पृथ्वीमधें लोक नाना । त्यास नाना उपासना । भावार्थें प्रवर्तले भजना । ठाईं ठाईं ॥ १ ॥

पृथ्वीवर नाना प्रकारचे लोक आहेत, त्यांना नाना उपासना आहेत; ते सर्व श्रद्धेने जागोजागी भजनाला प्रवृत्त झालेले आहेत.

अपुल्या देवास भजती । नाना स्तुती स्तवनें करिती । जे जे निर्गुण म्हणिती । उपासनेसी ॥ २ ॥

प्रत्येकजण आपापल्या देवाला भजतो, नाना स्तुती-स्तवने करतो; आणि आपापल्या उपासनेला 'निर्गुण' असे म्हणतो.

याचा कैसा आहे भाव । मज सांगिजे अभिप्राव । अरे हा स्तुतीचा स्वभाव । ऐसा आहे ॥ ३ ॥

(श्रोता विचारतो) याचा खरा भावार्थ काय आहे, तो मला सांगावा. (वक्ता म्हणतो) अरे, स्तुतीचा स्वभावच असा असतो.

निर्गुण म्हणिजे बहुगुण । बहुगुणी अंतरात्मा जाण । सकळ त्याचे अंश हें प्रमाण । प्रचित पाहा ॥ ४ ॥

निर्गुण म्हणजे अनेक गुणांनी युक्त असा अर्थ आहे; बहुगुणी अंतरात्माच तो जाणावा; सर्व देवता त्याचेच अंश आहेत, हे प्रत्यक्ष अनुभवाने पाहा.

सकळ जनासी मानावें तें । येका अंतरात्म्यास पावतें । अधिकारपरत्वें तें । मान्य कीजे ॥ ५ ॥

सर्व लोक जे जे मानतात-पूजतात, ते सर्व एकाच अंतरात्म्याला जाऊन पोहोचते; ते ज्याच्या त्याच्या अधिकारानुसार मान्य करावे.

श्रोता म्हणे हा अनुमान । मुळीं घालावें जीवन । तें पावे पानोपान । हे सध्या प्रचिती ॥ ६ ॥

श्रोता म्हणतो, हे केवळ अनुमान झाले; झाडाच्या मुळाशी पाणी घातले की ते पानोपानी पोहोचते, हा तर प्रत्यक्ष अनुभव आहे.

वक्ता म्हणे तुळसीवरी । उदक घालावें पात्रभरी । परी न थिरे निमिषभरी । भूमीस भेदे ॥ ७ ॥

वक्ता म्हणतो, तुळशीवर पात्रभर पाणी घातले तरी ते तेथे क्षणभरही थांबत नाही, लगेच भूमीत मुरून जाते.

थोरा वृक्षास कैसें करावें । सेंड्या पात्र कैसें न्यावें । याचा अभिप्राव देवें । मज निरोपावा ॥ ८ ॥

मोठ्या वृक्षाच्या बाबतीत काय करावे? त्याच्या शेंड्यापर्यंत पात्र कसे न्यावे? याचा खरा अभिप्राय देवाने मला सांगावा.

प्रजन्याचें उदक पडतें । तें तों मुळाकडे येतें । हात चि पावेना तेथें । काये करिती ॥ ९ ॥

पावसाचे पाणी वरून पडते, तेच शेवटी झाडाच्या मुळाकडे येऊन पोहोचते; तेथे तर आपला हातही पोहोचत नाही, मग काय करावे?

सकळास मूळ सांपडे । ऐसें पुण्य कैचें घडे । साधुजनाचें पवाडे । विवेकीं मन ॥ १० ॥

सर्वांनाच मूळ सापडावे, इतके पुण्य कोठून लाभणार? साधुजनांचे मोठेपण हे विवेकी मनालाच कळते.

तथापी वृक्षांचेनि पडिपाडें । जीवन घालितां कोठें पडे । ये गोष्टीचें सांकडें । कांहींच नाहीं ॥ ११ ॥

तथापि झाडाच्या रचनेप्रमाणे पाणी कोठेही घातले तरी ते शेवटी झाडालाच पोहोचते; यात काहीच अडचण नाही.

मागील आशंकेचें निर्शन । होतां जालें समाधान । आतां गुणास निर्गुण । कैसें म्हणती ॥ १२ ॥

अशाप्रकारे मागील शंकेचे निरसन होताच समाधान झाले; आता गुणाला निर्गुण असे का म्हणतात, ते पाहू.

चंचळपणें विकारलें । सगुण ऐसें बोलिलें । येर तें निर्गुण उरलें । गुणातीत ॥ १३ ॥

जे चंचळ होऊन विकाररूपाला आले, त्याला सगुण असे म्हणतात; आणि जे तसे न होता शिल्लक उरते, ते गुणातीत निर्गुण होय.

वक्ता म्हणे हा विचार । शोधून पाहावें सारासार । अंतरीं राहातां निर्धार । नांव नाहीं ॥ १४ ॥

वक्ता म्हणतो, हा विचार सारासार शोधून पाहावा; अंतःकरणात निश्चितपणे स्थिर झाल्यावर त्याला कोणतेही नाव उरत नाही.

