पृथ्वीचें मूळ जीवन । जीवनाचें मूळ अग्न । अग्नीचें मूळ पवन । मागां निरोपिलें ॥ १ ॥

पृथ्वीचे मूळ जल आहे, जलाचे मूळ अग्नी आहे, आणि अग्नीचे मूळ पवन आहे - हे आधीच्या समासांत सांगितले आहे.

आतां ऐका पवनाचें मूळ । तो हा अंतरात्माचि केवळ । अत्यंतचि चंचळ । सकळांमधें ॥ २ ॥

आता पवनाचे मूळ ऐका - ते केवळ अंतरात्माच आहे, जो सर्वांमध्ये अत्यंत चंचल असा वास करतो.

तो येतो जातो दिसेना । स्थिर होऊन बैसेना । ज्याचें रूप अनुमानेना । वेदश्रुतीसी ॥ ३ ॥

तो येतो-जातो पण दिसत नाही, तो कधी स्थिर होऊन बसत नाही; ज्याचे रूप वेदश्रुतींनाही अनुमानाने कळत नाही.

मुळीं मुळींचें स्फुर्ण । तेंचि अंतरात्म्याचें लक्षण । जगदेश्वरापासून त्रिगुण । पुढें जालें ॥ ४ ॥

मुळातील मूळ स्फुरण, तेच अंतरात्म्याचे लक्षण आहे; त्या जगदीश्वरापासूनच पुढे त्रिगुण (सत्त्व-रज-तम) उत्पन्न झाले.

त्रिगुणापासून जालीं भूतें। पावलीं पष्ट दशेतें । त्या भूतांचें स्वरूप तें । विवेकें वोळखावें ॥ ५ ॥

त्रिगुणांपासून पंचमहाभूते उत्पन्न झाली, आणि ती स्पष्ट (प्रगट) दशेला पोहोचली; त्या भूतांचे खरे स्वरूप विवेकानेच ओळखावे.

त्यामधें मुख्य आकाश । चौ भूतांमधें विशेष । याच्या प्रकाशें प्रकाश । सकळ कांहीं ॥ ६ ॥

त्यांमध्ये आकाश हे मुख्य आणि इतर चार भूतांहून विशेष आहे; याच्याच प्रकाशाने बाकी सर्व काही प्रकाशित होते.

येक विष्णु महद्‍भूत । ऐसा भूतांचा संकेत । परंतु याची प्रचीत । पाहिली पाहिजे ॥ ७ ॥

विष्णू हे एकच महाभूत आहे, असे भूतांविषयीचे संकेत सांगतात; परंतु याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊनच पाहिले पाहिजे.

विस्तारें बोलिलीं भूतें । त्या भूतामधें व्यापक तें । विवरोन पाहातां येतें । प्रत्ययासी ॥ ८ ॥

भूतांचे विस्ताराने वर्णन केले; त्या सर्व भूतांमध्ये जे व्यापक तत्त्व आहे, ते बारकाईने विचार केला असता अनुभवाला येते.

आत्मयाच्या चपळपणापुढें । वायो तें किती बापुडें । आत्म्याचें चपळपण रोकडें । समजोन पाहावें ॥ ९ ॥

आत्म्याच्या चपळपणापुढे वायूचे चापल्यही किती तुच्छ आहे; आत्म्याचे हे प्रत्यक्ष चापल्य नीट समजून घ्यावे.

आत्म्यावेगळें काम चालेना । आत्मा दिसेना ना आडळेना । गुप्तरूपें विचार नाना । पाहोन सोडी ॥ १० ॥

आत्म्याशिवाय कोणतेच कार्य चालत नाही; आत्मा दिसतही नाही आणि आडळतही नाही; तो गुप्तरूपाने नाना विचार पाहून मग निवाडा करतो.

पिंड ब्रह्मांड व्यापून धरिलें । नाना शरीरीं विळासलें । विवेकी जनासी भासलें । जगदांतरी ॥ ११ ॥

त्याने पिंड आणि ब्रह्मांड दोन्ही व्यापून धरले आहे, नाना शरीरांत तो विलसत आहे; विवेकी जनांना तो जगाच्या अंतरंगात भासतो.

