ब्रह्म घन आणि पोकळ । आकाशाहून विशाळ । निर्मळ आणि निश्चळ । निर्विकारी ॥ १ ॥

ब्रह्म घनदाट आहे आणि पोकळही आहे, आकाशाहूनही विशाल आहे; निर्मळ, निश्चळ आणि निर्विकार आहे.

ऐसेंचि असतां कित्येक काळ । तेथें आरंभला भूगोळ । तया भूगोळांचे मूळ । सावध ऐका ॥ २ ॥

असे कित्येक काळ राहिल्यावर तेथे भूगोलाचा आरंभ झाला; त्या भूगोलाचे मूळ कशात आहे, ते सावध होऊन ऐका.

परब्रह्म असतां निश्चळ । तेथें संकल्प उठिला चंचळ । तयास बोलिजे केवळ । आदिनारायेण ॥ ३ ॥

परब्रह्म निश्चळ असता तेथे एक चंचल संकल्प उठला; त्यालाच आदिनारायण असे म्हणतात.

मूळमाया जगदेश्वर । त्यासीच म्हणिजे शड्गुणैश्वर । अष्टधा प्रकृतीचा विचार । तेथें पाहा ॥ ४ ॥

मूळमाया म्हणजेच जगदेश्वर, त्यालाच षड्गुणैश्वर्यसंपन्न ईश्वर म्हणतात; तेथेच अष्टधा प्रकृतीचा विचार पाहावा.

ऐलिकडे गुणक्षोभिणी । तेथें जन्म घेतला त्रिगुणीं । मूळ वोंकाराची मांडणी । तेथून जाणावी ॥ ५ ॥

त्याच्या अलीकडे गुणक्षोभिणी शक्तीने त्रिगुणांत जन्म घेतला; मूळ ओंकाराची रचना तेथूनच समजावी.

अकर उकार मकार । तिनी मिळोन वोंकार । पुढें पंचभूतांचा विस्तार । विस्तारला ॥ ६ ॥

अ-कार, उ-कार आणि म-कार हे तिन्ही मिळून ओंकार बनतो; त्यानंतर पंचमहाभूतांचा विस्तार झाला.

आकाश म्हणिजेतें अंतरात्म्यासी । तयापासून जन्म वायोसी । वायोपासून तेजासी । जन्म जाला ॥ ७ ॥

आकाश म्हणजेच अंतरात्मा; त्यापासून वायूचा जन्म झाला, आणि वायूपासून तेजाचा जन्म झाला.

वायोचा कातरा घसवटे । तेणें उष्णें वन्हि पेटे । सूर्यबिंब तें प्रगटे । तये ठाईं ॥ ८ ॥

वायूचे घर्षण होते, त्यातून उष्णता निर्माण होऊन अग्नी पेटतो; त्याच ठिकाणी सूर्यबिंबही प्रकट झाले.

वारा वाजतो सीतळ । तेथें निर्माण जालें जळ । तें जळ आळोन भूगोळ । निर्माण जाला ॥ ९ ॥

वारा शीतल वाहू लागला, तेथे जल निर्माण झाले; त्या जलापासून घनीभूत होऊन पृथ्वी निर्माण झाली.

त्याअ भूगोळाचे पोटीं । अनंत बीजांचिया कोटी । पृथ्वी पाण्या होता भेटी । अंकुर निघती ॥ १० ॥

त्या पृथ्वीच्या पोटात अनंत कोटी बीजे आहेत; पृथ्वी आणि पाणी यांची भेट होताच त्यांतून अंकुर फुटतात.

पृथ्वी वल्ली नाना रंग । पत्रें पुष्पांचे तरंग । नाना स्वाद ते मग । फळें जाली ॥ ११॥

पृथ्वीतून नाना रंगांच्या वेली उगवल्या, पानाफुलांची लाट उसळली, आणि नंतर नाना स्वादांची फळे निर्माण झाली.

