नमूं गणपती मंगळमूर्ती । जयाचेनि मतिस्फूर्ती । लोक भजनी स्तवन करिती । आत्मयाचें ॥ १ ॥

मंगलमूर्ती गणपतीला वंदन करतो, ज्याच्या कृपेने बुद्धीला स्फूर्ती मिळते; त्याच स्फूर्तीने लोक भजनांत आत्म्याचे स्तवन करतात.

नमूं वैखरी वागेश्वरी । अभ्यांतरीं प्रकाश करी । नाना भरोवरी विवरी । नाना विद्या ॥ २ ॥

वाणीची अधिष्ठात्री वागेश्वरीला (सरस्वतीला) वंदन करतो, जी अंतःकरणात प्रकाश निर्माण करते आणि नाना विद्यांचे विवरण करण्यास साहाय्य करते.

सकळ जनांमधें नाम । रामनाम उत्तमोत्तम । श्रम जाउनी विश्राम । चंद्रमौळी पावला ॥ ३ ॥

सर्व नामांमध्ये रामनाम हे सर्वश्रेष्ठ आहे; या नामाने श्रम दूर होऊन विश्रांती लाभते, हे साक्षात शंकरांनीही (चंद्रमौळी) अनुभवले.

नामाचा महिमा थोर । रूप कैसें उत्तरोत्तर । परात्पर परमेश्वर । त्रयलोक्यधर्ता ॥ ४ ॥

या नामाचा महिमा थोर आहे; त्याचे रूप उत्तरोत्तर उलगडत जाते, आणि ते परात्पर परमेश्वरापर्यंत, त्रैलोक्याच्या धारकापर्यंत पोहोचते.

आत्माराम चहुंकडे । लोक वावडे जिकडे तिकडे । देहे पडे मृत्य घडे । आत्मयाविण ॥ ५ ॥

आत्माराम सर्वत्र, चोहीकडे व्यापून आहे, तरीही लोक इकडेतिकडे भरकटत राहतात; आत्मा निघून गेला की देह पडतो, मृत्यू घडतो.

जीवात्मा शिवात्मा परमात्मा । जगदात्मा विश्वात्मा गुप्तात्मा । आत्मा अंतरत्मा सूक्ष्मात्मा । देवदानवमानवीं ॥ ६ ॥

जीवात्मा, शिवात्मा, परमात्मा, जगदात्मा, विश्वात्मा, गुप्तात्मा, अंतरात्मा, सूक्ष्मात्मा - अशा नाना नावांनी तोच एक आत्मा देव, दानव आणि मानव यांच्यामध्ये वसतो.

सकळ मार्ग चालती बोलती । अवतारपंगतीची गती । आत्म्याकरितां होत जाती । ब्रह्मादिक ॥ ७ ॥

सर्व मार्ग त्याच्याच योगे चालतात आणि बोलतात, अवतारांची पंक्तीही त्याच्याच योगे गती पावते; ब्रह्मदेवादिकही आत्म्यामुळेच अस्तित्वात येतात.

नादरूप जोतीरूप । साक्षरूप सत्तारूप । चैतन्यरूप सस्वरूप । द्रष्टारूप जाणिजे ॥ ८ ॥

तो नादरूप, ज्योतिरूप, साक्षीरूप, सत्तारूप, चैतन्यरूप, स्वस्वरूप आणि द्रष्टारूपही आहे, असे जाणावे.

नरोत्तमु विरोत्तमु । पुरुषोत्तमु रघोत्तमु । सर्वोत्तमु उत्तमोत्तमु । त्रयलोक्यवासी ॥ ९ ॥

तो नरोत्तम, वीरोत्तम, पुरुषोत्तम, रघुकुलोत्तम, सर्वोत्तम, उत्तमोत्तम असा त्रैलोक्यवासी आहे.

नाना खतपट आणी चटपट । नाना लटपट आणि झटपट । आत्मा नसतां सर्व सपाट । चहुंकडे ॥ १० ॥

नाना उलाढाली, चपळाई, लटपटी व त्वरा - हे सर्व व्यवहार आत्मा नसेल तर चोहीकडे सपाट (ठप्प) होऊन जातील.

