पंचभूतें चाले जग । पंचभूतांची लगबग । पंचभूतें गेलियां मग । काये आहे ॥ १ ॥

पंचमहाभूतांमुळेच हे जग चालते, पंचभूतांचीच सर्वत्र लगबग सुरू असते; पंचभूते निघून गेली, तर मग काय उरेल?

श्रोता वक्तयास बोले । भूतांचे महिमे वाढविले । आणि त्रिगुण कोठें गेले । सांगा स्वामी ॥ २ ॥

श्रोता वक्त्याला म्हणतो, तुम्ही भूतांचा महिमा इतका वाढवून सांगितला, मग त्रिगुण (सत्त्व-रज-तम) कोठे गेले, ते सांगा स्वामी.

अंतरात्मा पांचवे भूत । त्रिगुण त्याचें अंगभूत । सावध करूनियां चित्त । बरें पाहें ॥ ३ ॥

अंतरात्मा हेच पाचवे भूत आहे, आणि त्रिगुण हे त्याचेच अंगभूत आहेत; चित्त सावध करून हे नीट पाहा.

भूत म्हणिजे जितुकें जालें । त्रिगुण जाल्यांत आले । इतुकेन मूळ खंडलें । आशंकेचें ॥ ४ ॥

जितके काही उत्पन्न झाले, त्या सर्वाला 'भूत' म्हणतात, आणि त्रिगुणही त्या उत्पन्न झालेल्यांतच सामावतात; इतक्याने तुझ्या शंकेचे मूळच खंडित झाले.

भूतांवेगळें कांहीं नाहीं । भूतजात हें सर्व हि । येकावेगळें येक कांहीं । घडेचिना ॥ ५ ॥

भूतांशिवाय दुसरे काहीच नाही, हे सर्व जग भूतजातच आहे; एकाशिवाय दुसरे काहीही घडतच नाही.

आत्म्याचेनी जाला पवन । पवनाचेन प्रगटे अग्न । अग्नीपासून जीवन । ऐसें बोलती ॥ ६ ॥

आत्म्यापासून पवन झाला, पवनापासून अग्नी प्रगट झाला, आणि अग्नीपासून जल झाले - असे सांगतात.

जीवन आवघें डबाबिलें । तें रविमंडळें आळलें । वन्हीवायोचेन जालें । भूमंडळ ॥ ७ ॥

सर्व पसरलेले जल सूर्यमंडळाने आवरून धरले, आणि अग्नी-वायूच्या योगे भूमंडळ निर्माण झाले.

वन्ही वायो रवी नस्तां । तरी होते उदंड सीतळता । ते सीतळतेमधें उष्णता । येणें न्यायें ॥ ८ ॥

अग्नी, वायू आणि सूर्य नसते, तर सर्वत्र अफाट शीतलताच राहिली असती; त्या शीतलतेत मग या न्यायाने उष्णता आणली गेली.

आवघें वर्मासी वर्म केलें । तरीच येवढें फांपावलें । देहेमात्र तितुकें जालें । वर्माकरितां ॥ ९ ॥

सर्व काही अगदी योग्य मर्मानेच घडवले गेले, म्हणूनच हे इतके विस्तारले; आणि जितके देह आहेत तितके सर्व त्या मर्मामुळेच निर्माण झाले.

आवघें सीतळचि असतें । तरी प्राणीमात्र मरोनी जातें । आवघ्या उष्णेंचि करपते । सकळ कांहीं ॥ १० ॥

सर्व काही केवळ शीतच असते, तर प्राणिमात्र मरून गेले असते; आणि सर्व काही केवळ उष्णच असते, तर सर्व काही करपून गेले असते.

भूमंडळ आळोन गोठलें । तें रविकिर्णें वाळोन गेलें । मग सहज चि देवें रचिलें । उपायासी ॥ ११ ॥

भूमंडळ अगदी गोठून गेले असते, ते सूर्यकिरणांनी वाळून गेले असते; म्हणून देवाने स्वतःच त्यावर उपाय म्हणून योग्य रचना केली.

म्हणोनी केला प्रज्यन्यकाळ । थंड जालें भूमंडळ । पुढेंउष्ण कांहीं सीतळ । सीतकाळ जाणावा ॥ १२ ॥

म्हणून त्याने पर्जन्यकाळ निर्माण केला, त्यामुळे भूमंडळ थंड झाले; आणि पुढे उष्ण व शीत असे ऋतू, म्हणजे उन्हाळा व हिवाळाही निर्माण केले.

सीतकाळें कष्टले लोक । कर्पोन गेलें वृक्षादिक । म्हणोन पुढें कौतुक । उष्णकाळाचें ॥ १३ ॥

हिवाळ्यात लोक कष्टी होतात, वृक्षादी करपून जातात; म्हणून पुढे उन्हाळ्याचे कौतुक (महत्त्व) आहे.

त्याहिमधें प्रातःकाळ । माध्यानकाळ सायंकाळ । सीतकाळ उष्णकाळ । निर्माण केले ॥ १४ ॥

त्यातही पहाट, दुपार, संध्याकाळ, तसेच शीतकाळ व उष्णकाळ अशा वेळा देवाने निर्माण केल्या.

ऐसें येकामागें येक केलें । विलेनें नेमस्त लाविलें । येणेंकरितां जगले । प्राणीमात्र ॥ १५ ॥

अशाप्रकारे एकामागोमाग एक क्रमवार नियमबद्ध रचना केली; आणि त्यामुळेच प्राणिमात्र जगू शकले.

नाना रसें रोग कठिण । म्हणोनी औषधी केल्या निर्माण । परंतु सृष्टीचें विवरण । कळलें पाहिजे ॥ १६॥

नाना कठीण रोग निर्माण होतात, म्हणून त्यावर औषधीही निर्माण केल्या; पण त्यामागील सृष्टिरचनेचे विवरण नीट समजून घेतले पाहिजे.

