धन्य धन्य हा सूर्यवौंश । सकळ वौंशामधें विशेष । मार्तंडमंडळाचा प्रकाश । फांकला भूमंडळीं ॥ १ ॥

धन्य हा सूर्यवंश, जो सर्व वंशांमध्ये विशेष श्रेष्ठ आहे; सूर्यमंडळाचा प्रकाश या भूमंडळावर सर्वत्र पसरला आहे.

सोमाआंगीं आहे लांछन । पक्षा येका होय क्षीण । रविकिर्ण फांकता आपण । कळाहीन होये ॥ २ ॥

चंद्राच्या अंगावर डाग आहे, तो एका पंधरवड्यात क्षीणही होतो; आणि सूर्यकिरणे पसरताच चंद्र निस्तेज होऊन जातो.

याकारणें सूर्यापुढें । दुसरी साम्यता न घडे । जयाच्या प्रकाशें उजेडे । प्राणीमात्रासी ॥ ३ ॥

म्हणूनच सूर्याशी दुसऱ्या कशाचीही बरोबरी होऊ शकत नाही; त्याच्या प्रकाशानेच सर्व प्राणिमात्रांना उजेड मिळतो.

नाना धर्म नाना कर्में । उत्तमें मध्यमें अधमें । सुगमें दुर्गमें नित्य नेमें । सृष्टीमधें चालती ॥ ४ ॥

नाना प्रकारचे धर्म आणि कर्में - उत्तम, मध्यम, अधम, सोपी अथवा कठीण - ही सर्व सृष्टीत नित्यनेमाने चालतात, ती सूर्यामुळेच.

वेदशास्त्रें आणी पुराणें । मंत्र यंत्र नाना साधनें । संध्या स्नान पूजाविधानें । सूर्येंविण बापुडीं ॥ ५ ॥

वेद, शास्त्रे, पुराणे, मंत्र-यंत्रादी साधने, तसेच संध्या-स्नान-पूजाविधी - हे सर्व सूर्याशिवाय व्यर्थ आणि असहाय्य ठरतात.

नाना योग ना मतें । पाहों जातां असंख्यातें । जाती आपुलाल्या पंथें । सूर्यौदय जालियां ॥ ६ ॥

नाना प्रकारचे योग आणि असंख्य मतांचे लोक, सूर्योदय झाल्यावरच आपापल्या मार्गाने कार्यास लागतात.

प्रपंचिक अथवा परमार्थिक । कार्य करणें कोणीयेक । दिवसेंविण निरार्थक । सार्थक नव्हे ॥ ७ ॥

संसारातील असो वा परमार्थातील, कोणतेही कार्य दिवसाशिवाय निरर्थक ठरते, ते कधीच सफळ होत नाही.

सूर्याचें अधिष्ठान डोळे । डोळे नसतां सर्व आंधळे । याकारणें कांहींच न चले । सूर्येंविण ॥ ८ ॥

डोळे हेच सूर्याचे अधिष्ठान आहे; डोळे नसतील तर सर्वजण आंधळेच; म्हणूनच सूर्याशिवाय काहीच चालत नाही.

म्हणाल अंध कवित्वें करिती । तरी हेहि सुर्याचीच गती । थंड जालियां आपुली मती । मग मतिप्रकाश कैंचा ॥ ९ ॥

तुम्ही म्हणाल की आंधळेही काव्य रचतात; पण तीही सूर्याचीच किमया आहे. त्यांची बुद्धीच शीतल/मंद पडली, तर मग बुद्धीचा प्रकाश कोठून येणार?

उष्ण प्रकाश तो सूर्याचा । शीत प्रकाश तो चंद्राचा । उष्णत्व नस्तां देह्याचा । घात होये ॥ १० ॥

उष्ण प्रकाश हा सूर्याचा असतो, शीत प्रकाश चंद्राचा; परंतु देहात उष्णता नसेल तर देहाचा नाश होतो.

याकारणें सूर्येंविण । सहसा न चले कारण । श्रोते तुम्ही विचक्षण । शोधून पाहा ॥ ११ ॥

म्हणूनच सूर्याशिवाय कोणतेही कार्य सहजासहजी चालत नाही; हे तुम्ही विचारी श्रोत्यांनी शोधून पाहावे.

