आत्मानात्मविवेक करावा । करून बरा विवरावा । ववरोन सदृढ धरावा । जीवामधें ॥ १ ॥

आत्मा आणि अनात्मा यांच्यातील भेद ओळखावा, तो नीट विचारपूर्वक पडताळावा आणि पडताळून मनामध्ये दृढ धरावा.

आत्मा कोण अनात्मा कोण । त्याचें करावें विवरण । तेंचि आतां निरूपण । सावध ऐका ॥ २ ॥

आत्मा कोण आणि अनात्मा कोण, याचा उलगडा करावा लागतो; तेच निरूपण आता सांगतो, श्रोत्यांनी सावध होऊन ऐकावे.

च्यारि खाणी च्यारि वाणी । चौयासि लक्ष जीवप्राणी । संख्या बोलिली पुराणीं । वर्तती आतां ॥ ३ ॥

चार खाणी, चार प्रकारच्या वाणी आणि चौऱ्यांशी लाख योनी — ही संख्या पुराणांत सांगितलेली आहे, आणि तीच आजही अस्तित्वात आहे.

नाना प्रकारीचीं शरीरें । सृष्टींत दिसती अपारें । तयामधें निर्धारें । आत्मा कवणु ॥ ४ ॥

सृष्टीत नाना प्रकारची असंख्य शरीरे दिसतात; त्या सर्वांमध्ये नेमका आत्मा कोणता, हे निश्चित करून पाहावे लागते.

दृष्टीमधें पाहातो । श्रवणामध्यें ऐकतो । रसनेमध्यें स्वाद घेतो । प्रत्यक्ष आतां ॥५ ॥

डोळ्यांत राहून जो पाहतो, कानांत राहून जो ऐकतो, जिभेवर राहून जो चव घेतो — तोच आत्मा प्रत्यक्ष अनुभवाला येतो.

घ्राणामधें वास घेतो । सर्वांगी तो स्पर्शतो । वाचेमधें बोलवितो । जाणोनि शब्द ॥ ६॥

नाकात राहून जो वास घेतो, संपूर्ण शरीरभर जो स्पर्श जाणतो, आणि शब्द ओळखून वाणीतून जो बोलवतो — तोच आत्मा.

सावधान आणि चंचळ । चहुंकडे चळवळ । येकलाचि चालवी सकळ । इंद्रियेंद्वारा ॥ ७ ॥

तो सावध आणि चंचल असून चोहोकडे हालचाल करतो; इंद्रियांच्या द्वारे एकटाच सर्व काही चालवतो.

पाये चालवी हात हालवी । भृकुटी पालवी डोळा घालवी । संकेतखुणा बोलवी । तोचि आत्मा ॥ ८ ॥

पाय चालवतो, हात हलवतो, भुवया उंचावतो, डोळे फिरवतो, खुणांनी बोलवतो — तोच आत्मा.

धिटाई लाजवी खाजवी । खोंकवी वोकवी थुंकवी । अन्न जेऊन उदक सेवी । तोचि आत्मा ॥ ९ ॥

धीटपणा दाखवतो, लाजतो, खाजवतो, खोकतो, ओकतो, थुंकतो, अन्न खातो आणि पाणी पितो — तोच आत्मा.

मळमूत्रत्याग करी । शरीरमात्र सावरी । प्रवृत्ति निवृत्ति विवरी । तोचि आत्मा ॥ १० ॥

मलमूत्राचा त्याग करतो, शरीराची निगा राखतो, कोणत्या कृतीत गुंतावे आणि कशापासून दूर राहावे हे ठरवतो — तोच आत्मा.

ऐके देखे हुंगे चाखे । नाना प्रकारें वोळखे । संतोष पावे आणी धाके । तोचि आत्मा ॥ ११ ॥

ऐकतो, पाहतो, वास घेतो, चव घेतो, नाना प्रकारे ओळखतो, समाधान पावतो आणि भयही पावतो — तोच आत्मा.

आनंद विनोद उदेग चिंता । काया छ्याया माया ममता । जीवित्वें पावे नाना वेथा । तोचि आत्मा ॥ १२ ॥

आनंद, विनोद, उद्वेग, चिंता, देहाची छाया, माया, ममता — जिवंतपणामुळे नाना प्रकारच्या वेदना भोगतो, तोच आत्मा.

पदार्थाची आस्था धरी । जनीं वाईट बरें करी । आपल्यां राखे पराव्यां मारी । तोचि आत्मा ॥ १३ ॥

पदार्थांची आसक्ती धरतो, जगात कधी वाईट तर कधी चांगले करतो, स्वतःच्या माणसांचे रक्षण करतो आणि परक्यांशी लढतो — तोच आत्मा.

युध्ये होतां दोहीकडे । नाना शरीरीं वावडे । परस्परें पाडी पडे । तोचि आत्मा ॥ १४ ॥

दोन्ही बाजूंनी युद्ध होते, तेव्हा निरनिराळ्या शरीरांत तेच फिरते, परस्परांना मारते आणि स्वतःही पडते — तोच आत्मा.

तो येतो जातो देहीं वर्ततो । हासतो रडतो प्रस्तावतो । समर्थ करंटा होतो । व्यापासारिखा ॥ १५ ॥

तो येतो, जातो, देहात वावरतो, हसतो, रडतो, बोलतो; कधी समर्थ होतो तर कधी करंटा, ज्याप्रमाणे कृती घडते त्याप्रमाणे.

होतो लंडी होतो बळकट । होतो विद्यावंत होतो धट । न्यायेवंत होतो उत्धट । तोचि आत्मा ॥ १६ ॥

कधी भित्रा होतो, कधी बळकट होतो, कधी विद्वान होतो, कधी हट्टी होतो, कधी न्यायी होतो तर कधी उद्धट — तोच आत्मा.

