थांबाथांबा ऐका ऐका । आधींच ग्रंथ सोडूं नका । सांगितलें तें ऐका । सावधपणें ॥१ ॥

थांबा, थांबा, ऐका, ऐका; हा ग्रंथ मध्येच सोडून देऊ नका. जे सांगितले जाईल ते सावधपणे ऐका.

श्रवणामध्यें सार श्रवण । तें हें अध्यात्मनिरूपण । सुचित करून अंतःकर्ण । ग्रन्थामधें विवरावें॥ २ ॥

सर्व प्रकारच्या श्रवणांमध्ये सर्वश्रेष्ठ श्रवण म्हणजे हे अध्यात्मनिरूपण होय. अंतःकरण सावध करून या ग्रंथाचे मनन करावे.

श्रवणमननाचा विचार । निजध्यासें साक्षात्कार । रोकडा मोक्षाचा उधार । बोलोंचि नये ॥३ ॥

श्रवण व मननाच्या विचारातून निदिध्यासाने साक्षात्कार घडतो. हा मोक्षाचा प्रत्यक्ष लाभ आहे, त्याबद्दल शब्दांत सांगणेच अशक्य आहे.

नाना रत्नें परीक्षितां । अथवा वजनें करितां । उत्तम सोनें पुटीं घालतां । सावधान असावें ॥ ४ ॥

नाना रत्ने पारखताना, वजन करताना, किंवा उत्तम सोने अग्नीत तापवून शुद्ध करताना जसे सावध राहावे लागते.

नाना नाणीं मोजून घेणें । नाना परीक्षा करणें । विवेकी मनुष्यासी बोलणें। सावधपणें ॥ ५ ॥

नाना नाणी मोजून घेताना, नाना परीक्षा करताना जसे सावध राहतो, तसेच विवेकी माणसाशी बोलतानाही सावधपणे बोलावे.

जैसें लाखोलीचें धान्य। निवडून वेंचितां होते मान्य । सगट मानितां अमान्य । देव क्षोभे ॥ ६ ॥

जसे लाखोलीचे (यज्ञार्थ) धान्य निवडून वेचल्यासच मान्य होते, तसेच सरसकट धरले तर ते अमान्य ठरते व देव क्षोभतो.

येकांतीं नाजुक कारबार । तेथें असावें अति तत्पर । त्याच्या कोटिगुणें विचार । अध्यात्मग्रन्थीं ॥ ७ ॥

एकांतात केलेले नाजूक काम करताना अतिशय सावध राहावे लागते. त्याहून कोटीपट अधिक सावधपणे अध्यात्मग्रंथाचा विचार करायला हवा.

काहिण्या कथा गोष्टी पवाड । नाना अवतारचरित्रें वाड । त्या समस्तांमध्यें जाड । अध्यात्मविद्या ॥ ८ ॥

गोष्टी, कथा, पोवाडे, तसेच नाना अवतारांची विस्तृत चरित्रे यांहून अध्यात्मविद्या ही या सर्वांमध्ये सर्वश्रेष्ठ होय.

गत गोष्टीस ऐकिलें । तेणें काये हातास आलें । म्हणती पुण्य प्राप्त जालें । परी तें दिसेना कीं ॥ ९ ॥

भूतकाळातील गोष्टी ऐकून त्यातून हाती काय लागले? लोक म्हणतात पुण्य मिळाले, पण ते प्रत्यक्ष कोठे दिसतच नाही.

तैसें नव्हे अध्यात्मसार । हा प्रचितीचा विचार । कळतां अनुमानाचा संव्हार । होत जातो ॥ १० ॥

अध्यात्मसार मात्र तसे नाही; हा तर प्रत्यक्ष अनुभवाचा विचार आहे. तो कळताच अनुमानाचा (केवळ तर्काचा) नाश होत जातो.

मोठे मोठे येऊन गेले । आत्म्याकरितांच वर्तले । त्या आत्म्याचा महिमा बोले । ऐसा कवणु ॥ ११ ॥

मोठमोठे पुरुष येऊन गेले, ते सर्व आत्म्यासाठीच जगले-वागले. पण त्या आत्म्याचा महिमा पूर्णपणे वर्णन करू शकेल असा कोण आहे?

युगानयुगें येकटा येक । चालवितो तिनी लोक । त्या आत्म्याचा विवेक । पाहिलाच पाहावा ॥ १२ ॥

युगानुयुगे एकटाच राहून तोच तिन्ही लोकांचा कारभार चालवत असतो. त्या आत्म्याचा विवेक प्रत्येकाने अवश्य साधलाच पाहिजे.

प्राणी आले येऊन गेले । ते जैसे जैसे वर्तले । ते वर्तणुकेचें कथन केलें । इछेसारिखें ॥ १३ ॥

अनेक जीव जन्मास आले आणि गेले; ते जसजसे वागले तसतसे त्यांच्या वर्तनाचे वर्णन इच्छेनुसार केले गेले.

जेथें आत्मा नाहीं दाट । तेथें अवघें सरसपाट । अत्म्याविण बापुडें काष्ठ । काये जाणे ॥ १४ ॥

जेथे आत्म्याचे अस्तित्व दाटलेले नाही, तेथे सर्व काही सपाट व निर्जीव आहे. आत्म्याशिवाय बिचारे काष्ठ (देह) काय जाणणार?

ऐसें वरिष्ठ आत्मज्ञान । दुसरें नाहीं यासमान । सृष्टीमधें विवेकी सज्जन । तेचि हें जाणती ॥ १५ ॥

असे हे श्रेष्ठ आत्मज्ञान आहे, याच्यासमान दुसरे काहीच नाही. या सृष्टीत जे विवेकी सज्जन आहेत तेच याला खऱ्या अर्थाने जाणतात.