हरिहरांच्या अवतरमूर्ती । शिवशक्तीच्या अनंत वेक्ती । यापूर्वीं होता गभस्ती । आतां हि आहे ॥ १२ ॥

विष्णू-शिवाच्या अवतारमूर्ती, शिवशक्तीच्या अनंत व्यक्ती अवतरल्या, त्यांच्याही आधीपासून सूर्य होता आणि आजही आहे.

जितुके संसारासि आले । तितुके सूर्याखालें वर्तले । अंती देहे त्यागून गेले । प्रभाकरादेखतां ॥ १३ ॥

जितके कोणी या संसारात जन्माला आले, तितके सर्व सूर्याच्या साक्षीने वावरले, आणि अखेरीस त्याच्याच देखत देह ठेवून गेले.

चंद्र ऐलीकडे जाला । क्षीरसागरीं मधून काढिला । चौदा रत्नांमधें आला । बंधु लक्षुमीचा ॥ १४ ॥

चंद्र तर या अलीकडच्या काळात क्षीरसागराच्या मंथनातून निघाला, चौदा रत्नांमध्ये तो लक्ष्मीचा भाऊ म्हणून आला.

विश्वचक्षु हा भास्कर । ऐसें जाणती लाहानथोर । याकारणें दिवाकर । श्रेष्ठांहून श्रेष्ठ ॥ १५ ॥

हा भास्कर म्हणजे साऱ्या विश्वाचा डोळा आहे, हे लहानथोर सर्वांना ठाऊक आहे; म्हणूनच हा दिवाकर श्रेष्ठांहूनही श्रेष्ठ आहे.

अपार नभमार्ग क्रमणें । ऐसेंचि प्रत्यहीं येणें जाणें । या लोकोपकाराकारणें । आज्ञा समर्थाची ॥ १६ ॥

अफाट आकाशमार्गातून तो रोज ये-जा करतो, ते केवळ जगाच्या कल्याणासाठी - ती परमेश्वराचीच आज्ञा आहे.

दिवस नस्तां अंधकार । सर्वांसी नकळे सारासार । दिवसेंविण तश्कर । कां दिवाभीत पक्षी ॥ १७ ॥

दिवस नसेल तर सर्वत्र अंधकार पसरतो, आणि कोणालाच बरे-वाईट कळत नाही; दिवसाला भितात ते फक्त चोर आणि घुबडासारखे पक्षी.

सूर्यापुढें आणिक दुसरें । कोण आणावें सामोरें । तेजोरासी निर्धारें । उपमेरहित ॥ १८ ॥

सूर्यापुढे दुसरे कोणाला आणून उभे करावे? हा तेजाचा साक्षात राशी खरोखरच अनुपमेय आहे.

ऐसा हा सविता सकळांचा । पूर्वज होय रघुनाथाचा । अगाध महिमा मानवी वाचा । काये म्हणोनि वर्णावी ॥ १९ ॥

असा हा सविता सर्वांचा आणि खुद्द रघुनाथाचाही पूर्वज आहे; त्याचा अगाध महिमा मानवी वाणीने काय म्हणून वर्णावा?

रघुनाथवौंश पूर्वापर । येकाहूनि येक थोर । मज मतिमंदास हा विचार । काये कळे ॥ २० ॥

रघुनाथाचा वंश पूर्वापार एकाहून एक थोर पुरुषांनी भरलेला आहे; मज मतिमंदाला हा सगळा विचार काय कळणार?

रघुनाथाचा समुदाव । तेथें गुंतला अंतर्भाव । म्हणोनी वर्णितां महत्व । वाग्दुर्बळ मी ॥ २१ ॥

रघुनाथाच्या वंशाचा हा विस्तार इतका खोल आहे की त्यात माझे अंतःकरणच गुंग होऊन जाते; म्हणून त्याचे महत्त्व वर्णन करताना मी वाणीने दुबळा ठरतो.

सकळ दोषाचा परिहार । करितां सूर्यास नमस्कार । स्फूर्ति वाढे निरंतर । सूर्यदर्शन घेतां ॥ २२ ॥

सूर्याला नमस्कार केला असता सर्व दोषांचे परिहरण होते; आणि सूर्यदर्शन घेता घेता अंतःकरणातील स्फूर्ती निरंतर वाढत जाते.