मुळीं उदक निवळ असतें । नाना वल्लिमधें जातें । संगदोषें तैसें होतें । आंब्ल तिक्षण कडवट ॥ १ ॥

मुळात पाणी हे निर्मळ व स्वच्छ असते. पण ते नाना वेलींमधून वाहू लागले की संगतीच्या दोषाने तेच आंबट, तिखट किंवा कडू बनते.

आत्मा आत्मपणें असतो । देहसंगें विकारतो । साभिमानें भरीं भरतो । भलतिकडे ॥ २ ॥

आत्माही मुळात आत्मरूपानेच असतो, पण देहाच्या संगतीने तो विकारी बनतो. अभिमानाने भरून जाऊन तो वाटेल तिकडे वाहवत जातो.

बरी संगती सांपडली । जैसी उंसास गोडी आली । विषवल्ली फांपावली । घातकी प्राणी ॥ ३ ॥

जर चांगली संगत लाभली, तर उसाला जशी गोडी येते तसे होते. पण विषारी वेल फोफावली तर ती प्राण्यांसाठी घातक ठरते.

अठराभार वनस्पती । गुण सांगावे ते किती । नाना देहाचे संगती । आत्मयास होये ॥ ४ ॥

अठराभार वनस्पतींचे गुण किती म्हणून सांगावेत? त्याचप्रमाणे नाना प्रकारच्या देहांच्या संगतीचा परिणाम आत्म्यावरही होतो.

त्यामधें कोणी भले । ते संतसंगें निघाले । देहाभिमान सांडून गेले । विवेकबळें ॥ ५ ॥

त्यांच्यामध्ये जे भले असतात, ते संतसंगतीमुळे वेगळे ठरतात. विवेकाच्या बळावर ते देहाभिमान सोडून निघून जातात.

उदकाचा नाशचि होतो । आत्मा विवेकें निघतो । ऐसा आहे प्रत्यय तो । विवेकें पाहा ॥ ६ ॥

पाण्याचे संगदोषी रूप शेवटी नाशच पावते, पण आत्मा विवेकाच्या साह्याने त्यातून अलिप्त होऊन बाहेर पडतो. हा अनुभव विवेकानेच पडताळून पाहावा.

ज्यास स्वहितचि करणें । त्यास किती म्हणौन सांगणें । हें ज्याचें त्यानें समजणें । सकळ कांहीं ॥ ७ ॥

ज्याला स्वतःचे हित साधायचे आहे, त्याला किती म्हणून समजावून सांगावे? हे सर्व ज्याने त्याने स्वतःच समजून घ्यायचे असते.

आपला आपण करी कुडावा । तो आपला मित्र जाणावा । आपला नाश करी तो समजावा । वैरी ऐसा ॥ ८ ॥

जो स्वतःच स्वतःचे भले करतो, तोच आपला खरा मित्र समजावा. आणि जो स्वतःचाच नाश करतो, त्यालाच खरा वैरी समजावे.

आपले आपण अन्हित करावें । त्यास आडवें कोणें निघावें । येकांती जाऊन जीवें । मारी आपणासी ॥ ९ ॥

जो स्वतःच स्वतःचे अहित करतो, त्याला आडवे तरी कोणी कसे जावे? एकांतात जाऊन तो स्वतःच स्वतःचा जीव घेतो.

जो आपला आपण घातकी । तो आत्महत्यारा पातकी । याकारणें विवेकी । धन्य साधु ॥ १० ॥

जो स्वतःचाच घातकी बनतो, तो आत्महत्येचे पातक करणारा ठरतो. म्हणूनच जो विवेकी असतो तोच खरा धन्य साधु होय.

पुण्य्वंतां सत्संगती । पापिष्टां असत्संगती । गति आणि अवगती । संगतीयोगें ॥ ११ ॥

पुण्यवानांना सत्संगती लाभते, तर पापी लोकांना असत्संगती मिळते. सद्गती किंवा अधोगती ही संगतीच्याच योगाने घडते.

उत्तम संगती धरावी । आपली आपण चिंता करावी । अंतरी बरी विवरावी । बुद्धि जाणत्याची ॥ १२ ॥

उत्तम संगत धरावी, स्वतःची स्वतःच काळजी घ्यावी. जाणत्या माणसाची बुद्धी अंतःकरणात नीट विचारपूर्वक विवरून घ्यावी.

इहलोक आणि परलोक । जाणता तो सुखदायेक । नेणत्याकरितां अविवेक । प्राप्त होतो ॥ १३ ॥

इहलोक व परलोक दोन्ही जो जाणतो, तो सुखदायी ठरतो. न जाणणाऱ्याला मात्र अविवेकच प्राप्त होतो.

जाणता देवाचा अंश । नेणता म्हणिजे तो राक्षस । यामधें जें विशेष । तें जाणोन घ्यावें ॥ १४ ॥

जाणता माणूस हा देवाचा अंश समजावा, तर न जाणणारा राक्षससमान समजावा. यातील फरक काय आहे ते नीट जाणून घ्यावे.

जाणतां तो सकळां मान्य । नेणता होतो अमान्य । जेणेंकरितां होईजे धन्य । तेंचि घ्यावें ॥ १५ ॥

जो जाणतो तो सर्वांना मान्य होतो, तर जो जाणत नाही तो सर्वांना अमान्य ठरतो. ज्यायोगे आपण धन्य होऊ तेच घ्यावे.