विवेकेंचि तो मुख्य राजा । आणि सेवकाचें नांव राजा । याचा विचार समजा । वेवाद खोटा ॥ १५ ॥

विवेकानेच खरा मुख्य राजा कोण ते कळते, अन्यथा सेवकालाही 'राजा' असे नाव दिले जाऊ शकते; हा विचार नीट समजून घ्या, उगाच वाद घालणे व्यर्थ आहे.

कल्पांतप्रळईं जें उरलें । तें निर्गुण ऐसें बोलिलें । येर तें अवघेंचि जालें । मायेमधें ॥ १६ ॥

महाप्रळयाच्या वेळीही जे शिल्लक उरते, त्यालाच निर्गुण असे म्हणतात; बाकी सर्व काही मायेच्या कक्षेतच सामावलेले आहे.

सेना शाहार बाजार । नाना यात्रा लाहानथोर । शब्द उठती अपार । कैसे निवडावे ॥ १७ ॥

सैन्याची छावणी, शहर, बाजार, नाना लहानमोठ्या यात्रा - या सर्व ठिकाणी अपार शब्द (आवाज) उठतात; त्यांतील नेमके काय ते कसे निवडावे?

काळामधें प्रज्यन्यकाळ । मध्यरात्रीं होतां निवळ । नाना जीव बोलती सकळ । कैसे निवडावे ॥ १८ ॥

पावसाळ्याच्या काळात, मध्यरात्री सर्व शांत झाले असता, नाना जीव आवाज करू लागतात; त्यातील प्रत्येकाचा आवाज कसा निवडून काढावा?

नाना देश भाषा मतें । भूमंडळीं असंख्यातें । बहु ऋषी बहु मतें । कैसीं निवडावीं ॥ १९ ॥

भूमंडळावर नाना देश, नाना भाषा, नाना मते असंख्य आहेत; अनेक ऋषींची अनेक मतेही आहेत; त्यांतील कोणते खरे ते कसे निवडावे?

वृष्टी होतां च अंकुर । सृष्टीवरी निघती अपार । नाना तरु लाहानथोर । कैसे निवडावे ॥ २० ॥

पाऊस पडताच सृष्टीवर अगणित अंकुर फुटतात, नाना लहानमोठे वृक्ष उगवतात; त्यातील प्रत्येकाचे स्वरूप कसे निवडून सांगावे?

खेचरें भूचरें जळचरें । नाना प्रकारींचीं शरीरें । नान रंग चित्रविचित्रें । कैसी निवडावीं ॥ २१ ॥

आकाशचर, भूचर, जलचर - नाना प्रकारची शरीरे, नाना विचित्र रंग - त्यांतील प्रत्येक कसे निवडून वेगळे दाखवावे?

कैसें दृश्य आकारलें । नानापरीं विकारलें । उदंडचि पैसावलें । कैसें निवडावें ॥ २२ ॥

हे दृश्य जग कसे आकाराला आले, नाना प्रकारे कसे विकाराला आले, आणि इतके अफाट कसे पसरले - हे सर्व कसे निवडून सांगावे?

पोकळीमधें गंधर्वनगरें । नाना रंग लाहनथोरें । बहु वेक्ति बहु प्रकारें । कैसीं निवडावीं ॥ २३ ॥

आकाशातील पोकळीत गंधर्वनगरांसारखी भासमान दृश्ये उमटतात, नाना रंगांची लहानमोठी बहुविध रूपे प्रगटतात - ती कशी निवडून दाखवावी?

दिवसरजनीचे प्रकार । चांदिणें आणी अंधकार । विचार आणी अविचार । कैसा निवडावा ॥ २४ ॥

दिवस-रात्रीचे प्रकार, चांदणे आणि अंधकार, विचार आणि अविचार - हे सर्व नेमके कसे निवडून वेगळे करावे?

विसर आणी आठवण । नेमस्त आणी बाष्कळपण । प्रचित आणी अनुमान । येणें रितीं ॥ २५ ॥

विसर आणि आठवण, नेमस्तपणा आणि बडबडपणा, प्रत्यक्ष अनुभव आणि केवळ अनुमान - हे सर्व अशाच पद्धतीने निवडून पाहावे लागते.

न्याय आणी अन्याय । होय आणी न होये । विवेकेंविण काये । उमजों जाणे ॥ २६ ॥

न्याय आणि अन्याय, जे होते आणि जे होत नाही - विवेकाशिवाय हे कोणाला उमजून येणार?

कार्यकर्ता आणी निकामी । शूर आणी कुकर्मी । धर्मी आणी अधर्मी । कळला पाहिजे ॥ २७ ॥

कार्यक्षम आणि निकामी, शूर आणि दुष्कर्मी, धार्मिक आणि अधार्मिक - हे सर्व स्पष्टपणे ओळखता आले पाहिजे.

धनाढ्य आणि दिवाळखोर । साव आणि तश्कर । खरें खोटें हा विचार । कळला पाहिजे ॥ २८ ॥

धनवान आणि दिवाळखोर, प्रामाणिक आणि चोर, खरे आणि खोटे - हा भेद स्पष्टपणे कळला पाहिजे.

वरिष्ठ आणि कनिष्ठ । भ्रष्ट आणी अंतरनिष्ठ । सारासार विचार पष्ट । कळला पाहिजे ॥ २९ ॥

श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ, भ्रष्ट आणि अंतरनिष्ठ (खरा भक्त) - हा सारासार विचार स्पष्टपणे कळला पाहिजे.