कोणी येक दोघे जण । पृथ्वी फिरती उदासीन । काळक्रमणें लागून । कथा आरंभिली ॥ १ ॥

कोणी दोघेजण, संसाराविषयी उदासीन वृत्तीचे, पृथ्वीवर फिरत होते; वेळ घालवण्यासाठी त्यांनी एक कहाणी सुरू केली.

श्रोता पुसे वक्तयासी । काहाणी सांगा जी बरवीसी । वक्ता म्हणे श्रोतयासी । सावध ऐकें ॥ २ ॥

श्रोता वक्त्याला विचारतो, 'मला एखादी छान कहाणी सांगा.' वक्ता श्रोत्याला म्हणतो, 'सावध होऊन ऐक.'

येकें स्त्रीपुरुषें होतीं । उभयेतांमधें बहु प्रीति । येकरूपेंचि वर्तती । भिन्न नाहीं ॥ ३ ॥

एक स्त्री-पुरुष होते; त्या दोघांमध्ये खूप प्रेम होते, आणि ते दोघे जणू एकरूप होऊनच वागत, त्यांच्यात भेद नव्हता.

ऐसा कांहीं येक काळ लोटला । तयांस येक पुत्र जाला । कार्यकर्ता आणि भला । सर्वविषीं ॥ ४ ॥

असा काही काळ लोटल्यावर त्यांना एक पुत्र झाला, जो सर्व बाबतीत कर्तबगार आणि चांगला होता.

पुढें त्यासहि जाला कुमर । तो पित्याहून आतुर । कांहीं तदर्ध चतुर । व्यापकपणें ॥ ५ ॥

पुढे त्यालाही एक पुत्र झाला, जो पित्याहून अधिक उत्सुक आणि व्यापक बुद्धीचा होता, जरी शहाणपणात तो अर्धाच होता.

तेणें व्याप उदंड केला । बहुत कन्यापुत्र व्याला । उदंड लोक संचिला । नाना प्रकारें ॥ ६ ॥

त्याने अफाट व्याप वाढवला, अनेक कन्या-पुत्र जन्माला घातले, आणि नाना प्रकारचे उदंड लोक जमवले.

त्याचा पुत्र जेष्ठ । तो अज्ञान आणि रागिट । अथवा चुकता नीट । संव्हार करी ॥ ७ ॥

त्याचा ज्येष्ठ पुत्र अज्ञानी आणि रागीट होता; थोडे जरी चुकले, तरी तो सगळ्याचाच संहार करी.

पिता उगाच बैसला । लेकें बहुत व्याप केला । सर्वज्ञ जाणता भला । जेष्ठ पुत्र ॥ ८ ॥

पिता उगीचच स्वस्थ बसून राहिला, तर मुलाने प्रचंड व्याप वाढवला; तो ज्येष्ठ पुत्र सर्वज्ञ आणि जाणता होता.

नातु त्याचें अर्ध जाणें । पणतु तो कांहींच नेणे । चुकतां संव्हारणें । माहा क्रोधी ॥ ९ ॥

नातवाला अर्धेच ज्ञान होते, पणतवाला तर काहीच कळत नव्हते; काही चुकले की तो अत्यंत क्रोधाने त्याचा संहार करी.

लेक सकळांचे पाळण करी । नातु मेळवी वरिचावरी । पणतु चुकल्यां संव्हार करी । अकस्मात ॥ १० ॥

मुलगा सर्वांचे पालनपोषण करी, नातू वरवर गोळाबेरीज करी, आणि पणतू चूक झाली की अकस्मात संहार करी.

नेमस्तपणें वंश वाढला । विस्तार उदंडचि जाला । ऐसा बहुत काळ गेला । आनंदरूप ॥ ११ ॥

असा शिस्तीने वंश वाढत गेला, त्याचा विस्तार अफाट झाला; बराच काळ असा आनंदात गेला.

विस्तार वाढला गणवेना । वडिलांस कोणीच मानिना । परस्परें किंत मना । बहुत पडिला ॥ १२ ॥

विस्तार इतका वाढला की त्याची गणतीच उरली नाही, कोणी वडीलधाऱ्यांना मानीनासे झाले; परस्परांविषयी मनात मोठा किंतू निर्माण झाला.

उदंड घरकळ्हो लागला । तेणें कित्येक संव्हार जाला । विपट पडिलें थोर थोरांला । बेबंद जालें ॥ १३ ॥

घरातच मोठा कलह माजला, त्यामुळे बराच संहार झाला; मोठमोठ्यांचेही विपरीत घडले आणि सगळी व्यवस्था बेबंद झाली.

