निश्चळ ब्रह्मी चंचळ आत्मा । सकळां पर जो परमात्मा । चैतन्य साक्षी ज्ञानात्मा । शड्गुणैश्वरु ॥ १ ॥

निश्चल अशा ब्रह्मामध्ये चंचल आत्मतत्त्व प्रगटते, तोच सर्वांहून श्रेष्ठ परमात्मा होय. तो चैतन्यरूप साक्षी, ज्ञानस्वरूप असून ऐश्वर्य, वीर्य, यश, श्री, ज्ञान व वैराग्य या सहा गुणांनी संपन्न असा ईश्वर आहे.

सकळ जगाचा ईश्वरु । म्हणौन नामें जगदेश्वरु । तयापासून विस्तारु । विस्तारला ॥ २ ॥

तोच सर्व जगाचा ईश्वर असल्यामुळे त्याला जगदीश्वर म्हणतात. त्याच्यापासूनच हा सारा विस्तार निर्माण झाला.

शिवशक्ती जगदेश्वरी । प्रकृतिपुरुष परमेश्वरी । मूळमाया गुणेश्वरी । गुणक्षोभिणी ॥ ३ ॥

त्याच जगदीश्वरात शिव व शक्ती, प्रकृती व पुरुष हे भाव सामावलेले आहेत. मूळमाया ही गुणांची स्वामिनी असून तीच गुणांना क्षुब्ध करणारी गुणक्षोभिणी आहे.

क्षेत्रज्ञ द्रष्टा कूटस्त साक्षी । अंतरात्मा सर्वसाक्षी । सुद्धसत्व महत्तत्त्व परीक्षी । जाणता साधु ॥ ४ ॥

तोच क्षेत्रज्ञ, द्रष्टा, अविचल साक्षी आणि सर्वांचा अंतरात्मा होय. शुद्धसत्त्व व महत्तत्त्व यांची पारख करणारा जाणता साधुपुरुषच त्याला ओळखू शकतो.

ब्रह्मा विष्णु महेश्वरु । नाना पिंडी जीवेश्वरु । त्यास भासती प्राणीमात्रु । लहानथोर ॥ ५ ॥

तोच ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वर होऊन राहतो आणि निरनिराळ्या शरीरांत जीवेश्वर बनून वावरतो. त्याच्याच ठायी लहानथोर सर्व प्राणिमात्र भासमान होतात.

देहदेउळामधें बैसला । न भजतां मारितो देहाला । म्हणौनि त्याच्या भेणें तयाला । भजती लोक ॥ ६ ॥

तो देहरूपी देवळात बसलेला आहे; त्याची उपासना न केल्यास तो देहालाच नाश पावायला लावतो. म्हणून त्याच्या भीतीने लोक त्याची पूजा-अर्चा करतात.

जे वेळेसी भजन चुकले । तें तें तेव्हां पछ्याडिलें । आवडीनें भजों लागले । सकळ लोक ॥ ७ ॥

ज्या ज्या वेळी त्याची उपासना चुकली, त्या त्या वेळी त्रास सहन करावा लागला. म्हणूनच सर्व लोक आवडीने त्याची भक्ती करू लागले.

जें जें जेव्हां आक्षेपिले । तें तें तत्काळचि दिधलें । त्रैलोक्य भजों लागलें । येणें प्रकरें ॥ ८ ॥

ज्या ज्या गोष्टीची मागणी केली, ती ती त्याने तत्काळ पुरवली. यामुळेच त्रैलोक्य त्याची उपासना करू लागले.

पांचा विषयांचा नैव्यद्य । जेव्हां पाहिजे तेव्हां सिद्ध । ऐसें न करितां सद्य । रोग होती ॥ ९ ॥

पाच विषयांचा नैवेद्य ज्या वेळी हवा त्या वेळी सिद्ध असावा लागतो. तसे न केल्यास लगेचच रोग उद्भवतात.