देहेमूळ रक्त रेत । त्या आपाचे होती दात । ऐसीच भूमंडळीं प्रचित । नाना रत्नांची ॥ १७ ॥

देहाचे मूळ रक्त-वीर्य (जल) आहे, आणि त्याच जलापासून दातही बनतात; त्याचप्रमाणे भूमंडळावर नाना रत्नेही जलापासूनच बनल्याचा प्रत्यक्ष अनुभव आहे.

सकळांसी मूळ जीवन बांधा । जीवनें चाले सकळ धंदा । जीवनेंविण हरिगोविंदा । प्राणी कैचे ॥ १८ ॥

सर्वांचे मूळ जलाचेच बांधकाम आहे, जलानेच सर्व व्यवहार चालतात; जलाशिवाय, हे हरिगोविंदा, प्राणीच कोठून राहतील?

जीवनाचें मुक्ताफळ । शुक्रासारिखें सुढाळ । हिरे माणिके इंद्रनीळ । ते जळें जाले ॥ १९ ॥

जलाचेच मोती, शुक्रासारखे तेजस्वी असे, आणि हिरे, माणिक, इंद्रनील हेही सर्व जलापासूनच बनले आहेत.

महिमा कोणाचा सांगावा । जाला कर्दमुचि आघवा । वेगळवेगळु निवडावा । कोण्या प्रकारें ॥ २० ॥

यातील कोणाचा महिमा सांगावा? हे सर्व एकमेकांत मिसळून जणू चिखलच झाले आहे; प्रत्येकाला वेगळे कसे निवडून दाखवावे?

परंतु बोलिलें कांहींयेक । मनास कळावया विवेक । जनामधें तार्किक लोक । समजती आघवें ॥ २१ ॥

तरीही मनाला विवेक कळावा म्हणून काही सांगितले; लोकांमध्ये तर्कशील लोक हे सर्व समजून घेतील.

आवघें समजलें हें घडेना । शास्त्रांशास्त्रांसीं पडेना । अनुमानें निश्चय होयेना । कांहींयेक ॥ २२ ॥

सर्व काही पूर्णपणे समजणे शक्य नाही, शास्त्रांतही एकवाक्यता आढळत नाही; केवळ अनुमानाने कशाचाच निश्चित निर्णय होत नाही.

अगाध गुण भगवंताचे । शेष वर्णूं न शके वाचें । वेदविधी तेहि काचे । देवेंविण ॥ २३ ॥

भगवंताचे गुण अगाध आहेत, ते वाणीने खुद्द शेषालाही वर्णन करता येत नाहीत; देवाशिवाय वेदविधीही अपुरेच ठरतात.

आत्माराम सकळां पाळी । आवघें त्रयलोक्य सांभाळी । तया येकेंविण धुळी । होये सर्वत्रांची ॥ २४ ॥

आत्माराम सर्वांचे पालनपोषण करतो, संपूर्ण त्रैलोक्याला सांभाळतो; त्या एकाशिवाय सर्वांचीच केवळ धूळ होऊन जाईल.

जेथें आत्माराम नाहीं । तेथें उरों न शके कांहीं । त्रयलोकीचे प्राणी सर्व हि । प्रेतरूपी ॥ २५ ॥

जेथे आत्माराम नाही, तेथे काहीच शिल्लक राहू शकत नाही; त्रैलोक्यातील सर्व प्राणी त्याच्याशिवाय केवळ प्रेतरूपच आहेत.

आत्मा नस्तां येती मरणें । आत्म्याविण कैचें जिणें । बरा विवेक समजणें । अंतर्यामीं ॥ २६ ॥

आत्मा नसेल तर मरण येते, आत्म्याशिवाय जगणेच शक्य नाही; हे अंतर्यामी नीट विवेकाने समजून घ्यावे.

समजणें जें विवेकाचें । तेंहि आत्म्याविण कैचें । कोणीयेकें जगदीशाचें । भजन करावें ॥ २७ ॥

विवेकाचे जे समजणे आहे, तेही आत्म्याशिवाय कोठून शक्य आहे? म्हणून प्रत्येकाने जगदीशाचे भजन करावे.

उपासना प्रगट जाली । तरी हे विचारणा कळली । याकारणें पाहिजे केली । विचारणा देवाची ॥ २८ ॥

उपासना प्रगट झाली, तेव्हाच हे विचारमंथन कळून आले; म्हणून देवाविषयीचे हे चिंतन-विवेचन अवश्य केले पाहिजे.

उपासनेचा मोठा आश्रयो । उपासनेविण निराश्रयो । उदंड केलें तरी तो जयो । प्राप्त नाहीं ॥ २९ ॥

उपासना हाच मोठा आश्रय आहे, उपासनेशिवाय मनुष्य निराधार आहे; कितीही इतर प्रयत्न केले तरी उपासनेशिवाय खरा विजय प्राप्त होत नाही.

समर्थाची नाहीं पाठी । तयास भलताच कुटी । याकारणें उठाउठी । भजन करावें ॥ ३० ॥

ज्याला समर्थाचा (ईश्वराचा) आधार नाही, त्याला वाटेल तितका त्रास सोसावा लागतो; म्हणून तत्काळ भजन-भक्तीला सुरुवात करावी.

भजन साधन अभ्यास। येणें पाविजे परलोकास । दास म्हणे हा विश्वास । धरिला पाहिजे ॥ ३१ ॥

भजन, साधना आणि अभ्यास यांच्या योगेच परलोकाची प्राप्ती होते; रामदास म्हणतो, हा विश्वास दृढपणे धरला पाहिजे.