पृथ्वी आणी आप तेज । याचा पृथिवीमध्यें समज । अंतरात्मा तत्वबीज । तें वेगळेंचि राहिलें ॥ १६ ॥

पृथ्वी, आप व तेज यांची समजूत या पृथ्वीवरच येते. पण अंतरात्मा हे मूळ तत्त्वबीज मात्र त्यांहून पूर्णतः वेगळेच राहते.

वायोपासून पैलिकडे । जो कोणी विवेकें पवाडे । जवळीच आत्मा सांपडे । त्या पुरुषासी ॥ १७ ॥

वायूच्याही पलीकडे जो कोणी विवेकाने पोहोचतो, त्या पुरुषाला आत्मा अगदी जवळच सापडतो.

वायो आकाश गुणमाया । प्रकृतिपुरुष मूळमाया । सूक्ष्मरूपें प्रचित येया । कठीण आहे ॥ १८ ॥

वायू, आकाश, गुणमाया, प्रकृती-पुरुष, मूळमाया या सर्वांचे सूक्ष्म स्वरूप प्रत्ययास येणे फार कठीण आहे.

मायादेवीच्या धांदली । सूक्ष्मी।म् कोण मन घाली । समजला त्यची तुटली । संदेहवृत्ती ॥ १९ ॥

मायादेवीच्या या सूक्ष्म खटाटोपात कोण बारकाईने मन घालतो? जो हे समजून घेतो, त्याचीच संशयवृत्ती नाहीशी होते.

मूळमाया चौथा देह । जाला पाहिजे विदेह । देहातीत होऊन राहे । धन्य तो साधु ॥ २० ॥

मूळमाया हा चौथा देह होय, त्याहूनही विदेह (देहरहित) झाले पाहिजे. जो देहातीत होऊन राहतो तोच साधु धन्य होय.

विचारें ऊर्ध चढती । तयासी च ऊर्धगती । येरां सकळां अधोगती । पदार्थज्ञानें ॥ २१ ॥

विवेकाच्या साह्याने वर चढणाऱ्यांनाच उर्ध्वगती लाभते. बाकीच्या सर्वांना नुसत्या पदार्थज्ञानाने अधोगतीच प्राप्त होते.

पदार्थ चांगले दिसती । परी ते सवेंचि नासती । अतो भ्रष्ट ततो भ्रष्ट होती । लोक तेणें ॥ २२ ॥

पदार्थ पाहायला चांगले दिसतात, पण ते लगेचच नाश पावतात. त्यामुळे लोक इकडूनही भ्रष्ट, तिकडूनही भ्रष्ट होतात.

याकारळें पदार्थज्ञान । नाना जिनसीचा अनुमान । सर्व सांडून निरंजन । धुंडीत जावें ॥ २३॥

म्हणून पदार्थज्ञान व नाना वस्तूंविषयीचे तर्कज्ञान हे सर्व सोडून, निरंजन अशा परमात्म्याचा शोध घेत जावे.

अष्टांग योग पिंडदज्ञान । त्याहून थोर तत्वज्ञान । त्याहून थोर आत्मज्ञान । तें पाहिलें पाहिजे ॥ २४॥

अष्टांगयोगाचे पिंडज्ञान हे एक असते, त्याहून श्रेष्ठ तत्त्वज्ञान असते आणि त्याहूनही श्रेष्ठ असते आत्मज्ञान — तेच खऱ्या अर्थाने प्राप्त करून घेतले पाहिजे.

मूळमायेचे सेवटीं । हरिसंकल्प मुळीं उठी । उपासनायोगें इठी । तेथें घातली पाहिजे ॥ २५ ॥

मूळमायेच्या अंतिम टप्प्यावर हरीचा संकल्प मूळातून उठतो. उपासनेच्या योगानेच तेथे बुद्धी स्थिर करायला हवी.

मन त्यापलिकडे जाण । निखळ ब्रह्म निर्गुण । निर्मळ निश्चळ त्याची खूण । गगनासारिखी ॥ २६ ॥

मनाच्याही पलीकडे शुद्ध व निर्गुण ब्रह्म आहे हे जाणावे. निर्मळता व निश्चलता हीच त्याची खूण आहे, अगदी आकाशासारखी.

येथून तेथवरी दाटलें । प्राणीमात्रास भेटलें । पदार्थमात्रीं लिगटलें । व्यापून आहे ॥ २७ ॥

इथून तेथवर हे सर्वत्र दाटलेले आहे, प्रत्येक प्राणिमात्रामध्ये ते भेटते. सर्व पदार्थांमध्ये सामावून ते सर्वव्यापी आहे.

त्याऐसें नाहीं थोर । सूक्ष्माहून सूक्ष्म विचार । पिंडब्रह्माचा संव्हार । होतां कळे ॥ २८ ॥

त्याच्याइतके श्रेष्ठ दुसरे काहीच नाही, तो सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म असा विचार आहे. पिंड-ब्रह्मांडाचा लय झाल्यावरच तो कळून येतो.

अथवा पिंड ब्रह्मांड असतां । विवेकप्रळये पाहों जातां । शाश्वत कोण हें तत्वता । उमजों लागे ॥ २९ ॥

किंवा पिंड-ब्रह्मांड कायम असतानाही, विवेकाने त्यांचा प्रलय पाहू गेले असता खरोखर शाश्वत काय आहे हे उमगू लागते.

करून अवघा तत्वझाडा । सारासाराचा निवाडा । सावधपणें ग्रन्थ सोडा । सुखिनावें ॥ ३० ॥

अशा प्रकारे सर्व तत्त्वांचा शोध घेऊन आणि सार-असाराचा निवाडा करून, हा ग्रंथ सावधपणे संपूर्ण करावा व सुखी व्हावे.