आत्मयास शेरीरयोगें । उद्वेग चिंता करणें लागे । शरीरयोगें आत्मा जगे । हें तों पगटचि आहे ॥ १ ॥

शरीराशी जोडले गेल्यामुळेच आत्म्याला उद्वेग आणि चिंता करावी लागते; शरीराच्या संगतीनेच आत्मा जगतो, हे तर उघडच आहे.

देह अन्नचि खायेना । तरी आत्मा कदापि जगेना । अत्म्याविण चेतना । देहास कैंची ॥ २ ॥

देहाने अन्नच खाल्ले नाही, तर आत्मा कधीच जगू शकणार नाही; आत्म्याशिवाय देहाला चेतना तरी कोठून मिळणार?

हें येकावेगळें येक । करूं जातां निरार्थक । उभयेयोगें कोणीयेक । कार्य चाले ॥ ३ ॥

या दोघांना एकमेकांपासून वेगळे मानले, तर ते व्यर्थच ठरते; दोघांच्या मिळण्यानेच कोणतेही कार्य घडत असते.

देहाला नाहीं चेतना । अत्म्यास पदार्थ उचलेना । स्वप्नभोजनें भरेना । पोट कांहीं ॥ ४ ॥

देहाला स्वतःची चेतना नसते, आणि आत्म्याला स्वतः कोणताही पदार्थ उचलता येत नाही; जसे स्वप्नातील भोजनाने खरे पोट भरत नाही.

आत्मा स्वप्नावस्थेंत जातो । परंतु देहामध्यें हि असतो । निदसुरेपणें खाजवितो । चमत्कार पाहा॥ ५ ॥

आत्मा स्वप्नावस्थेत जातो, तरी तो देहातही असतोच; झोपेतही तो खाजवतो — हा चमत्कार नीट पाहावा.

अन्नरसें वाढे शरीर । शरीरप्रमाणें विचार । वृद्धपणीं तदनंतर । दोनी लाहानाळती ॥ ६ ॥

अन्नरसाने शरीर वाढते, आणि शरीराच्या स्थितीनुसारच त्याची जाणही असते; वृद्धपणी मात्र दोन्हीही एकसारखी क्षीण होत जातात.

उत्तम द्रव्य देह खातो । देहयोगें आत्मा भुलतो । विस्मरणें शुद्धि सांडितो । सकळ कांहीं ॥ ७ ॥

देह उत्तम पदार्थ खातो, आणि देहाच्या संगतीनेच आत्मा त्यात गुंगून भुलतो; विस्मरणाने तो आपली सगळी जाग विसरून जातो.

देहानें घेतलें वीष । आत्मा जाये सावकास । वाढणें मोडणें आत्मयास । नेमस्त आहे ॥ ८ ॥

देहाने विष घेतले, तर आत्मा हळूहळू निघून जातो; वाढणे आणि क्षीण होणे हे आत्म्याला देहाच्या नियमानुसारच घडते.

वाढणें मोडणें जाणें येणें । सुख दुःख देहाचेनि गुणें । नान प्रकारें भोगणें । आत्मयास घडे ॥ ९ ॥

वाढणे-क्षीण होणे, येणे-जाणे, सुख-दुःख — हे सगळे देहाच्या गुणांमुळेच घडते; आत्म्याला नाना प्रकारे हे भोगावेच लागते.

वारुळ म्हणिजे पोकळ । मुंग्यांचे मार्गचि सकळ । तैसेंचि हें केवळ । शरीर जाणावें ॥ १० ॥

वारूळ पोकळ असते, त्यात मुंग्यांच्या वाटाच वाटा असतात; अगदी तसेच हे शरीरही समजावे.

शरीरीं नाडीच खेटा । नाडीमध्यें पोकळ वाटा । लाहान थोर सगटा। दाटल्या नाडी ॥११ ॥

शरीरात नाड्यांचे जाळे पसरलेले आहे, प्रत्येक नाडीत पोकळ वाटा आहेत; लहान-मोठ्या नाड्या सर्वत्र दाटीवाटीने भरलेल्या आहेत.

प्राणी अन्नोदक घेतो । त्याचा अन्नरस होतो । त्यास वायो प्रवर्ततो । स्वासोस्वासें ॥ १२ ॥

मनुष्य अन्न-पाणी घेतो, त्याचा अन्नरस बनतो; त्यातून श्वासोच्छ्वासाच्या रूपाने वायू संचार करू लागतो.

नाडीद्वारां धांवे जीवन । जीवनामधें खेळे पवन । त्या पवनासरिसा जाण । आत्माहि विवरे ॥ १३ ॥

नाड्यांमधून हे जीवनद्रव्य वाहते, त्या द्रव्यातच वायू खेळत असतो; आणि त्याच वायूसोबत आत्माही संचार करत असतो, हे जाणावे.

