जें बोलिजेती पंचतत्वें । त्यांची अभ्यासाया नावें । तदुपरी स्वानुभवें । रूपीं जाणावीं ॥ १ ॥

पंचमहाभूते म्हणून जी सांगितली जातात, त्यांची नावे प्रथम नीट समजून घ्यावीत; आणि नंतर स्वानुभवाने त्यांचे खरे रूप ओळखावे.

यामधें शाश्वत कोण । आणी अशाश्वत कोण । ऐसें करावें विवरण । प्रत्ययाचें ॥ २ ॥

त्यांमध्ये शाश्वत कोण आणि अशाश्वत कोण, याचा उलगडा प्रत्यक्ष अनुभवाने करावा लागतो.

पंचभूतांचा विचार । नांवरूप सारासार । तोचि बोलिला निर्धार । सावध अईका ॥ ३ ॥

पंचभूतांचा विचार, त्यांची नावे-रूपे आणि त्यांतील सार-असार — हेच आता निश्चितपणे सांगितले जाते, सावध होऊन ऐका.

पृथ्वी आप तेज वायो आकाश । नावें बोलिलीं सावकास । आतां रूपाचा विश्वास । श्रवणें धरावा ॥ ४ ॥

पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश — ही नावे शांतपणे सांगितली; आता त्यांच्या रूपाविषयीचा विश्वास कानाने ऐकून धरावा.

पृथ्वी म्हणिजे ते धरणी । आप म्हणिजे तें पाणी । तेज म्हणिजे अग्नि तरणी । सतेजादिक ॥ ५ ॥

पृथ्वी म्हणजे जमीन, आप म्हणजे पाणी, तेज म्हणजे अग्नी आणि सूर्यासारखी तेजस्वी वस्तू.

वायो म्हणिजे तो वारा । आकाश म्हणिजे पैस सारा । आतां शाश्वत तें विचारा । आपले मनीं॥ ६ ॥

वायू म्हणजे वारा, आकाश म्हणजे सगळा विस्तीर्ण पैस; आता यांतील शाश्वत काय आहे, ते आपल्या मनाशीच विचार करून पाहा.

येक शीत चांचपावें। म्हणिजे वर्म पडे ठावें । तैसें थोड्या अनुभवें । बहुत जाणावे ॥ ७ ॥

थोडेसे चाचपून पाहिले की गुपित सापडते; तशाच प्रकारे थोड्या अनुभवावरून खूप काही जाणता येते.

पृथ्वी रचतें आणि खचतें । हें तों प्रत्ययास येतें । नाना रचना होत जाते । सृष्टिमधें ॥ ८ ॥

पृथ्वी घडतेही आणि खचतेही, हे प्रत्यक्ष अनुभवाला येते; सृष्टीमध्ये नाना प्रकारची रचना सतत घडत असते.

म्हणौन रचतें तें खचतें । आप तें हि आटोन जाते । तेज हि प्रगटोन विझतें । वारें हि राहे ॥९ ॥

जे घडते ते खचतेही; पाणीही आटून जाते, तेजही प्रकटून विझून जाते, आणि वारासुद्धा शांत होऊन राहतो.

अवकाश नाममात्र आहे । तें हि विचारिता न राहे । एवं पंचभूतिक राहे । हें तों घडेना ॥ १० ॥

आकाश हे केवळ नावापुरतेच आहे, तेही विचार करता टिकत नाही; अशा प्रकारे पंचभूतांपैकी कोणतेच शाश्वत राहत नाही.

ऐसा पांचा भूतांचा हा विस्तार । नासिवंत हा निर्धार । शाश्वत आत्मा निराकार । सत्य जाणावा ॥ ११ ॥

अशा प्रकारे पंचभूतांचा हा सगळा विस्तार निश्चितपणे नाशवंत आहे; शाश्वत आणि निराकार असा आत्माच सत्य आहे, हे जाणावे.

तो आत्मा कोणास कळेना । ज्ञानेंविण आकळेना । म्हणोनियां संतजना । विचारावें ॥ १२ ॥

तो आत्मा कोणालाच सहज कळत नाही, ज्ञानाशिवाय तो आकळत नाही; म्हणून त्याबद्दल संतांना विचारावे.

विचारितां सज्जनांसी । ते म्हणती कीं अविनासी । जन्म मृत्यु आत्मयासी । बोलोंच नये ॥ १३ ॥

संतांना विचारले असता ते म्हणतात की तो अविनाशी आहे; आत्म्याविषयी जन्म-मृत्यूची भाषा वापरूच नये.

निराकारीं भासे आकर । आणी आकारीं भासे निराकार । निराकार आणी आकार । विवेकें वोळखावा ॥ १४ ॥

निराकारात आकार भासतो आणि आकारात निराकार भासतो; निराकार आणि आकार यांचा भेद विवेकाने ओळखावा.

निराकार जाणावा नित्य । आकार जाणावा अनित्य । यास बोलिजे नित्यानित्य । विचारणा ॥ १५ ॥

निराकार हे नित्य समजावे, आणि आकार हे अनित्य समजावे; यालाच नित्य-अनित्याचा विचार असे म्हणतात.

सारीं भासे असार । आणि असारीं भासे सार । सारासार विचार । शोधून पाहावा ॥ १६ ॥

सारामध्ये असार भासते आणि असारामध्ये सार भासते; हा सारासार विचार शोधून नीट पाहावा.

