणत्यालाच कळते. सहज असलेली गोष्ट सोडून उगाच परिश्रमात पडू नये.

सहज देव असतचि असे । सायासें देव फुटे नासे । नासिवंत देवास विश्वासे । ऐसा कवणु ॥ १४ ॥

देव सहजपणेच अस्तित्वात असतो; परिश्रमाने मिळवलेला देव मात्र फुटतो, नाश पावतो. अशा नाशवंत देवावर कोण विश्वास ठेवील?

जगदांतराचें दर्शन । सहज घडे अखंड ध्यान । आत्म‍इछेनें जन । सकळ वर्तती ॥ १५ ॥

जगाच्या अंतरंगाचे दर्शन सहजच घडते, अखंड ध्यानही सहज लागते. सर्व लोक शेवटी आत्म्याच्याच इच्छेने वागत असतात.

आत्मयाचें समाधान । घडे तैसेंचि आशन । सांडिलें फिटले समर्पण । तयासीच होये ॥ १६ ॥

आत्म्याचे जसे समाधान असेल तसेच अन्नही मिळत जाते. जे सोडलेले, जे फिटलेले, तेच खरे समर्पण त्या आत्म्याला होते.

अग्नपुरुष पोटीं वसती । तयास अवदानें सकळ देती । लोक आज्ञेमधें असती । आत्मयांचे ॥ १७ ॥

अग्निपुरुष (वैश्वानर) पोटामध्ये वास करतो, त्यालाच सर्व अवदाने (अन्नाहुती) अर्पण केली जातात. सर्व लोक शेवटी आत्म्याच्याच आज्ञेत असतात.

सहज देवजपध्यानें । सहज चालणें स्तुती स्तवनें । सहज घदे तें भगवान्नें । मान्य कीजे ॥ १८ ॥

देवाचे जप-ध्यान सहजपणे होते, चालणे-बोलणे, स्तुती-स्तवनही सहजपणेच घडते. जे सहजपणे घडते तेच भगवंताला मान्य असते.

सहज समजायाकारणें । नाना हटयोग करणें । परंतु येकायेकीं समजणें । घडत नाहीं ॥ १९ ॥

हे सहज तत्त्व समजण्यासाठी लोक नाना हठयोगाचे प्रकार करतात. परंतु ते एकाएकी, क्षणार्धात समजणे घडत नाही.

द्रव्य चुकतें दरिद्र येतें । तळीं लक्ष्मी वरी वर्ततें । प्राणी काये करील तें । ठाउकें नाहीं ॥ २० ॥

कधी धन हुकते, दारिद्र्य येते; तर कधी तळाशी लक्ष्मी असूनही वर मात्र वेगळेच वर्तन घडते. यात प्राणी नेमके काय करू शकेल हे कोणाला ठाऊक नसते.

तळघरामधें उदंड द्रव्य । भिंतीमधें घातलें द्रव्य । स्तंभीं तुळवटीं द्रव्य । आपण मधें ॥ २१ ॥

तळघरात प्रचंड धन असते, भिंतीतही धन पुरलेले असते. खांबात, तुळईत धन दडवलेले असते आणि स्वतः मात्र गरिबीत असतो.

लक्ष्मीमध्यें करंटा नांदे । त्याचें दरिद्र अधिक सांदे । नवल केलें परमानंदें । परमपुरुष ॥ २२ ॥

लक्ष्मीच्या मध्ये राहूनही करंटा माणूस दारिद्र्यातच खितपत पडतो. हे मोठे नवल त्या परमानंदस्वरूप परमपुरुषाने घडवून आणलेले आहे.

येक पाहाती येक खाती । ऐसी विवेकाची गती । प्रवृत्ति अथवा निवृत्ती । येणेंचि ज्ञायें ॥ २३ ॥

कोणी केवळ पाहतात, कोणी प्रत्यक्ष उपभोगतात — विवेकाची गती अशीच असते. प्रवृत्ती असो वा निवृत्ती, हे यावरूनच कळते.

अंतरीं वसतां नारायेणें । लक्ष्मीस काये उणें । ज्याची लक्ष्मी तो आपणें । बळकट धरावा ॥ २४ ॥

अंतःकरणात नारायण वास करत असता लक्ष्मीची काय उणीव भासणार? ज्याच्या ठायी खरी लक्ष्मी आहे, त्या परमेश्वरालाच स्वतः घट्ट धरून राहावे.