आत्मा देहाअध्यें असतो । नाना सुखदुखें भोगितो । सेवटीं शरीर सांडून जातो । येकायेकीं ॥ १ ॥

आत्मा देहामध्ये वास करतो आणि नाना सुखदुःखे भोगतो. शेवटी मात्र तो एकाएकी शरीर सोडून निघून जातो.

शरीरीं शक्ति तारुण्यपणीं । नाना सुखें भोगी प्राणी । अशक्त होतां वृद्धपणीं । दुःखें भोगी ॥ २ ॥

तारुण्यात शरीरात शक्ती असल्याने माणूस नाना सुखे भोगतो. पण म्हातारपणी अशक्त झाल्यावर त्याला दुःखेच भोगावी लागतात.

मरावेना ऐसी आवडी । हातपाये खोडून प्राण सोडी । नाना दुःखें अवघडी । वृद्धपणीं ॥ ३ ॥

मरावेसे वाटत नाही अशी इच्छा असूनही हातपाय गळून गेल्यावर प्राण सोडावा लागतो. वृद्धपणी नाना दुःखांनी माणूस अवघडून जातो.

देहआत्मयांची संगती । कांहींयेक सुख भोगिती । चर्फडचर्फडून जाती । देहांतकाळीं ॥ ४ ॥

देह व आत्मा यांच्या संगतीत काहीसे सुख भोगले जाते खरे, पण देहान्तकाळी मात्र तडफडत तडफडतच जीव जातो.

ऐसा आत्मा दुःखदायेक । येकांचे प्राण घेती येक । आणी सेवटीं निरार्थक । कांहींच नाहीं ॥ ५ ॥

असा हा (देहबद्ध) आत्मा दुःखदायक ठरतो; एक प्राणी दुसऱ्याचे प्राण घेतो. आणि शेवटी यातून काहीच निरर्थक उरत नाही, हाती काहीच लागत नाही.

ऐसा दों दिसांचा भ्रम । त्यास म्हणती परब्रह्म । नाना दुःखाचा संभ्रम । मानून घेतला ॥ ६॥

असा हा दोन दिवसांचा (अल्पकाळाचा) भ्रम आहे, पण त्यालाच लोक परब्रह्म समजतात. नाना दुःखांच्या या गोंधळालाच त्यांनी गोड मानून घेतले आहे.

दुःखी होऊन चर्फडून गेले । तेथें कोण समाधान जालें । कांहींयेकसुख भोगिलें । तों सवेंचि दुःख ॥ ७॥

दुःखी होऊन तडफडत गेले, त्यात कसले समाधान लाभले? कधी थोडेसे सुख भोगले तरी लगेचच पाठोपाठ दुःख येते.

जन्म दारभ्य आठवावें । म्हणिजे अवघें पडेल ठावें । नाना दुःख मोजावें । काये म्हणोनी ॥ ८ ॥

जन्मापासूनचा सारा प्रवास आठवून पाहावा, म्हणजे सर्व काही उमगून येईल. नाना दुःखांची मोजदाद तरी किती करावी?

ऐसी आत्मयाची संगती । नाना दुःखें प्राप्त होती । दैन्यवाणे होऊन जाती । प्राणीमात्र ॥ ९ ॥

आत्म्याच्या (देहासोबतच्या) अशा संगतीमुळे नाना दुःखे प्राप्त होतात. सर्व प्राणिमात्र शेवटी दीनवाणे होऊन जातात.

कांहीं आनंद कांहीं खेद । जन्मवरी पडिला समंध । नाना प्रकरीं विरुद्ध । तडातोडी ॥ १० ॥

काही आनंद, काही खेद असा हा संबंध जन्मभर पाठीशी लागलेला असतो. नाना प्रकारे परस्परविरोधी तडातोड चालूच असते.

निद्राकाळीं ढेकुण पिसा । नाना प्रकारीं वळसा । नाना उपायें वळसा । त्यांस होये ॥ ११ ॥

झोपेच्या वेळी ढेकूण, पिसवा नाना प्रकारे त्रास देतात. त्यांच्यापासून सुटका करून घ्यायला नाना उपाय करावे लागतात.

