धन्य धन्य हा वैश्वानरु । होये रघुनाथाचा श्वशुरु । विश्वव्यापक विश्वंभरु । पिता जानकीचा ॥ १ ॥

धन्य हा वैश्वानर अग्नी, जो रघुनाथाचा सासरा ठरतो; विश्वव्यापक असा हा विश्वंभर जानकीचा पिता आहे (सीता अग्नीतून प्रगट झाली, अशी कथा आहे).

ज्याच्या मुखें भगवंत भोक्ता । जो ऋषीचा फळदाता । तमहिमरोगहर्ता । भर्ता विश्वजनाचा ॥ २ ॥

ज्याच्या मुखाद्वारे भगवंत (यज्ञातील आहुती) भोगतो, जो ऋषींना (यज्ञफळ) फळ देणारा आहे, जो अंधार, थंडी व रोग यांचा नाश करणारा आहे, तो सर्व जगाचा पोषणकर्ता आहे.

नाना वर्ण नाना भेद । जीवमात्रास अभेद । अभेद आणी परम शुध । ब्रम्हादिकासी ॥ ३ ॥

नाना वर्ण व नाना भेद असले तरी अग्नी सर्व जीवमात्रांना समानच आहे; ब्रह्मदेवापासून सर्वांना तो अभेद व परम शुद्ध असाच आहे.

अग्नीकरितां सृष्टी चाले । अग्नीकरितां लोक धाले । अग्नीकरितां सकळ ज्याले । लाहानथोर ॥ ४ ॥

अग्नीमुळेच सृष्टीचा व्यवहार चालतो, अग्नीमुळेच लोक तृप्त होतात, अग्नीमुळेच लहानथोर सर्व जगले आहेत.

अग्नीनें आळलें भूमंडळ । लोकांस राहव्या जालें स्थळ । दीप दीपिका नाना ज्वाळ । जेथें तेथें ॥ ५ ॥

अग्नीने भूमंडळ व्यापले आहे, त्यामुळेच लोकांना राहण्यास जागा मिळाली; दीप, पणत्या, नाना ज्वाळा जिथेतिथे तेवत आहेत.

पोटामधें जठराग्नी । तेणें क्षुधा लागे जनीं । अग्नीकरितां भोजनीं । रुची येते ॥ ६ ॥

पोटात जठराग्नी असतो, त्यामुळेच लोकांना भूक लागते; आणि अग्नीमुळेच भोजनाला रुची येते.

अग्नी सर्वांगीं व्यापक । उष्णें राहे कूणी येक । उष्ण नस्तां सकळ लोक । मरोन जाती ॥ ७ ॥

अग्नी सर्वांगात व्यापून राहिलेला आहे, त्यामुळेच शरीरात उष्णता टिकते; उष्णता नसेल तर सर्व लोक मरून जातील.

आधीं अग्नी मंद होतो । पुढें प्राणी तो नासतो । ऐसा हा अनुभव येतो । प्राणीमात्रासी ॥ ८ ॥

प्रथम शरीरातील अग्नी मंद होतो, आणि नंतर तो प्राणी नाश पावतो; हा अनुभव प्रत्येक प्राणिमात्राला येतो.

असतां अग्नीचें बळ । शत्रु जिंके तात्काळ । अग्नी आहे तावत्काळ । जिणें आहे ॥ ९ ॥

अग्नीचे बळ असेल तोवर माणूस शत्रूला तात्काळ जिंकू शकतो; जोपर्यंत अग्नी (शरीरातील उष्णता) आहे तोपर्यंतच जीवन आहे.

नाना रस निर्माण जाले । अग्नीकरितां निपजले । माहांरोगी आरोग्य जाले । निमिषमात्रें ॥ १० ॥

नाना रस अग्नीमुळेच निर्माण झाले, अग्नीमुळेच ते सिद्ध होतात; अग्नीच्या (औषधी उष्णतेच्या) योगे महारोगीही क्षणार्धात आरोग्यवान होतात.