आत्म्याविण वेडें कुडें । अत्म्याविण मडें बापुडें । आत्म्याविण थडें रोकडें । शरीराचें ॥ ११ ॥

आत्म्याशिवाय हे शरीर वेडेवाकडे, आत्म्याशिवाय ते केवळ एक बिचारे प्रेत, आत्म्याशिवाय शरीराचे केवळ उघड-उघड थडगेच ठरते.

आत्मज्ञानी समजे मनीं । पाहे जनी आत्मयालागुनी । भुवनी अथवा त्रिभुवनीं । अत्म्याविणें वोस ॥ १२ ॥

आत्मज्ञानी पुरुष मनात हे जाणतो, आणि सर्व लोकांत आत्म्यालाच शोधत राहतो; या भुवनात किंवा त्रिभुवनात आत्म्याशिवाय सर्व काही ओसाडच आहे.

परम सुंदर आणि चतुर । जाणे सकळ सारासार । आत्म्याविण अंधकार । उभय लोकीं ॥ १३ ॥

तो परम सुंदर आणि चतुर आहे, सर्व सारासार तोच जाणतो; आत्म्याशिवाय या लोकी व परलोकी दोन्हीकडे केवळ अंधकारच आहे.

सर्वांगीं सिध सावध । नाना भेद नाना वेध । नाना खेद आणी आनंद । तेणेंचिकरितां ॥ १४ ॥

तो सर्वांगाने सिद्ध व सावध असतो; नाना भेद, नाना व्यथा, नाना खेद आणि नाना आनंद हे सर्व त्याच्यामुळेच अनुभवास येतात.

रंक अथवा ब्रह्मादिक । येकचि चालवी अनेक । पाहावा नित्यानित्यविवेक । कोण्हियेकें ॥ १५ ॥

रंक असो वा ब्रह्मदेवादिक, त्या एकाच आत्म्याने अनेकांना चालवलेले आहे; तेव्हा कोणीतरी नित्य-अनित्याचा विवेक करून पाहावा.

ज्याचे घरी पद्मिणी नारी । आत्मा तंवरी आवडी धरी । आत्मा गेलियां शरीरीं । तेज कैचें ॥ १६ ॥

ज्याच्या घरी सुंदर स्त्री आहे, तिच्याविषयीची आवडही आत्मा असेपर्यंतच असते; आत्मा शरीरातून निघून गेल्यावर त्या शरीराचे तेज कोठे उरते?

आत्मा दिसेना ना भासेना । बाह्याकारें अनुमानेना । नाना मनाच्या कल्पना । आत्मयाचेनी ॥ १७ ॥

आत्मा दिसत नाही, भासतही नाही, आणि बाह्याकाराने त्याचे अनुमानही करता येत नाही; तरीही मनाच्या नाना कल्पना त्याच्याचमुळे उमटतात.

आत्मा शरीरीं वास्तव्य करी । अवघें ब्रह्मांड विवरी भरी । वासना भावना परोपरीं । किती म्हणोनी सांगाव्या ॥ १८ ॥

आत्मा शरीरात वास्तव्य करतो, आणि तोच संपूर्ण ब्रह्मांडाला भरून विवरत राहतो; त्याच्यामुळे नाना प्रकारच्या वासना-भावना उत्पन्न होतात, त्या किती म्हणून सांगाव्या?

मनाच्या अनंत वृत्ती । अनंत कल्पना धरिती । अनंत प्राणी सांगो किती । अंतर त्यांचें ॥ १९ ॥

मनाच्या अनंत वृत्ती अनंत कल्पना धारण करतात; अनंत प्राण्यांचे अंतःकरण किती म्हणून वर्णावे?

अनंत राजकारणें धरणें । कुबुधी सुबुधी विवरणें । कळों नेदणें चुकावणें । प्राणीमात्रासी ॥ २० ॥

अनंत राजकारणे रचणे, कुबुद्धी-सुबुद्धीचा विचार करणे, इतरांना न कळू देणे किंवा चुकवणे - हे सर्व व्यवहार प्राणिमात्रांत घडतात, ते त्याच्यामुळेच.