धीर उदार आणि कृपेण । वेडा आणि विचक्षण । उछक आणि सहिष्ण । तोचि आत्मा ॥ १७ ॥

धीट, उदार आणि दयाळू; कधी वेडा तर कधी चतुर; कधी उतावळा तर कधी सहनशील — तोच आत्मा.

विद्या कुविद्या दोहिकडे । आनंदरूप वावडे । जेथें तेथें सर्वांकडे । तोचि आत्मा ॥ १८ ॥

विद्या असो वा अविद्या, दोन्हींत आनंदरूप होऊन तो संचार करतो; जेथे तेथे, सर्वत्र, तोच आत्मा भरून राहिलेला असतो.

निजे उठे बैसे चाले । धावे धावडी डोले तोले । सोइरे धायेरे केले । तोचि आत्मा ॥ १९ ॥

झोपतो, उठतो, बसतो, चालतो, धावतो, डोलतो, तोल सांभाळतो, नातीगोती जोडतो — तोच आत्मा.

पोथी वाची अर्थ सांगे । ताळ धरी गाऊं लागे । वाद वेवाद वाउगे । तोचि आत्मा ॥ २० ॥

पोथी वाचतो, तिचा अर्थ सांगतो, ताल धरून गातो, आणि व्यर्थ वाद-विवादही घालतो — तोच आत्मा.

आत्मा नस्तां देहांतरीं । मग तें प्रेत सचराचरीं । देहसंगें आत्मा करीं । सर्व कांहीं ॥ २१ ॥

आत्मा देहात नसला, की ते शरीर जगात प्रेतासारखे उरते; देहाच्या संगतीनेच आत्मा हे सर्व व्यवहार करतो.

येकेंविण येक काये । कामा नये वायां जाये । म्हणोनि हा उपाये । देहयोगें ॥ २२ ॥

एकाशिवाय दुसरे काहीच उपयोगी पडत नाही, ते व्यर्थ जाते; म्हणून देहाच्या संगतीनेच हा सगळा उपाय घडतो.

देह अनित्य आत्मा नित्य । हाचि विवेक नित्यानित्य । अवघें सूक्ष्माचें कृत्य । जाणती ज्ञानी ॥ २३ ॥

देह नाशवंत आहे, आत्मा नित्य आहे — हाच नित्य-अनित्याचा विवेक होय; हे सूक्ष्म कृत्य फक्त ज्ञानीच जाणतात.

पिंडी देहधर्ता जीव । ब्रह्मांडीं देहधर्ता शिव । ईश्वरतनुचतुष्टये सर्व । ईश्वर धर्ता ॥ २४ ॥

व्यष्टी देहात शरीर धारण करणारा जीव असतो, समष्टी ब्रह्मांडात शरीर धारण करणारा शिव असतो, आणि ईश्वराच्या चार शरीरांत सर्वत्र ईश्वरच धारण करणारा असतो.

त्रिगुणापर्ता जो ईश्वर । अर्धनारीनटेश्वर । सकळ सृष्टीचा विस्तार । तेथून जाला ॥ २५ ॥

त्रिगुणांच्याही पलीकडे असणारा ईश्वर अर्धनारीनटेश्वर रूपात आहे; त्याच्यापासूनच या संपूर्ण सृष्टीचा विस्तार झाला.

बरवें विचारून पाहीं । स्त्री पुरुष तेथें नाहीं । चंचळरूप येतें कांहीं । प्रत्ययासी ॥ २६ ॥

नीट विचार करून पाहिले, तर तेथे खरोखर स्त्री-पुरुष असे काही नाही; ते केवळ अनुभवाला येणारे एक चंचल रूप आहे.

मुळींहून सेंवटवरी । ब्रह्मादि पिप्लीका देहधारी । नित्यानित्य विवेक चतुरीं । जाणिजे ऐसा ॥ २७ ॥

सृष्टीच्या आरंभापासून शेवटपर्यंत, ब्रह्मदेवापासून मुंगीपर्यंत सर्वच शरीरधारी आहेत; चतुर पुरुषांनी नित्य-अनित्याचा विवेक असा करावा.

जड तितुकें अनित्य । आणि सूक्ष्म तितुकें नित्य । याहिमध्यें नित्यानित्य । पुढें निरोपिलें ॥ २८ ॥

जे जे स्थूल आहे ते सर्व नाशवंत आहे, आणि जे जे सूक्ष्म आहे ते नित्य आहे; या दोहोंमधील नित्य-अनित्याचा विचार पुढे सांगितला जाईल.

स्थूळ सूक्ष्म वोलांडिलें । कारण माहाकाराण सांडिलें । विराट हिरण्यगर्भ खंडिलें । विवेकानें ॥ २९ ॥

स्थूल आणि सूक्ष्म या दोहोंच्याही पलीकडे जाऊन, कारण आणि महाकारण हेही मागे टाकून, विवेकाने विराट आणि हिरण्यगर्भ यांनाही छेदून पाहिले.

अव्याकृत मूळप्रकृती। तेथें जाऊन बैसली वृत्ती । तें वृत्ति व्हावया निवृत्ति । निरूपण ऐका ॥ ३० ॥

अव्यक्त अशा मूळ प्रकृतीत जाऊन वृत्ती स्थिरावली; ती वृत्तीच निवृत्त कशी व्हावी, याचे निरूपण पुढे ऐका.

आत्मानात्माविवेक बोलिला । चंचळात्मा प्रत्यया आला । पुढिले समासीं निरोपिला । सारासार विचार ॥ ३१ ॥

अशा प्रकारे आत्मा-अनात्म्याचा विवेक सांगितला, चंचल आत्मा अनुभवाला आला; पुढील समासात सार-असार विचार सांगितला जाईल.