सूर्य सकळांहून विशेष । सूर्याउपरी अग्नीप्रवेश । रात्रभागीं लोक अग्नीस । साहें करिती ॥ ११ ॥

सूर्य सर्वांहून विशेष आहे, पण सूर्यानंतर अग्नीचाच प्रवेश होतो; रात्रीच्या वेळी लोक अग्नीचाच आधार घेतात.

अंत्यजगृहींचा अग्नी आणिला । त्यास दोष नाहीं बोलिला । सकळां गृहीं पवित्र जाला । वैश्वानरु ॥ १२ ॥

अंत्यजाच्या घरचा अग्नीदेखील आणला तरी त्याला दोष लागत नाही असे सांगितले आहे; कारण वैश्वानर सर्वांच्याच घरी पवित्रच असतो.

अग्नीहोत्र नाना याग । अग्नीकरितां होती सांग । अग्नी त्रुप्त होतां मग । सुप्रसन्न होतो ॥ १३ ॥

अग्निहोत्र व नाना यज्ञ अग्नीच्याच द्वारे पूर्ण होतात; अग्नी तृप्त झाला की मगच तो प्रसन्न होतो.

देव दानव मानव । अग्नीकरितां चाले सर्व । सकळ जनासी उपाव । अग्नी आहे ॥ १४ ॥

देव, दानव, मानव - सर्वांचा व्यवहार अग्नीमुळेच चालतो; सर्व जनांना अग्नी हाच खरा आधार आहे.

लग्नें करिती थोर थोर । नाना दारूचा प्रकार । भूमंडळीं यात्रा थोर । दारूनें शोभती ॥ १५ ॥

थोरथोर लोक लग्ने करतात तेव्हा नाना प्रकारची आतषबाजी उडवतात; भूमंडळावरील मोठमोठ्या यात्राही अशा आतषबाजीने शोभून दिसतात.

नाना लोक रोगी होती । उष्ण औशधें सेविती । तेणे लोक आरोग्य होती । वन्हीकरितां ॥ १६ ॥

नाना लोक आजारी पडतात, तेव्हा उष्ण गुणाची औषधे सेवन करतात; अशाप्रकारे अग्नीच्या योगेच लोक पुन्हा आरोग्यवान होतात.

ब्रह्मणास तनुमनु । सूर्यदेव हुताशनु । येतद्विषईं अनुमानु । कांहींच नाहीं ॥ १७ ॥

ब्राह्मणाचे तनू-मन (उपास्य दैवत) सूर्यदेव व अग्नी हेच आहेत, यात कोणताही संशय नाही.

लोकामध्यें जठरानळु । सागरीं आहे वडवनाळु । भूगोळाबाहेर आवर्णानळु । शिवनेत्रीं विदुल्यता ॥ १८ ॥

लोकांमध्ये जठराग्नी असतो, समुद्रात वडवानल असतो, भूगोलाबाहेर आवर्णानल असतो, आणि शिवाच्या तिसऱ्या नेत्रात विद्युतरूप अग्नी असतो.

कुपीपासून अग्नी होतो । उंचदर्पणीं अग्नी निघतो । काष्ठमंथनी प्रगटतो । चकमकेनें ॥ १९ ॥

कुपीच्या (भिंगाच्या) साहाय्याने अग्नी उत्पन्न होतो, उंच आरशातून (सूर्यकांत मण्यातून) अग्नी निघतो, लाकूड घुसळल्याने किंवा चकमक ठोकल्याने अग्नी प्रगट होतो.

अग्नी सकळां ठाईं आहे । कठीण घिसणीं प्रगट होये । आग्यासर्पें दग्ध होये । गिरिकंदरें ॥ २० ॥

अग्नी सर्वत्र सुप्त रूपाने असतोच, कठीण वस्तू घासल्याने तो प्रगट होतो; आणि वणवा पेटला की पर्वतकपारीही जळून जातात.