पत्रें पुष्पें फळें मुळें । नाना वर्ण नाना रसाळें। नाना धान्यें अन्नें केवळें । तेथून जालीं ॥ १२॥

पाने, फुले, फळे, मुळे — नाना रंगांची आणि रसाळ अशी, आणि निरनिराळी धान्ये व अन्नेही तेथूनच निर्माण झाली.

अन्नापासून जालें रेत । रेतापासून प्राणी निपजत । ऐसी हे रोकडी प्रचित । उत्पत्तीची ॥ १३ ॥

अन्नापासून रेत निर्माण झाले, आणि रेतापासून प्राणी जन्म घेतात; उत्पत्तीची ही रोकडी साक्ष प्रत्यक्ष अनुभवाला येते.

अंडज जारज श्वेतज उद्वीज । पृथ्वी पाणी सकळांचे बीज । ऐसें हें नवल चोज । सृष्टिरचनेचें ॥ १४ ॥

अंडज, जारज, स्वेदज, उद्भिज — या सर्वांचे मूळ बीज पृथ्वी आणि पाणीच आहे; सृष्टिरचनेचे हे विलक्षण नवल आहे.

च्यारि खाणी च्यारि वाणी । चौयासि लक्ष जीवयोनी । निर्माण झाले लोक तिनी । पिंडब्रह्मांड ॥ १५ ॥

चार खाणी, चार वाणी, चौऱ्यांशी लाख जीवयोनी — यातूनच पिंड, ब्रह्मांड आणि हे तिन्ही लोक निर्माण झाले.

मुळीं अष्टधा प्रकृती । अवघे पाण्यापासून जन्मती । पाणी नस्तां मरती । सकळ प्राणी ॥ १६ ॥

मुळात अष्टधा प्रकृती सर्व पाण्यापासूनच जन्म घेते; पाणी नसेल तर सर्व प्राणी मरून जातात.

नव्हे अनुमानाचें बोलणें । याचा बरा प्रत्ययें घेणें । वेदशास्त्रें पुराणें । प्रत्ययें घ्यावीं ॥ १७ ॥

हे केवळ तर्काचे बोलणे नाही, हे प्रत्यक्ष अनुभवाने पडताळून पाहावे; वेद, शास्त्रे आणि पुराणे यांचाही प्रत्यय घेऊनच स्वीकार करावा.

जें आपल्या प्रत्यया येना । तें अनुमानिक घ्यावेना । प्रत्ययाविण सकळ जना । वेवसाये नाहीं ॥ १८॥

जे स्वतःच्या अनुभवाला येत नाही, ते केवळ अनुमानाने स्वीकारू नये; प्रत्ययाशिवाय कोणत्याही माणसाचा व्यवहार चालत नाही.

वेवसाये प्रवृत्ती निवृत्ती । दोहिंकडे पाहिजे प्रचिती । प्रचितीविण अनुमानें असती। ते विवेकहीन ॥ १९ ॥

प्रवृत्ती आणि निवृत्ती या दोन्हींमध्ये प्रत्यक्ष अनुभव असणे आवश्यक आहे; प्रत्ययाशिवाय केवळ अनुमानावर चालणारे विवेकहीन होत.

ऐसा सृष्टिरचनेचा विचार । संकळित बोलिला प्रकार । आतां विस्ताराचा संहार । तोहि ऐका ॥ २० ॥

अशा प्रकारे सृष्टिरचनेचा विचार थोडक्यात सांगितला; आता तिच्या संहाराचा (विस्ताराच्या समाप्तीचा) विचारही ऐका.

मुळापासून सेवटवरी । अवघा आत्मारामचि करी । करी आणि विवरी । येथायोग्य ॥ २१ ॥

सृष्टीच्या आरंभापासून शेवटपर्यंत हे सर्व आत्मारामच घडवतो आणि योग्य वेळी तो हे सर्व उलगडूनही दाखवतो.

पुढेंसंव्हार निरोपिला । श्रोतीं पाहिजे ऐकिला । इतुक्याउपरी जाला । समास पूर्ण ॥ २२ ॥

पुढे सृष्टीच्या संहाराचे निरूपण सांगितले जाईल, ते श्रोत्यांनी ऐकावे; एवढ्याने हा समास पूर्ण झाला.