येकास येक जपती टपती । येकास येक खपती लपती । शत्रुपणाची स्थिती गती । चहुंकडे ॥ २१ ॥

एक दुसऱ्यावर पाळत ठेवतो, टपून बसतो; एक दुसऱ्यासाठी झिजतो, तर कोणी लपून राहतो; शत्रुत्वाची अशी स्थिती-गती सर्वत्र दिसते.

पृथ्वीमधें परोपरीं । येकास येक सिंतरी । कित्तेक भक्त परोपरीं । परोपकार करिती ॥ २२ ॥

पृथ्वीवर नाना प्रकारे एक दुसऱ्याला फसवतो, तर काही भक्त नाना प्रकारे इतरांवर परोपकारही करतात.

येक आत्मा अनंत भेद । देहेपरत्वें घेती स्वाद । आत्मा ठाईंचा अभेद । भेद हि धरी ॥ २३ ॥

आत्मा एकच असला तरी तो देहानुसार अनंत भेद स्वीकारतो, नाना स्वाद घेतो; मूलतः अभेद असूनही तो भेदही धारण करतो.

पुरुषास स्त्री पाहिजे । स्त्रीस पुरुष पाहिजे । नवरीस नवरी पाहिजे । हें तों घडेना ॥ २४ ॥

पुरुषाला स्त्री हवी असते, स्त्रीला पुरुष हवा असतो; पण नवरीला नवरीच हवी, असे मात्र कधी घडत नाही.

पुरुषाचा जीव स्त्रीयांची जीवी । ऐसी नाहीं उठाठेवी । विषयसुखाची गोवी । तेथें भेद आहे ॥ २५ ॥

'पुरुषाचा जीव स्त्रीच्या जीवाशी एकरूप झाला' असे वरवर दिसत नाही; ती केवळ विषयसुखाची गुंतागुंत आहे, तेथेही भेदच आहे.

ज्या प्राण्यास जो आहार । तेथेंचि होती तत्पर । पशूचे आहारीं नर । अनादरें वर्तती ॥ २६ ॥

ज्या प्राण्याला जो आहार आवडतो, त्याच्यासाठी तो तत्पर असतो; पशूला जो आहार आवडतो, त्याविषयी मात्र मनुष्य अनादराने वागतो.

आहारभेद देहेभेद । गुप्त प्रगट उदंड भेद । तैसाचि जाणावा आनंद । वेगळाला ॥ २७ ॥

आहारभेदाप्रमाणे देहभेदही आहे, गुप्त-प्रगट असे उदंड भेद आहेत; त्याचप्रमाणे आनंदही प्रत्येकाचा वेगवेगळा असतो, हे जाणावे.

सिंधु भूगर्भींचीं नीरें । त्या नीरामधील शरीरें । आवर्णोदकाचीं जळचरें । अत्यंत मोठी ॥ २८ ॥

समुद्राची व भूगर्भातील जळे, त्या जळांतील जीवसृष्टी, आणि आवर्णोदकातील जलचर - हे सर्व अत्यंत विशाल आहेत.

सूक्ष्म दृष्टीं आणितां मना । शरीराचा अंत लागेना । मा तो अंतरात्मा अनुमाना । कैसा येतो ॥ २९ ॥

सूक्ष्म दृष्टीने मनात आणले तरी या शरीराचाच अंत लागत नाही, मग त्या अंतरात्म्याचा अंत अनुमानाने कसा लागणार?

देह्यात्मयोग शोधून पाहिला । तेणें कांहीं अनुमानला । स्थूळसूक्ष्माचा गलबला । गथागोवी ॥ ३० ॥

देह आणि आत्मा यांचा संयोग शोधून पाहिला असता काहीसे अनुमान करता येते; पण स्थूल व सूक्ष्म यांचा हा सगळा गुंता खरोखर गुंतागुंतीचाच आहे.

गथागोवी उगवाव्याकारणें । केलीं नाना निरूपणें । अंतरात्मा कृपाळुपणें । बहुतां मुखें बोलिला ॥ ३१ ॥

ही गुंतागुंत उलगडण्यासाठी नाना निरूपणे केली गेली; आणि कृपाळू अंतरात्मा अनेक मुखांतून (संतांच्या वाणीतून) बोलत राहिला.