आत्म्याविण देहे चालती । हें तों न घडे कल्पांतीं । अष्टधा प्रकृर्तीच्या वेक्ती । रूपासी आल्या ॥ १२ ॥

आत्म्याशिवाय देह चालतात, असे कल्पांतीदेखील घडणे शक्य नाही; अष्टधा प्रकृतीच्या सर्व व्यक्ती (रूपे) त्याच्यामुळेच आकाराला आल्या.

मूळापासून सेवटवरी । सकळ कांहीं आत्माच करी । आत्म्यापैलीकडे निर्विकारी । परब्रह्म तें ॥ १३ ॥

सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सर्व काही आत्माच करतो; आणि त्या आत्म्याच्याही पलीकडे निर्विकारी असे परब्रह्म आहे.

आत्मा शरीरीं वर्ततो । इंद्रियेंग्राम चेष्टवितो । नाना सुखदुःखें भोगितो । देह्यात्मयोगें ॥ १४ ॥

आत्मा शरीरात राहून सर्व इंद्रियांना चेतवतो, आणि देह-आत्म्याच्या संयोगाने नाना सुखदुःखे भोगतो.

सप्तकंचुक हें ब्रह्मांड । त्यामधें सप्तकंचुक पिंड । त्या पिंडामधें आत्मा जाड । विवेकें वोळखा ॥ १५ ॥

हे ब्रह्मांड सात आवरणांनी वेढलेले आहे, आणि त्यातील पिंडही सात आवरणांनी वेढलेला आहे; त्या पिंडाच्या आत आत्मा सूक्ष्मरूपाने वसतो, हे विवेकाने ओळखा.

शब्द ऐकोन समजतो । समजोन प्रत्योत्तर देतो । कठीण मृद सीतोष्ण जाणतो । त्वचेमधें ॥ १६ ॥

तो शब्द ऐकून समजतो, समजून प्रत्युत्तर देतो; आणि त्वचेच्या द्वारे कठीण-मृदू, थंड-उष्ण हे जाणतो.

नेत्रीं भरोनी पदार्थ पाहाणें । नाना पदार्थ परीक्षणें । उंच नीच समजणें । मनामधें ॥ १७॥

डोळ्यांनी नीट पाहून पदार्थ ओळखणे, नाना पदार्थांची पारख करणे, उच्च-नीच हे सर्व मनाच्याद्वारे समजणे - हे आत्माच करतो.

क्रूरदृष्टी सौम्यदृष्टी । कपटदृष्टी कृपादृष्टी । नाना प्रकारींच्या दृष्टी । भेद जाणे॥ १८ ॥

क्रूर दृष्टी, सौम्य दृष्टी, कपटी दृष्टी, कृपाळू दृष्टी - अशा नाना प्रकारच्या दृष्टींतील भेद तोच जाणतो.

जिव्हेमधें नाना स्वाद । निवडून जाणे भेदाभेद । जें जें जाणें तें तें विशद । करुनी बोले ॥ १९॥

जिभेवर नाना स्वाद असतात, ते निवडून त्यांतील भेद जाणतो; आणि जे जे जाणतो ते ते स्पष्ट करून वाणीने सांगतो.

उत्तम अन्नाचे परिमळ । नाना सुगंध परिमळ । नाना फळांचे परिमळ । घ्राणैंद्रियें जाणे ॥ २० ॥

उत्तम अन्नाचे सुवास, नाना सुगंध, नाना फळांचे सुवास - हे सर्व नाकाच्या इंद्रियाद्वारे तोच जाणतो.

जिव्हेनें स्वाद घेणें बोलणें । पाणीईइंद्रियें घेणें देणें । पादैंद्रियें येणें जाणें । सर्वकाळ ॥२१ ॥

जिभेने चव घेणे व बोलणे, हातांनी घेणे-देणे, पायांनी सतत ये-जा करणे - हे सर्व व्यवहार आत्माच चालवतो.

शिस्नैंद्रियें सुरतभोग । गुदैंद्रियें मळोत्सर्ग । मनेंकरूनी सकळ सांग । कल्पून पाहे ॥ २२॥

जननेंद्रियाद्वारे भोग, गुदेंद्रियाद्वारे मलोत्सर्ग - हेही आत्माच घडवतो; आणि मनाद्वारे सर्व काही कल्पून पाहतो.

