निर्मळ आभास निराभास । तयास दृष्टांत आकाश । आकाश म्हणिजे अवकाश । पसरला पैस ॥ १ ॥

निर्मळ असा जो आभासही नसलेला भाव आहे, त्याला आकाशाचे उदाहरण द्यावे; आकाश म्हणजेच पसरलेला अवकाश.

आधीं पैस मग पदार्थ । प्रत्यये पाहातां यथार्थ । प्रत्ययेंविण पाहातां वेर्थ । सकळ कांहीं ॥ २ ॥

आधी पैस असतो, मग त्यात पदार्थ असतो — हे प्रत्यक्ष अनुभवाने पाहिले तरच खरे ठरते; प्रत्ययाशिवाय पाहिलेले सगळे व्यर्थ आहे.

ब्रह्म म्हणिजे तें निश्चळ । आत्मा म्हणिजे तो चंचळ । तयास दृष्टांत केवळ । वायो जाणावा ॥ ३ ॥

ब्रह्म म्हणजे निश्चळ, आणि आत्मा म्हणजे चंचल; याला योग्य दृष्टान्त म्हणजे वारा जाणावा.

घटाकाश दृष्टांत ब्रह्माचा । घटबिंब दृष्टांत आत्म्याचा । विवरतां अर्थ दोहींचा । भिन्न आहे ॥ ४ ॥

घटाकाश हा ब्रह्माचा दृष्टान्त आहे, आणि घटातील प्रतिबिंब हा आत्म्याचा दृष्टान्त आहे; नीट पाहता या दोघांचा अर्थ भिन्न आहे.

भूत म्हणिजे जितुकें जालें । जालें तितुके निमालें । चंचळ आलें आणी गेलें । ऐसें जाणावें ॥ ५ ॥

'भूत' म्हणजे जे निर्माण झाले ते; जे जे निर्माण झाले ते ते नाश पावतेही; असे चंचल आले आणि गेले, हे जाणून घ्यावे.

अविद्या जड आत्मा चंचळ । जड कर्पूर आत्मा अनळ । दोनी जळोन तत्काळ । विझोन जाती ॥ ६ ॥

अविद्या जड आहे आणि आत्मा चंचल आहे — जसे कापूर जड असतो आणि त्याची ज्योत चंचल; दोन्हीही जळून तत्काळ विझून जातात.

ब्रह्म आकाश निश्चळ जाती । आत्मा वायो चंचळ जाती । परीक्षवंत परीक्षिती । खरें किं खोटें ॥ ७ ॥

ब्रह्म आकाशाप्रमाणे निश्चळ आहे, आत्मा वाऱ्याप्रमाणे चंचल आहे; पारखी लोक यांतील खरे-खोटे पारखून पाहतात.

जड अनेक आत्मा येक । ऐसा आतानात्माविवेक । जगा वर्तविता जगन्नायेक । तयास म्हणावें ॥ ८ ॥

जड अनेक आहे, आत्मा एकच आहे — हाच आत्मा-अनात्म्याचा विवेक होय; जो जगाला चालवतो, त्यालाच जगन्नायक म्हणावे.

जड अनात्मा चेतवी आत्मा । सर्वीं वर्ते सर्वात्मा । अवघा मिळोन चंचळात्मा । निश्चळ नव्हे ॥ ९ ॥

जड अनात्म्याला आत्माच चेतना देतो, सर्वांचा आत्मा म्हणून तो सर्वांत संचार करतो; असे सगळे मिळून चंचलात्मरूप असते, ते निश्चळ नव्हे.

निश्चळ तें परब्रह्म । जेथें नाहीं दृश्यभ्रम । विमळ ब्रह्म तें निभ्रम । जैसें तैसें ॥ १० ॥

निश्चळ म्हणजेच परब्रह्म, जेथे दृश्याचा भ्रमच नाही; ते निर्मळ ब्रह्म निभ्रांत आणि जसेच्या तसे असते.

आधी आत्मानात्माविवेक थोर । मग सारासारविचार । सारासारविचारें संव्हार । प्रकृतीचा ॥ ११ ॥

आधी आत्मा-अनात्म्याचा मोठा विवेक सांगितला, मग सारासार विचार सांगितला; त्या सारासार विचारानेच प्रकृतीचा संहार होतो.

विचारें प्रकृती संव्हारे । दृश्य अस्तांच वोसरे । अंतरात्मा निर्गुणीं संचरे । अध्यात्मश्रवणें ॥ १२ ॥

विचारानेच प्रकृतीचा संहार होतो, दृश्य असतानाच ओसरून जाते; अध्यात्मश्रवणाने अंतरात्मा निर्गुणात प्रवेश करतो.

चढता अर्थ लागला । तरी अंतरात्मा चढतचि गेला । उतरल्या अर्थें उतरला । भूमंडळीं ॥ १३ ॥

चढता विषय चालला तर अंतरात्माही चढतच जातो; उतरता विषय चालला तर तो भूमंडळापर्यंत उतरतो.

अर्थासारिखा आत्मा होतो । जिकडे नेला तिकडे जातो । अनुमानें संदेहीं पडतो । कांहींयेक ॥ १४ ॥

विषयाप्रमाणेच आत्मा होतो, जिकडे नेले तिकडे तो जातो; अनुमानाने तो कधीकधी संदेहातही पडतो.