तृषेनें शोकलें शरीर । आत्म्यास कळे हा विचार । मग उठवून शरीर । चालवी उदकाकडे ॥ १४ ॥

तहानेने शरीर शुष्क झाले, हे आत्म्याला समजते; मग तो शरीराला उठवून पाण्याकडे घेऊन जातो.

उदक मागे शब्द बोलवी । मार्ग पाहोन शरीर चालवी । शरीर अवघें च हालवी । प्रसंगानुसार ॥ १५ ॥

पाणी मागण्यासाठी शब्द बोलवतो, वाट पाहून शरीराला चालवतो; प्रसंगानुसार तो शरीराला हवे तसे हलवतो.

क्षुधा लागते ऐसें जाणतो । मग देहाला उठवितो । आच्यावाच्या बोलवितो । ज्यासी त्यासी ॥ १६ ॥

भूक लागली हे तो ओळखतो, मग देहाला उठवतो; ज्याला त्याला काहीबाही बोलवायला लावतो.

बायेकांत म्हणे जालें जालें । देह सोवळें करून आणिलें । पायांत भरून चालविलें । तांतडीं तांतडीं ॥ १७ ॥

घरातल्या बायकांना 'झाले, झाले' म्हणतो, देहाला सोवळे करून आणतो, आणि घाईघाईने पावले टाकत त्याला चालवतो.

त्यासी पात्रावरी बैसविलें । नेत्रीं भरोन पात्र पाहिलें। हाताकरवीं आरंभिलें । आपोशन ॥ १८ ॥

त्याला पाटावर बसवतो, डोळे भरून ताटाकडे पाहतो, आणि हातानेच आपोशनाची सुरुवात करतो.

हाताकरवीं ग्रास उचलवी । मुखी जाऊन मुख पसरवी । दातांकरवीं चाववी । नेटें नेटें ॥ १९॥

हातानेच घास उचलतो, तोंडाजवळ नेऊन तोंड उघडतो, आणि दातांनी जोरजोरात तो चावून घेतो.

आपण जिव्हेमधें खेळे । पाहातो परिमळसोहळे । केंस काडी खडा कळे । तत्काळ थुंकी ॥ २० ॥

आत्मा स्वतः जिभेवर खेळतो, सुगंधाचा आनंद घेतो; केस, काडी किंवा खडा जाणवला की लगेच थुंकून टाकतो.

आळणी कळतां मीठ मागे । बायलेसि म्हणे आगे कांगे । डोळे ताऊन पाहों लागे । रागें रागें ॥ २१ ॥

अळणी लागले की मीठ मागतो, बायकोला 'अगं, हे काय' असे म्हणतो, आणि रागारागाने डोळे वटारून पाहतो.

गोडी लागतांच आनंदे । गोड नस्तां परम खेदे । वांकडी गोष्टी अंतरीं भेदे । आत्मयासी ॥ २२ ॥

चव चांगली लागली की आनंदतो, नसेल तर फार खट्टू होतो; चुकीचा शब्द ऐकला तर आत्म्याच्याच अंतःकरणाला तो लागतो.

नाना अन्नचि गोडी । नाना रसें स्वाद निवडी । तिखट लागतां मस्तक झाडी । आणी खोंकी ॥ २३ ॥

नाना अन्नांतील गोडी तो जाणतो, नाना रसांतून चव निवडतो; तिखट लागले की मान झटकतो आणि खोकतो.

मिरपुडी घातली फार । कायसें करितें खापर । जिव्हेकरवीं कठिणोत्तर । बोलवी रागें ॥ २४ ॥

मिरपूड खूप जास्त घातली की बिचारे भांडे तरी काय करणार? जिभेकडून रागाने कठोर शब्द बोलवतो.

आज्य उदंड जेविला । सवेंच ता।म्ब्या उचलिला । घळघळां घेऊं लागला। सावकास॥ २५ ॥

तूप-साजूक अन्न भरपूर जेवला, लगेच तांब्या उचलला, आणि सावकाशपणे घळघळा पाणी पिऊ लागला.

देहीं सुखदुःखभोक्ता । तो येक आत्माचि पाहातां । आत्म्याविण देह वृथा । मडें होये ॥ २६ ॥

देहातील सुख-दुःखाचा भोक्ता, नीट पाहिले तर, आत्माच एकटा आहे; आत्म्याशिवाय देह हा केवळ व्यर्थ प्रेत ठरतो.

मनाच्या अनंत वृत्ति । जाणणें तेचि आत्मस्थिति । त्रैलोकीं जितुक्या वेक्ती । तदांतरीं आत्मा ॥ २७ ॥

मनाच्या अगणित वृत्ती जाणणे, हीच खरी आत्मस्थिती होय; त्रैलोक्यात जितके जीव आहेत, तितक्या सर्वांच्या अंतरी आत्माच वसतो.