ऐसें व्यापार परोपरी । त्रिभुवनीं येकलाचि करी । त्याची वर्णावया थोरी । दुसरा नाहीं ॥ २३ ॥

असे नाना प्रकारचे व्यापार तो एकटाच तिन्ही लोकांत करतो; त्याची थोरवी वर्णन करण्यास दुसरे कोणी समर्थ नाही.

त्याविण दुसरा कैचा । जे महिमा सांगावा तयाचा । व्याप आटोप आत्मयाचा । न भूतो न भविष्यति ॥ २४ ॥

त्याच्याशिवाय दुसरा कोण आहे, ज्याचा महिमा सांगावा? आत्म्याचा हा व्याप आणि आवाका पूर्वी कधी झाला नाही व पुढेही होणार नाही.

चौदा विद्या चौसष्टी कळा । धूर्तपणाच्या नाना कळा । वेद शास्त्र पुराण जिव्हाळा । तेणेंविण कैचा ॥ २५ ॥

चौदा विद्या, चौसष्ट कळा, धूर्तपणाच्या नाना कळा, तसेच वेद-शास्त्र-पुराणांचा जिव्हाळा - हे सर्व त्याच्याशिवाय कोठून असणार?

येहलोकींचा आचार । परलोकीं सारासारविचार । उभय लोकींचा निर्धार । आत्माच करी ॥ २६ ॥

या लोकातील आचार आणि परलोकातील सारासार विचार - दोन्ही लोकांतील निर्णय आत्माच घेतो.

नाना मतें नाना भेद । नाना संवाद वेवाद । नाना निश्चय भेदाभेद । आत्माच करी ॥ २७ ॥

नाना मते, नाना भेद, नाना संवाद-विवाद, नाना निश्चय आणि भेदाभेद - हे सर्वही आत्माच घडवतो.

मुख्यतत्व विस्तारलें । तेणें तयास रूप आणिलें । येणेंकरितां सार्थक जालें । सकळ कांहीं ॥ २८ ॥

मुख्य तत्त्व असे विस्तार पावले, त्यामुळेच त्याला रूप प्राप्त झाले; आणि यामुळेच हे सर्व काही सार्थकी लागले.

लिहिणें वाचणें पाठांतर करणें । पुसणें सांगणें अर्थ करणें । गाणें बाजवणें नाचणें । आत्म्याचकरितां ॥ २९ ॥

लिहिणे, वाचणे, पाठांतर करणे, विचारणे, सांगणे, अर्थ लावणे, गाणे, वाजवणे, नाचणे - हे सर्व केवळ आत्म्यामुळेच घडते.

नाना सुखें आनंदतो । नाना दुःखें कष्टी होतो । देहे धरितो आणी सोडितो । नानाप्रकारें ॥ ३० ॥

तो नाना सुखांनी आनंदित होतो, नाना दुःखांनी कष्टी होतो; आणि नाना प्रकारे देह धारण करतो व सोडूनही देतो.

येकलाचि नाना देहे धरी । येकलाचि नटे परोपरी । नट नाट्यकळा कुसरी । त्याविण नाहीं ॥ ३१ ॥

तो एकटाच नाना देह धारण करतो, तो एकटाच नाना प्रकारे नटतो; नट, नाट्यकला व त्यातील कौशल्य त्याच्याशिवाय नाही.

येकलाचि जाला बहुरूपी । बहुरूपी बहुसाक्षपी । बहुरूपें बहुप्रतापी । आणी लंडी ॥ ३२ ॥

तो एकटाच बहुरूपी झाला, अनेक रूपांत अनेक साक्षेपी बनला, अनेक रूपांत अत्यंत पराक्रमी बनला, तर कोठे भित्रा-लंगडाही बनला.

येकलाचि विस्तारला कैसा । पाहे बहुविध तमासा । दंपत्येंविण कैसा । विस्तारला ॥ ३३ ॥

तो एकटाच असा विस्तारला कसा, की तोच नाना प्रकारचा खेळ पाहतो; पती-पत्नीच्या जोडीशिवायही तो कसा विस्तार पावला?