जेणें काळें नैव्यद्य पावेना । तेणें काळें देव राहेना । भाग्य वैभव पदार्थ नाना । सांडून जातो ॥ १० ॥

ज्या वेळी हा नैवेद्य मिळत नाही, त्या वेळी देव (देह) टिकत नाही. भाग्य, वैभव व नाना पदार्थ सोडून तो निघून जातो.

जातो तों कळो देईना । कोणास ठाउकें होयेना । देवेंविण अनुमानेना । कोणास देव ॥ ११ ॥

तो कधी निघून जातो हे कळतही नाही, कोणालाही त्याचा अंदाज लागत नाही. देव गेल्याशिवाय देव होता हेच कोणाला उमगत नाही.

देव पाहावयकारणें । देउळें लागती पाहाणें । कोठेंतरी देउळाच्या गुणें । देव प्रगटे ॥ १२ ॥

देव पाहायचा असेल तर त्यासाठी देवळे पाहावी लागतात. एखाद्या देवळाच्या गुणधर्मानेच कुठेतरी देव प्रगट होतो.

देउळें म्हणिजे नाना शरीरें । तेथें राहिजें जीवेश्वेरे । नान शरीरें नाना प्रकारें । अनंत भेदें ॥ १३ ॥

ही देउळे म्हणजेच निरनिराळी शरीरे होत, ज्यांमध्ये जीवेश्वर वास करतो. अनंत भेदांनी नाना प्रकारची शरीरे अस्तित्वात आहेत.

चालतीं बोलतीं देउळें । त्यामधें राहिजें राउळें । जितुकीं देउळें तितुकीं सकळें । कळली पाहिजे ॥ १४ ॥

चालणारी, बोलणारी हीच खरी देवळे असून त्यांच्यामध्येच परमेश्वर वास करतो. जितकी देवळे आहेत तितकी सगळी ओळखता आली पाहिजेत.

मछ कूर्म वाराह देउळें । भूगोळ धरिला सर्वकाळें । कराळें विक्राळें निर्मळें । कितियेक ॥ १५ ॥

मत्स्य, कूर्म, वराह अशीही देवळे (अवतार-देह) आहेत, ज्यांनी अखंड काळ पृथ्वीला धारण केले. भयंकर, रौद्र, तसेच निर्मळ अशी असंख्य प्रकारची शरीरे आहेत.

कित्येक देऊळीं सौख्य पाहे । भरतां आवघें सिंध आहे । परी तें सर्वकाळ न राहे । अशाश्वत ॥ १६ ॥

कित्येक देवळांत मनुष्य सुख पाहतो, जणू सारा समुद्रच भरलेला असतो. परंतु ते सुख शाश्वत नसून सर्वकाळ टिकत नाही.

अशाश्वताचा मस्तकमणीं । जयाची येवढी करणी । दिसेना तरी काय जालें धनी । तयासीच म्हणावें ॥ १७ ॥

या अशाश्वत सृष्टीच्या मस्तकी जो मुकुटमणीसारखा आहे व ज्याची एवढी करणी घडते, तो प्रत्यक्ष दिसत नसला तरी त्यालाच खरा धनी म्हणावे.

उद्‍भवोन्मुख होतां अभेद । विमुख होतां उदंड खेद । ऐसा अधोर्ध संवाद । होत जातो ॥ १८ ॥

त्याच्याकडे अभिमुख होता अभेदाचा अनुभव येतो आणि विन्मुख होता प्रचंड खेद प्राप्त होतो. असा हा वर-खालचा खेळ अखंड चालू असतो.

सकळांचे मूळ दिसेना । भव्य भारी आणी भासेना । निमिष्य येक वसेना । येके ठाइं ॥ १९ ॥

सर्वांचे मूळ असूनही तो दिसत नाही; अतिशय भव्य व महान असूनही भासत नाही. तो एका क्षणभरही एका ठिकाणी स्थिर राहत नाही.

ऐसा अगाध परमात्मा । कोण जाणे त्याचा महिमा । तुझी लीळा सर्वोत्तमा । तूंच जाणसी ॥ २० ॥

असा हा अगाध परमात्मा आहे, त्याचा महिमा कोणाला कळणार? हे सर्वोत्तमा, तुझी लीला तूच जाणतोस.