पंचभूतिक तें माइक । परंतु भासे अनेक । आणि आत्मा येक । व्यापून असे ॥ १७ ॥

पंचभूतांपासून बनलेले सगळे मायिक (भासमान) आहे, तरी ते अनेकरूपाने भासते; आणि आत्मा मात्र एकच असून सर्वत्र व्यापून आहे.

चहुं भूतांमधें गगन । तैसें गगनीं असे सघन । नेहटून पाहतां अभिन्न । गगन आणि वस्तु ॥ १८ ॥

जसे चार भूतांमध्ये आकाश व्यापून असते, तसेच आकाशातही घनदाट वस्तू असते; बारकाईने पाहिले तर आकाश आणि वस्तू यांत भेद नाही.

उपाधीयोगेंचि आकाश । उपाधी नस्तां निराभास । निराभास तें अविनाश । तैसें गगन ॥ १९ ॥

उपाधीच्या संबंधानेच आकाशाला आकार भासतो, उपाधी नसेल तर ते निराभास राहते; निराभास असणे हेच त्याचे अविनाशीपण, आकाशाप्रमाणे.

आतां असो हे विवंचना । परंतु जें पाहातां नासेना । तें गे तेंचि अनुमाना । विवेकें आणावें ॥ २० ॥

आता हा उहापोह येथेच राहू द्या; परंतु जे कितीही पाहिले तरी नाश पावत नाही, तेच विवेकाने अनुमानाने ओळखून घ्यावे.

परमात्मा तो निराकार । जाणिजे हा विचार सार । आणी आपण कोण हा विचार । पाहिला पाहिजे ॥ २१ ॥

परमात्मा निराकार आहे, हाच खरा सारभूत विचार जाणावा; आणि आपण स्वतः कोण आहोत, हाही विचार अवश्य पाहायला हवा.

देहास अंत येतां । वायो जातो तत्वता । हें लटिकें म्हणाल तरी आतां । स्वासोस्वास धारावा ॥ २२ ॥

देहाचा अंत होतो तेव्हा खरोखर वायू निघून जातो; हे खोटे वाटत असेल, तर आपला स्वतःचा श्वासोच्छ्वास आताच पडताळून पाहावा.

स्वास कोंडतां देह पडे । देह पडतां म्हणती मडें । मड्यास कर्तुत्व न घडे । कदाकाळीं ॥ २३ ॥

श्वास कोंडला की देह पडतो, देह पडला की त्याला प्रेत म्हणतात; प्रेताला कोणतेही कर्तेपण कधीही साधत नाही.

देहावेगळा वायो न करी । वायोवेगळा देह न करी । विचार पाहातां कांहींच न करी । येकावेगळें येक ॥ २४ ॥

वायू देहाशिवाय राहू शकत नाही, आणि देहही वायूशिवाय राहू शकत नाही; नीट विचार केला तर एकाला दुसऱ्याशिवाय काहीच करता येत नाही.

उगेंच पाहातं मनुष्य दिसे । विचार घेतां कांहीं नसे । अभेदभक्तीचें लक्षण ऐसें । वोळखावें ॥ २५ ॥

वरवर पाहिले तर माणूस दिसतो, पण विचार केला तर तेथे स्वतंत्र काहीच उरत नाही; अभेदभक्तीचे हेच खरे लक्षण ओळखावे.

कर्ता आपण ऐसे म्हणावें । तरी आपलें इछेसारिखें व्हावें । इछेसारिखें न होतां मानावें । अवघेंच वाव ॥ २६ ॥

'मीच कर्ता आहे' असे म्हणावे, तर गोष्टी आपल्या इच्छेप्रमाणेच घडायला हव्यात; पण इच्छेप्रमाणे न घडता, हे सगळे कर्तेपण व्यर्थ आहे असे मानावे लागते.

म्हणोन कर्ता नव्हे किं आपण । तेथें भोक्ता कैंचा कोण । हें विचाराचें लक्षण । अविचारें न घडे ॥ २७ ॥

म्हणून खरे तर आपण कर्ता नाहीच, मग भोक्ता तरी कोण असणार? हे विवेकाचे लक्षण अविचाराने कधीच साधत नाही.

अविचार आणि विचार । जैसा प्रकाश अंधकार । विकार आणि निर्विकार । येक नव्हे कीं ॥ २८ ॥

अविचार आणि विचार हे जसे अंधार आणि प्रकाश तसे वेगळे आहेत; विकार आणि निर्विकार हे दोन्ही एक नाहीतच.

जेथें नाहीं विवंचना । तेथें कांहींच चालेना । खरें तेंचि अनुमाना । कदा न ये ॥ २९ ॥

जेथे नीट विचार-विवंचना नाही, तेथे काहीच चालत नाही; जे खरे आहे ते कधीही केवळ अनुमानाने गवसत नाही.

प्रत्ययास बोलिजे न्याये । अप्रत्यये तो अन्याये । जात्यांधास परीक्षा काये । नाना रत्नाची ॥ ३० ॥

प्रत्यक्ष अनुभवाला येते तेच खरे-न्याय्य म्हणावे, अनुभवाशिवाय असते ते अन्याय्य; जन्मांध माणसाला नाना रत्नांची पारख काय कळणार?

म्हणोन ज्ञाता धन्य धन्य । जो निर्गुणेंसी अनन्य । आत्मनिवेदनें मान्य । परम पुरुष ॥ ३१ ॥

म्हणून तोच ज्ञाता खरोखर धन्य होय, जो निर्गुणाशी पूर्णपणे एकरूप झालेला असतो; आत्मनिवेदनानेच असा परम पुरुष मान्यता पावतो.