जगामध्यें जगदात्मा । विश्वामधें विश्वात्मा । सर्व चालवी सर्वात्मा । नाना रूपें ॥ २८ ॥

जगात तो जगदात्मा आहे, विश्वात तो विश्वात्मा आहे; सर्वांचा आत्मा होऊन तोच नाना रूपांनी सर्वांना चालवतो.

हुंगे चाखे ऐके देखें । मृद कठिण वोळखे । शीत उष्ण ठाउकें । तत्काळ होये ॥ २९ ॥

वास घेतो, चव घेतो, ऐकतो, पाहतो, मृदू-कठीण ओळखतो; थंड-उष्ण त्याला तत्काळ कळते.

सावधपणें लाघवी । बहुत करी उठाठेवी । या धूर्ताच्या उगवी । धूर्तचि करी ॥ ३० ॥

सावधपणे तो युक्त्या करतो, अनेक करामती करतो; धूर्त लोकांचेही डाव तोच धूर्तपणे उलगडतो.

वायोसरिसा परिमळ येतो । परि तो परिमळ वितळोन जातो । वायो धुळी घेउनी येतो । परी ते हि जाये ॥ ३१ ॥

सुगंध वाऱ्यासोबत येतो, पण तो सुगंधही विरून जातो; वारा धूळही सोबत आणतो, पण तीही शेवटी शमून जाते.

शीत उष्ण वायोसरिसें । सुवासें अथवा कुवासें । असिजे परी सावकासें । तगणें न घडे ॥ ३२ ॥

थंड-उष्ण, सुगंधी-दुर्गंधी, हे सगळे वाऱ्यासोबत काही काळ राहते, पण सावकाशपणे ते टिकत मात्र नाही.

वायोसरिसे रोग येती । वायोसरिसी भूतें धांवती । धूर आणी धुकटें येती । वायोसवें ॥ ३३ ॥

वाऱ्यासोबतच रोग येतात, वाऱ्यासोबतच भुते-प्रेतेही धावत येतात; धूर आणि धुके हेही वाऱ्यासोबतच येतात.

वायोसवें कांहींच जगेना । आत्म्यासवें वायो तगेना । आत्म्याची चपळता जाणा । अधिक आहे ॥ ३४ ॥

केवळ वाऱ्याच्या आधारे काहीच टिकत नाही, आणि आत्म्याशिवाय वाराही टिकत नाही; आत्म्याची चपळता वाऱ्याहूनही अधिक आहे, हे जाणावे.

वायो कठिणास आडतो । आत्मा कठिण भेदून जातो । कठिण पाहों तरी तो । छेदेहिना ॥ ३५ ॥

वारा कठीण वस्तूपाशी अडतो, पण आत्मा कठीण वस्तूलाही भेदून पुढे जातो; कितीही कठीण गोष्ट शोधली तरी ती आत्म्याला छेदू शकत नाही.

वायो झडझडां वाजे । आत्मा कांहींच न वाजे । मोनेंचि अंतरीं समजे । विवरोन पाहातां ॥ ३६ ॥

वारा सोसाट्याने वाजत वाहतो, पण आत्मा मात्र काहीच आवाज करत नाही; नीट अंतर्मुख होऊन पाहिले तरच हे मुक्यानेच उमगते.

शरीरास बरें केलें । तें आत्मयास पावलें । शरीरयोगें जालें । समाधान ॥ ३७ ॥

शरीराचे जे भले केले, ते आत्म्यापर्यंतही पोहोचते; शरीराच्या सुस्थितीतूनच खरे समाधान लाभते.

देहावेगळे उपाये नाना । करितां आत्मयास पावेना । समाधान पावे वासना । देहाचेनि ॥ ३८ ॥

देहाशिवाय केलेले नाना उपाय आत्म्यापर्यंत पोहोचतच नाहीत; समाधान हे देहाच्या कलानेच आत्म्याला लाभते.

देहआत्मयाचें कौतुक । पाहों जातां हें अनेक । देहावेगळी आडणुक । आत्मयास होये ॥ ३९ ॥

देह आणि आत्मा यांची ही करामत पाहू गेले, तर तिला अंतच नाही; देहावेगळा राहिला की आत्म्यालाही अडथळाच येतो.

येक असतां उदंड घडे । वेगळें पाहातां कांहींच न घडे । विवेकें त्रिलोकीं पवाडे । देहात्मयोगें ॥ ४० ॥

एकत्र असताना खूप काही घडते, वेगळे केले तर काहीच घडत नाही; देह-आत्म्याच्या याच संयोगाने विवेकाने पाहता त्रैलोक्यात सर्व काही घडत असते.