संसारा आलियाचें सार्थक । जेथें नित्यानित्यविवेक । येहलोक आणी परलोक । दोनीं साधिले ॥ २१ ॥

संसारात जन्म घेतल्याचे सार्थक तेथेच होते, जेथे नित्य व अनित्य यांचा विवेक साधला जातो. अशा विवेकानेच इहलोक व परलोक दोन्ही साधले जातात.

मननसीळ लोकांपासीं । अखंड देव आहिर्निशीं । पाहातां त्यांच्या पूर्वसंचितासी । जोडा नाहीं ॥ २२ ॥

मनन करणाऱ्या साधकांच्या ठायी देव रात्रंदिवस अखंड वास करतो. त्यांच्या पूर्वसंचित पुण्याईला दुसरी जोड सापडणे कठीण आहे.

अखंड योग म्हणोनि योगी । योग नाहीं तो वियोगी । वियोगी तोहि योगी । योगबळें ॥ २३ ॥

अखंड ईश्वराशी योग साधलेला तो खरा योगी, आणि ज्याचा तो योग साधलेला नाही तो वियोगी होय. परंतु योगाच्या सामर्थ्याने वियोगीही पुढे योगी बनू शकतो.

भल्यांची महिमा ऐसी । जे सन्मार्ग लावी लोकांसी । पोहणार असतां बुडतयासी । बुडों नेदावें ॥ २४ ॥

सज्जनांचा महिमा असा असतो की ते लोकांना सन्मार्गाला लावतात. आपण पोहणारे असताना बुडणाऱ्याला बुडू देऊ नये.

स्थूळसूक्ष्मतत्वझाडा । पिंडब्रह्मांडाचा निवाडा । प्रचित पाहे ऐसा थोडा । भूमंडळीं ॥ २५ ॥

स्थूळ व सूक्ष्म तत्त्वांचा शोध घेऊन पिंड व ब्रह्मांड यांचा निवाडा प्रत्यक्ष अनुभवाने पाहणारा या पृथ्वीवर विरळाच असतो.

वेदांतीचें पंचिकर्ण । अखंड तयाचें विवर्ण । महांवाक्यें अंतःकरण । रहस्य पाहे ॥ २६ ॥

वेदांतातील पंचीकरणाचे विवरण तो अखंड करत राहतो आणि महावाक्यांच्या साहाय्याने अंतःकरणाचे रहस्य शोधून पाहतो.

ये पृथ्वीमधें विवेकी असती । धन्य तयांची संगती । श्रवणमात्रें पावती गती । प्राणीमात्र ॥ २७ ॥

या पृथ्वीवर जे विवेकी पुरुष असतात, त्यांची संगत धन्य होय. त्यांचे केवळ श्रवण केल्यानेही प्राणिमात्रांना सद्गती प्राप्त होते.

सत्संग आणी सत्शास्त्रश्रवण । अखंड होतसे विवर्ण । नाना सत्संग आणी उत्तम गुण । परोपकाराचे ॥ २८ ॥

सत्संगती व सत्शास्त्रांचे श्रवण अखंड चालू असते, त्यातून विवेचन घडते. अशा सत्संगातून परोपकाराचे उत्तम गुण अंगी बाणतात.

जे सद्‍कीर्तीचे पुरुष । ते परमेश्वराचे अंश । धर्मस्थापनेचा हव्यास । तेथेंचि वसे ॥ २९ ॥

जे पुरुष सत्कीर्तीने वागतात, ते परमेश्वराचेच अंश असतात. धर्मस्थापनेची तळमळ त्यांच्याच ठायी वास करते.

विशेष सारासार विचार । तेणें होय जग्गोद्धार । संगत्यागें निरंतर । होऊन गेले ॥ ३० ॥

सार-असार यांचा विशेष विवेक केल्यानेच जगाचा उद्धार होतो. अशा विवेकी पुरुषांनी संगाचा त्याग करून सदैव मुक्तपणे वर्तन केले.