नेणपणें भरी भरले । मग ते अवघेच संव्हारले । जैसे यादव निमाले । उन्मत्तपणें ॥ १४ ॥

अज्ञानाच्या भरात सगळे एकमेकांशी भिडले, आणि शेवटी सगळेच नष्ट झाले — जसे यादव उन्मत्तपणाने आपापसांत लढून नाश पावले.

बाप लेक नातु पणतु । सकळांचा जाला निपातु । कन्या पुत्र हेतु मातु । अणुमात्र नाहीं ॥ १५ ॥

बाप, लेक, नातू, पणतू — सगळ्यांचाच नाश झाला; कन्या, पुत्र, हेतू, माता — यांचा अणुमात्रही मागमूस उरला नाही.

ऐसी काहाणी जो विवरला । तो जन्मापासून सुटला । श्रोता वक्ता धन्य जाला । प्रचितीनें ॥ १६ ॥

अशी ही कहाणी ज्याने नीट उकलून पाहिली, तो जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटला; अशा प्रत्ययाने श्रोता आणि वक्ता दोघेही धन्य झाले.

ऐसी काहाणी अपूर्व जे ते । उदंड वेळ होत जाते । इतकें बोलोन गोसावी ते । निवांत जाले ॥ १७ ॥

अशी ही अपूर्व कहाणी पूर्ण सांगायची तर खूप वेळ लागेल; एवढे बोलून तो गोसावी शांत झाला.

आमची काहाणी सरो । तुमचे अंतरीं भरो । ऐसें बोलणें विवरो । कोणीतरी ॥ १८ ॥

'आमची कहाणी येथेच थांबो, पण ती तुमच्या अंतःकरणात मात्र भरून राहो' — असे म्हणत, कोणीतरी यावर आणखी विचार करावा.

चुकत वांकत आठवलें । एतुकें संकळित बोलिलें । न्यूनपूर्ण क्ष्मा केलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ १९ ॥

जे काही आठवले, चुकत-माकत, तेवढे थोडक्यात सांगितले; न्यून-अधिक जे झाले असेल ते श्रोत्यांनी क्षमा करावे.

ऐसी काहाणी निरंतर । विवेकें ऐकती जे नर । दास म्हणे जग्गोधार । तेचि आरिती ॥ २० ॥

अशी ही कहाणी जे लोक सतत विवेकाने ऐकतात, त्यांचे नाव दास (रामदास) 'जगोद्धार' असे घेतो — तीच खरी आरती होय.

त्या जगोद्धाराचें लक्षण । केले पाहिजे विवरण । सार निवडावें निरूपण । यास बोलिजे ॥ २१ ॥

त्या जगोद्धाराचे नेमके लक्षण काय, याचाही उलगडा करायला हवा; निरूपणातून सार निवडून काढावे, हेच त्याला अभिप्रेत आहे.

निरूपणीं प्रत्ययें विवरावें । नाना तत्वकोडें उकलावें । समजतां समजतां व्हावें । निःसंदेह ॥ २२ ॥

निरूपणात प्रत्यक्ष अनुभवाने विचार करावा, नाना तत्त्वांची कोडी उलगडावीत; समजून घेता घेता मनात कोणतीही शंका उरू नये.

विवरोन पाहातां अष्ट देह । पुढें सहजचि निःसंदेह । अखंड निरूपणें राहे । समाधान ॥ २३ ॥

आठ देहांचा उलगडा करून पाहिले असता पुढे सहजच निःसंशय अवस्था प्राप्त होते; अखंड निरूपणानेच खरे समाधान टिकून राहते.

तत्वांचा गल्बला जेथें । निवांत कैचें असेल तेथें । याकारणें गुल्लिपरतें । कोणीयेकें असावें ॥ २४ ॥

जेथे नाना तत्त्वांचा गलबला चाललेला असतो, तेथे शांतता कशी राहणार? म्हणून अशा गर्दीपासून थोडे दूर राहावे.

ऐसा सूक्ष्म संवाद । केलाचि करावा विशद । पुढिले समासीं लघुबोध । सावध ऐका ॥ २५ ॥

असा हा सूक्ष्म संवाद स्पष्ट करून सांगितला आहे; पुढील समासात लघुबोध (संक्षिप्त उपदेश) सांगितला जाईल, तो सावध होऊन ऐका.