निसंदेह अर्थ चालिला। तरी आत्मा निसंदेहचि जाला । अनुमान-अर्थें जाला । अनुमानरूपी ॥ १५ ॥

विषय निःसंदेह चालला तर आत्माही निःसंदेह होतो; अनुमानाच्या विषयाने तो अनुमानरूपच होऊन जातो.

नवरसिक अर्थ चाले । श्रोते तद्रूपचि जाले । चाटपणें होऊन गेले । चाटचि अवघे ॥ १६ ॥

रसाळ, आनंददायी विषय चालला की श्रोते त्याच्याशी एकरूप होऊन जातात, अगदी तल्लीन होऊन जातात.

जैसा जैसा घडे संग । तैसे गुह्यराचे रंग । याकारणें उत्तम मार्ग । पाहोन धरावा ॥ १७ ॥

जशी जशी संगत घडते, तसे तसे अंतःकरणाचे रंग बदलतात; म्हणून चांगला मार्ग शोधूनच धरावा.

उत्तम अन्नें बोलत गेले । तरी मन अन्नाकारचि जालें । लावण्य वनितेचें वर्णिलें । तरी मन तेथेंचि बैसे ॥ १८ ॥

उत्तम अन्नाचे वर्णन ऐकले, तर मन त्या अन्नाच्याच आकाराचे होते; स्त्रीच्या सौंदर्याचे वर्णन ऐकले, तर मन तेथेच जाऊन बसते.

पदार्थवर्णन अवघें । किती म्हणोन सांगावें । परंतु अंतरीं समजावें । होये किं नव्हे ॥ १९ ॥

पदार्थांच्या वर्णनांना अंत नाही, किती म्हणून सांगावे; पण ते योग्य आहे की अयोग्य, हे मात्र अंतःकरणात पारखून पाहावे.

जें जें देखिलें आणी ऐकिलें । तें अंतरीं दृढ बैसलें । हित अन्हित परीक्षिलें । परीक्षवंतीं ॥ २० ॥

जे जे पाहिले आणि ऐकले, ते अंतःकरणात घट्ट रुजून बसते; काय हितकारक आणि काय अहितकारक, हे पारखी लोकच ओळखतात.

याकारणें सर्व सांडावें । येक देवास धुंडावें । तरीचवर्म पडे ठावें । कांहींयेक ॥ २१ ॥

म्हणून बाकी सगळे सोडून एका देवालाच शोधावे; तरच काहीतरी खरे रहस्य हाती लागते.

नाना सुखें देवें केलीं । लोकें तयास चुकलीं । ऐसीं चुकतां च गेलीं । जन्मवरी ॥ २२ ॥

देवाने नाना प्रकारची सुखे निर्माण केली, पण लोक त्या सुखांच्या मागे लागून देवालाच चुकवतात; अशी चूक करत करत त्यांचे संपूर्ण आयुष्य निघून जाते.

सर्व सांडून शोधा मजला । ऐसें देवचि बोलिला । लोकीं शब्द अमान्य केला । भगवंताचा ॥ २३ ॥

'बाकी सगळे सोडून मलाच शोधा' असे देवानेच सांगितले आहे; पण लोकांनी भगवंताचा हा शब्दच मान्य केला नाही.

म्हणोन नाना दुःखें भोगिती । सर्वकाळ कष्टी होती । मनीं सुखचि इछिती । परी तें कैंचें ॥ २४ ॥

त्यामुळे ते नाना दुःखे भोगतात, सतत कष्टी राहतात; मनात मात्र सतत सुखाचीच इच्छा धरतात, पण ते सुख त्यांना कुठून मिळणार?

उदंड सुख जया लागलें । वेडें तयास चुकलें । सुख सुख म्हणताच मेलें । दुःख भोगितां ॥ २५ ॥

ज्याला भरपूर सुख लाभले, त्या मूर्खालाही खरा देव चुकलाच; 'सुख सुख' म्हणतच तो दुःख भोगत मरून जातो.

शाहाण्यानें ऐसें न करावें । सुख होये तेंचि करावें । देवासी धुंडित जावें । ब्रह्मांडापरतें ॥ २६ ॥

शहाण्या माणसाने असे वागू नये; जे खरोखर सुख देते तेच करावे, आणि त्यासाठी ब्रह्मांडाच्याही पलीकडे जाऊन देवाला शोधावे.

मुख्य देवचि ठाईं पडिला । मग काये उणें तयाला । लोक वेडे विवेकाला । सांडून जाती ॥ २७ ॥

मुख्य देवच एकदा गवसला, की मग त्याला काय उणे राहते? पण मूर्ख लोक विवेकालाच सोडून भरकटत जातात.

विवेकाचें फळ तें सुख । अविवेकाचें फळ तें दुःख । यांत मानेल तें अवश्यक । केलें पाहिजे ॥ २८ ॥

विवेकाचे फळ सुख असते, आणि अविवेकाचे फळ दुःख असते; यांतले जे योग्य वाटेल तेच अवश्य करावे.

कर्तयासी वोळखावें । यास विवेक म्हणावें विवेक सांडितां व्हावें । परम दुःखी ॥ २९ ॥

खरा कर्ता कोण, हे ओळखावे — यालाच विवेक म्हणतात; विवेक सोडला तर अतिशय दुःखी व्हावे लागते.

आतां असो हें बोलणें । कर्त्यास वोळखणें । आपलें हित विचक्षणें । चुकों नये ॥ ३० ॥

आता हे बोलणे येथेच राहू द्या — खरा कर्ता ओळखणे, एवढेच सांगायचे होते; चतुर माणसाने आपले हित ओळखण्यात कधीही चुकू नये.