अग्नीकरितां नाना उपाये । अग्नीकरितां नाना अपाय । विवेकेंविण सकल होये । निरार्थक ॥ २१ ॥

अग्नीमुळे नाना उपाय (लाभ) होतात, तसेच अग्नीमुळे नाना अपायही (हानी) होतात; विवेकाशिवाय हे सर्व निरर्थक ठरते.

भूमंडळीं लाहानथोर । सकळांस वन्हीचा आधार । अग्निमुखें परमेश्वर । संतुष्ट होये ॥ २२ ॥

भूमंडळावरील लहानथोर सर्वांना अग्नीचाच आधार आहे; अग्नीच्या मुखाद्वारे (यज्ञाहुतीने) परमेश्वर संतुष्ट होतो.

ऐसा अग्नीचा महिमा । बोलिजे तितुकी उणी उपमा । उत्तरोत्तर अगाध महिमा । अग्नीपुरुषाचा ॥ २३ ॥

असा हा अग्नीचा महिमा आहे; जितके बोलावे तितकी उपमा उणीच पडते; अग्निपुरुषाचा महिमा उत्तरोत्तर अधिकच अगाध आहे.

जीत असतां सुखी करी । मेल्यां प्रेत भस्म करी । सर्वभक्षकु त्याची थोरी । काये म्हणोनी सांगावी ॥ २४ ॥

जिवंत असताना तो सुख देतो, मृत्यूनंतर प्रेताचे भस्म करतो; तो सर्वभक्षक आहे, त्याची थोरवी काय म्हणून सांगावी?

सकळ सृष्टीचा संव्हार । प्रळय करी वैश्वानर । वैश्वानरें पदार्थमात्र । कांहींच उरेना ॥ २५ ॥

संपूर्ण सृष्टीचा संहार करून वैश्वानर प्रळय घडवून आणतो; वैश्वानराने भस्म केल्यावर कोणताही पदार्थ शिल्लक उरत नाही.

नाना होम उदंड करिती । घरोघरीं वैशदेव चालती । नाना क्षेत्रीं दीप जळती । देवापासीं ॥ २६ ॥

लोक नाना होम मोठ्या प्रमाणात करतात, घरोघरी वैश्वदेव (गृहयज्ञ) चालतो; नाना तीर्थक्षेत्री देवासमोर दीप तेवत असतात.

दीपाराधनें निलांजनें । देव वोवाळिजे जनें । खरें खोटें निवडणें । दिव्य होतां ॥ २७ ॥

दीपाराधनेने, निरांजनाने लोक देवाची आरती करतात; आणि अग्निदिव्य केले असता खरे-खोटे यांचा निवाडाही होतो.

अष्टधा प्रकुर्ती लोक तिन्ही । सकळ व्यापून राहिला वन्ही । अगाध महिमा वदनीं । किती म्हणोनी बोलावा ॥ २८ ॥

अष्टधा प्रकृती व तिन्ही लोक - या सर्वांना व्यापून अग्नी राहिलेला आहे; त्याचा अगाध महिमा वाणीने किती म्हणून वर्णावा?

च्यारी श्रृंगें त्रिपदीं जात । दोनी शिरें सप्त हात । ऐसा बोलिला शास्त्रार्थ । प्रचितीविण ॥ २९ ॥

(वेदातील अग्नीचे प्रतीकात्मक वर्णन) चार शिंगे, तीन पावले चालणारा, दोन डोकी व सात हात असलेला - असा शास्त्रार्थ सांगितला आहे, जो प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय नुसत्या शब्दांनी कळत नाही.

ऐसा वन्ही उष्णमूर्ती । तो मी बोलिलों येथामती । न्यून्यपूर्ण क्षमा श्रोतीं । केलें पाहिजे ॥ ३० ॥

असा हा उष्णमूर्ती अग्नी - त्याचे वर्णन मी माझ्या बुद्धीप्रमाणे केले; यात जी उणीव राहिली असेल ती श्रोत्यांनी क्षमा करावी.