भोजनकाळी माश्या येती । नाना पदार्थ उंदीर नेती । पुढें त्यांची हि फजिती । मार्जरें करिती ॥१२ ॥

जेवताना माश्या घोंघावतात, उंदीर नाना पदार्थ पळवतात. पुढे त्या उंदरांचीही फजिती मांजरे करतात.

वा चामवा गोंचिड । गांधेलें कानटें उदंड । येकास येक चर्फड । दोहिकडे ॥ १३ ॥

डास, चिलटे, गोचीड, गांधीलमाशा, कानटे असे कितीतरी त्रास असतात. एकाकडून दुसऱ्याला दोन्ही बाजूंनी चर्फड होत राहते.

विंचु सर्प वाग रिसें । सुसरी लांडिगे माणसास माणसें । परस्परें सुखसंतोषें । येकहि नाहीं ॥ १४ ॥

विंचू, साप, वाघ, अस्वले, मगरी, लांडगे, आणि माणसाला माणूसही त्रास देतात. या सर्वांत परस्परांना खरोखर सुखसंतोष असा एकही नसतो.

चौयासि लक्ष उत्पत्ती । येकास येक भक्षिती । नाना पीडा दुःखणी किती । म्हणौन सांगावें ॥ १५ ॥

चौऱ्यांशी लक्ष योनींत एक दुसऱ्याला भक्षण करतो. नाना पीडा व दुःखे किती म्हणून सांगावीत?

ऐसी अंतरात्म्याची करणी । नाना जीव दाटले धरणीं । परस्परें संव्हारणी । येकयेकांची ॥ १६ ॥

अंतरात्म्याची करणी अशी आहे की पृथ्वीवर नाना जीव दाटीवाटीने भरलेले असतात आणि ते परस्परांचा संहार करत राहतात.

अखंड रडती । चर्फडिती । विवळविवळों प्राण देती । मूर्ख प्राणी त्यास म्हणती । परब्रह्म ॥ १७ ॥

अखंड रडतात, तडफडतात, विव्हळत विव्हळतच प्राण सोडतात. आणि तरीही मूर्ख लोक याच अवस्थेला परब्रह्म म्हणतात.

परब्रह्म जाणार नाहीं । कोणास दुःख देणार नाहीं । स्तुती निंदा दोनी नाहीं । परब्रह्मीं ॥ १८ ॥

खरे परब्रह्म कधी नाश पावणारे नाही, ते कोणालाही दुःख देणारे नाही. परब्रह्मामध्ये स्तुती किंवा निंदा असे काहीच नसते.

उदंड शिव्या दिधल्या । तितुक्या अंतरात्म्यास लागल्या । विचार पाहतां प्रत्यया आल्या । येथातथ्य ॥ १९ ॥

किती तरी शिव्या दिल्या जातात, त्या सर्व खरे तर अंतरात्म्यालाच (देहबुद्धीला) लागतात. नीट विचार करून पाहिले असता हे यथार्थपणे अनुभवास येते.

धगडीचा बटकीचा लवंडीचा । गधडीचा कुतरीचा वोंगळीचा । ऐसा हिशेब सिव्यांचा । किती म्हणोनि सांगावा ॥ २० ॥

धगडी, बटकी, लवंडी, गधडी, कुतरी, वोंगळी अशा अनेक शिव्या असतात. अशा शिव्यांचा हिशोब किती म्हणून सांगावा?

इतुकें परब्रह्मीं लागेना । तेथें कल्पनाचि चालेना । तडातोडीचें ज्ञान मानेना । कोणीयेकासी ॥ २१ ॥

एवढे सगळे खरोखर परब्रह्माला लागतच नाही, तेथे कल्पनाच पोहोचू शकत नाही. अशा तडाजोडीच्या (देहबुद्धीच्या) ज्ञानाला कोणीही परब्रह्म मानू नये.