साक्षपी शाहाण्याची संगती । तेणें साक्षपी शाहाणे होती । आळसी मूर्खाची संगती । आळसी मूर्ख ॥ १६ ॥

चोखंदळ शहाण्या माणसांची संगत लाभली की माणूसही चोखंदळ, शहाणा बनतो. आळशी मूर्खांची संगत लाभली की माणूसही आळशी, मूर्ख बनतो.

उत्तम संगतीचें फळ सुख । अद्धम संगतीचें फळ दुःख । आनंद सांडुनियां शोक । कैसा घावा ॥ १७ ॥

उत्तम संगतीचे फळ सुख असते, तर अधम संगतीचे फळ दुःख असते. आनंद सोडून शोक कशासाठी घ्यावा?

ऐसें हें प्रगट दिसे । जनामधें उदंड भासे । प्राणीमात्र वर्ततसे । उभयेयोगें ॥ १८ ॥

हे सत्य उघडपणे दिसून येते, लोकांमध्ये ते सतत जाणवते. सर्व प्राणिमात्र या दोन्ही (चांगली-वाईट संगत) योगानेच वर्तत असतात.

येका योगें सकळ योग । येका योगें सकळ वियोग । विवेकयोगें सकळ प्रयोग । करीत जवे ॥ १९ ॥

एका संगतीने सर्व मिळून येते, तर एका संगतीने सर्व दुरावते. म्हणून विवेकाच्या साह्यानेच सर्व प्रयत्न करत राहावेत.

अवचितें सांकडींत पडिलें । तरी तेथून पाहिजे निघालें । निघोन जातां जालें । परम समाधान ॥ २० ॥

अचानक संकटात सापडले तरी त्यातून बाहेर पडता आले पाहिजे. त्यातून बाहेर पडल्यावरच खरे परम समाधान लाभते.

नाना दुर्जनांचा संग । क्षणक्षणा मनभंग । याकारणें कांहीं रंग । राखोन जावें ॥ २१ ॥

दुर्जनांची संगत क्षणोक्षणी मनाला त्रास देते, मनभंग करते. म्हणूनच अशा संगतीत काहीसे अंतर राखूनच वागावे.

शाहाणा येत्‍न त्याच्या गुणें । पाहों जातां काये उणें । सुख संतोष भोगणें । नाना श्लाघ्यता ॥ २२ ॥

शहाण्या माणसाच्या प्रयत्नामुळे व गुणांमुळे पाहू गेले असता काहीच उणीव राहत नाही. सुख, संतोष व नाना प्रकारची प्रशंसा त्यालाच लाभते.

अतां लोकीं ऐसें आहे । सृष्टीमधें वर्तताहे । जो कोणी समजोन पाहे । त्यास घडे ॥ २३ ॥

आता लोकांमध्ये हे असेच घडत आहे, सृष्टीत हेच चालू आहे. जो कोणी समजून पाहतो, त्यालाच याचा लाभ होतो.

बहुरत्न वसुंधरा । जाणजाणों विचार करा । समजल्यां प्रत्ययो अंतरा- । माजीं येतो ॥ २४ ॥

ही पृथ्वी अनेक रत्नांनी भरलेली आहे, हे जाणून जाणून विचार करावा. एकदा समजल्यावर त्याचा प्रत्यय अंतःकरणातच उमटतो.

दुर्बळ अणि संपन्न । वेडें आणि वित्पन्न । हें अखंड दंडायमान । असतचि असे ॥ २५ ॥

दुर्बळ व संपन्न, वेडा व विद्वान असे भेद या जगात अखंड टिकून राहतात. हे असे सदैव चालूच असते.

येक भाग्यपुरुष मोडती । येक नवे भाग्यवंत होती । तैसीच विद्या वित्पती । होत जाते ॥ २६ ॥

कोणी भाग्यवान माणसे पडतात, तर कोणी नवे भाग्यवान बनतात. विद्या व विद्वत्तेच्या बाबतीतही असेच घडत असते.

येक भरे येक रितें । रितें मागुतें भरतें । भरतेंहि रितें होतें । काळांतरीं ॥ २७ ॥

कोणी भरभराटीत असतो, कोणी रिकामा असतो. रिकामा पुन्हा भरतो, आणि भरलेलाही काळांतराने रिकामा होतो.

ऐसी हे सृष्टीची चाली । संपत्ति दुपारची साउली । वयेसा तरी निघोन गेली । हळुहळु ॥ २८ ॥

अशी ही सृष्टीची रीत आहे; संपत्ती म्हणजे दुपारच्या वेळची सावली जणू, क्षणभंगुर. आणि आयुष्यही हळूहळू निघून जातेच.

बाळ तारुण्य आपुलें । वृधाप्य प्रचितीस आलें । ऐसें जाणोन सार्थक केलें । पाहिजे कोणियेकें ॥ २९ ॥

बालपण, तारुण्य आणि वृद्धत्व हे सर्व स्वतःच्याच अनुभवाला येते. हे जाणूनच प्रत्येकाने आपल्या जीवनाचे सार्थक करून घेतले पाहिजे.

देह जैसें केलें तैसें होतें । येत्‍न केल्यां कार्ये साधतें । तरी मग कष्टावें तें । काय निमित्य ॥ ३० ॥

देहाकडून जसे प्रयत्न केले जातात तसेच घडते, प्रयत्न केल्याने कार्य साधते. मग असे असूनही कष्ट का करू नयेत?