स्त्रियांस पाहिजे पुरुष । पुरुषासी पाहिजे स्त्रीवेष । ऐसा आवडीचा संतोष । परस्परें ॥ ३४ ॥

स्त्रीला पुरुष हवासा वाटतो, पुरुषाला स्त्रीचे रूप हवेसे वाटते; अशी परस्परांविषयीची आवड आणि तिचा संतोष निर्माण होतो.

स्थूळाचें मूळ तें लिंग । लिंगामधें हें प्रसंग । येणें प्रकारें जग । प्रत्यक्ष चाले ॥ ३५ ॥

स्थूल देहाचे मूळ हे लिंगदेह (सूक्ष्म देह) आहे, आणि या लिंगदेहातच हा (आकर्षणाचा) प्रसंग घडतो; अशा प्रकारे हे जग प्रत्यक्ष चालते.

पुरुषांचा जीव स्त्रियांची जीवी । ऐसी होते उठाठेवी । परी या सूक्ष्माची गोवी । समजली पाहिजे ॥ ३६ ॥

'पुरुषाचा जीव स्त्रीमध्ये अडकला' असे वरवर वाटते, पण या सूक्ष्म रहस्याची खरी उकल समजून घेतली पाहिजे.

स्थूळांकरितां वाटे भेद । सूक्षमीं आवघेंचि अभेद । ऐसें बोलणें निरुध । प्रत्यया आलें ॥ ३७ ॥

स्थूल दृष्टीने पाहता भेद वाटतो, पण सूक्ष्म दृष्टीने पाहता सर्व काही अभेदच आहे; हे कथन निर्विवादपणे अनुभवास येते.

बायकोनें बायकोस भोगिलें । ऐसें नाहीं कीं घडलें । बायकोस अंतरी लागलें । ध्यान पुरुषाचें ॥३८ ॥

'बायकोने बायकोला भोगले' असे कधी घडलेले नाही; कारण स्त्रीच्या अंतःकरणात पुरुषाचेच ध्यान लागलेले असते.

स्त्रीसी पुरुष पुरुषास वधु । ऐसा आहे हा समंधु । याकारणें सूक्ष्म संवादु । सुक्ष्मीं च आहे ॥ ३९ ॥

स्त्रीला पुरुषतत्त्व हवे असते, पुरुषाला स्त्रीतत्त्व (वधू) हवे असते - असाच हा संबंध आहे; म्हणूनच हा सूक्ष्म संवाद सूक्ष्मरूपातच घडतो.

पुरुषैछेमधें प्रकृती । प्रकृतीमधें पुरुषवेक्ती । प्रकृतीपुरुष बोलती । येणें न्यायें ॥ ४० ॥

पुरुषातही प्रकृती असते आणि प्रकृतीमध्येही पुरुषतत्त्व असते; याच न्यायाने प्रकृती-पुरुष असे दोन्ही सांगितले जातात.

पिंडावरून ब्रह्मांड पाहावें । प्रचीतीनें प्रचीतीस घ्यावें । उमजेना तरी उमजावें । विवराविवरों ॥ ४१ ॥

पिंडावरून (शरीरावरून) ब्रह्मांड ओळखावे, अनुभवानेच अनुभव घ्यावा; न उमजल्यास पुन्हा पुन्हा विचार करून उमजून घ्यावे.

द्वैतैछा होते मुळीं । तरी ते आली भूमंडळीं । भूमंडळीं आणी मुळीं । रुजु पाहावें ॥ ४२ ॥

द्वैताची (भेदाची) इच्छा जर मुळातच होती, तर तीच पुढे भूमंडळावर प्रगट झाली; म्हणून मूळ आणि भूमंडळ यांची एकवाक्यता तपासून पाहावी.

येथें मोठा जाला साक्षेप । फिटला श्रोतयांचा आक्षेप । जे प्रकृतीपुरुषाचें रूप । निवडोन गेलें ॥ ४३ ॥

येथे मोठा परिश्रमपूर्वक विचार झाला, आणि श्रोत्यांच्या मनातील आक्षेप दूर झाला; कारण प्रकृती आणि पुरुष यांचे खरे स्वरूप स्पष्टपणे निवडून दाखवले गेले.