सृष्टीमधें सकळ जीव । सकळांस कैचें वैभव । याकारणें ठायाठाव । निर्मिला देवें ॥ २२ ॥

सृष्टीत सर्वच जीव आहेत, पण सर्वांनाच वैभव कोठून मिळणार? याचसाठी देवाने प्रत्येकासाठी वेगवेगळे स्थान निर्माण केले आहे.

उदंड लोक बाजारीचे । जें जें आलें तें तें वेंचे । उत्तम तितुके भाग्याचें । लोक घेती ॥ २३ ॥

बाजारात अनेक लोक येतात, जे जे मिळेल ते ते खपते. मात्र जे उत्तम असते ते भाग्यवान लोकच घेऊन जातात.

येणें न्यायें अन्न वसन । येणेंचि न्यायें देवतार्चन । येणेंचि न्यायें ब्रह्मज्ञान । प्राप्तव्यासारिखें ॥ २४ ॥

याच न्यायाने अन्न व वस्त्र मिळते, याच न्यायाने देवतांचे पूजनही घडते. याच न्यायाने ब्रह्मज्ञानही ज्याच्या त्याच्या पात्रतेनुसार प्राप्त होते.

अवघेच लोक सुखी असती । संसार गोड करून नेती । माहाराजे वैभव भोगती । तें करंट्यास कैचें ॥ २५ ॥

सगळेच लोक सुखी असतात असे नाही; काहीजण संसार गोड करून नेतात. महाराजे वैभव भोगतात, पण ते करंट्या माणसाला कोठून मिळणार?

परंतु अंतीं नाना दुःखें । तेथें होतें सगट सारिखें । पूर्वीं भोगिलीं नाना सुखें । अंतीं दुःख सोसवेना ॥ २६ ॥

परंतु शेवटी नाना दुःखे मात्र सर्वांना सारखीच भोगावी लागतात. आधी कितीही सुखे भोगलेली असोत, शेवटी होणारे दुःख कोणालाच सोसवत नाही.

कठिण दुःख सोसवेना । प्राण शरीर सोडिना । मृत्यदुःख सगट जना । कासाविस करी ॥ २७ ॥

हे अतिकठीण दुःख सोसवत नाही, तरी प्राण शरीर सोडत नाही. मृत्यूचे हे दुःख सर्वच लोकांना कासावीस करते.

नाना अवेवहीन जालें । तैसेंचि पाहिजे वर्तलें । प्राणीं अंतकाळीं गेलें । कासाविस हौनी ॥ २८ ॥

अवयव जणू निकामी झाल्यासारखे वागावे लागते. अंतकाळी प्राणी कासावीस होऊनच जीव सोडतो.

रूप लावण्य अवघें जातें । शरीरसामर्थ्य अवघें राहातें । कोणी नस्तां मरतें । आपदआपदों ॥ २९ ॥

रूप व लावण्य सर्व निघून जाते, शरीराचे सामर्थ्यही तेथेच राहून जाते. कोणी जवळ नसतानाही अचानक आपत्तीने मृत्यू येतो.

अंतकाळ दैन्य दीन । सकळिकांस तत्समान । ऐसें चंचळ अवलक्षण । दुःखकारी ॥ ३० ॥

अंतकाळचे दैन्य व दीनता सर्वांनाच सारखीच असते. असे हे चंचल व अवलक्षणी जीवन दुःखकारकच आहे.

भोगून अभोक्ता म्हणती । हे तों अवघीच फजिती । लोक उगेच बोलती । पाहिल्याविण ॥ ३१ ॥

स्वतः सर्व भोगूनही आपण अभोक्ते (निर्लिप्त) आहोत असे म्हणतात, हे तर साफ फजितीचेच लक्षण आहे. लोक नीट पाहिल्याशिवायच असे उगाच बोलत राहतात.

अंतकाळ आहे कठिण । शेरीर सोडिना प्राण । बराड्यासारिखें लक्षण । अंतकाळीं ॥ ३२ ॥

अंतकाळ हा अत्यंत कठीण असतो, प्राण शरीर सोडायला तयार नसतो. अंतकाळी माणसाची अवस्था बेराड्यासारखी (दीन-लाचार) होऊन जाते.