लेंकुरें उदंड जालीं । तों ते लक्ष्मी निघोन गेली । बापडीं भिकेसी लागलीं । कांहीं खाया मिळेना ॥ १॥

मुले भरपूर झाली, पण त्याचबरोबर घरातली लक्ष्मी (संपत्ती) निघून गेली; बिचाऱ्यांवर भीक मागायची वेळ आली, त्यांना खायलाही काही मिळेनासे झाले.

लेंकुरें खेळती धाकुटीं । येकें रांगती येकें पोटीं । ऐसी घरभरी जाली दाटी । कन्या आणी पुत्रांची ॥ २॥

लहान मुले खेळत असतात, काही रांगत असतात तर काही अजून कडेवर असतात; अशा प्रकारे घर मुलामुलींनी अगदी गच्च भरून जाते.

देवसेंदिवसा खर्च वाढला । यावा होता तो खुंटोन गेला । कन्या उपवरी जाल्या, त्यांला- । उजवावया द्रव्य नाहीं ॥ ३॥

दिवसेंदिवस खर्च वाढतो, पण उत्पन्नाचा ओघ मात्र आटून जातो; मुली लग्नायोग्य वयाच्या झाल्या तरी त्यांचे लग्न लावून द्यायला पैसाच नाही.

मायेबापें होतीं संपन्न । त्यांचें उदंड होतें धन । तेणें करितां प्रतिष्ठा मान । जनीं जाला होता ॥ ४॥

याचे आईवडील पूर्वी संपन्न होते, त्यांच्यापाशी भरपूर धन होते, त्यामुळे लोकांत त्यांना मानमान्यता, प्रतिष्ठा होती.

भरम आहे लोकाचारीं । पहिली नांदणूक नाहीं घरीं । देवसेंदिवस अभ्यांतरीं । दरिद्र आलें ॥ ५॥

लोकव्यवहारात मात्र अजूनही तोच भ्रम (मान) कायम आहे, पण घरात पूर्वीसारखी सुबत्ता उरलेली नाही; दिवसेंदिवस आतल्या आतच दारिद्र्य वाढत गेले.

ऐसी घरवात वाढली । खातीं तोंडें मिळालीं । तेणें प्राणीयांस लागली । काळजी उद्वेगाची ॥ ६॥

अशा प्रकारे घरातली वस्ती वाढली, खाणारी तोंडे खूप जमली; त्यामुळे या माणसाला उद्विग्न करणारी काळजी लागून राहते.

कन्या उपवरी जाल्या । पुत्रास नोवया आल्या । आतां उजवणा केल्या । पहिजेत कीं ॥ ७॥

मुली लग्नायोग्य झाल्या, मुलांसाठीही सुना आणायच्या आहेत; आता त्यांची लग्ने लावून द्यायलाच हवीत असे त्याला वाटते.

जरी मुलें तैसींच राहिलीं । तरी पुन्हां लोकलाज जाली । म्हणती कासया व्यालीं । जन्मदारिद्र्यें ॥ ८॥

जर मुले तशीच लग्नाविना राहिली, तर पुन्हा समाजात नाचक्की होईल; लोक म्हणतील, "जन्मभर दरिद्री राहणाऱ्यांनी मुलांना जन्म तरी कशाला दिला."

ऐसी लोकलाज हो‍ईल । वडिलांचें नांव जाईल । आतां रुण कोण दे‍ईल । लग्नापुरतें ॥ ९॥

अशी समाजात लाज होईल, वडिलांचे नावही मातीत जाईल; पण आता लग्नापुरते कर्ज तरी कोण देणार?

मागें रुण ज्याचें घेतलें । त्याचें परतोन नाहीं दिल्हें । ऐसें आभाळ कोंसळलें । उद्वेगाचें ॥ १०॥

याआधीही ज्याचे कर्ज घेतले होते तेही त्याने परत केलेले नाही; अशा प्रकारे उद्वेगाचे आभाळच त्याच्यावर कोसळलेले असते.

आपण खातों अन्नासी । अन्न खातें आपणासीं । सर्वकाळ मानसीं । चिंतातुर ॥ ११॥

तो अन्न खातो खरा, पण जणू ते अन्नच त्याला आतून खात असते; सतत मनात चिंताच चिंता असते.

पती अवघीच मोडली । वस्तभाव गाहाण पडिली । अहा देवा वेळ आली । आतां डिवाळ्याची ॥ १२॥

त्याची पत पूर्णपणे तुटते, घरातल्या वस्तूही गहाण पडतात; तो म्हणतो, "देवा, आता तर दिवाळखोरीचीच वेळ आली आहे."

कांहीं केला ताडामोडा । विकिला घरींचा पाडारेडा । कांहीं पैका रोकडा । कळांतरें काढिला ॥ १३॥

तो काही जमीनजुमला विकतो, घरचे गुराढोरे विकतो आणि कशीबशी काहीतरी रोख रक्कम उभी करतो.

ऐसें रुण घेतलें । लोकिकीं दंभ केलें । सकळ म्हणती नांव राखिलें । वडिलांचें ॥ १४॥

अशा प्रकारे कर्ज काढून लग्ने उरकतो आणि वरून समाजात मोठेपणाचा दिखावा करतो; सगळे म्हणतात, "याने वडिलांचे नाव राखले."

ऐसें रुण उदंड जालें । रिणाइतीं वेढून घेतलें । मग प्रयाण आरंभिलें । विदेशाप्रती ॥ १५॥

अशा प्रकारे त्याच्यावर प्रचंड कर्ज होते, सावकार त्याला सर्व बाजूंनी घेरतात; मग तो कर्ज फेडण्यासाठी परदेशी कमवायला निघतो.

दोनी वरुषें बुडी मारिली । नीच सेवा अंगीकारिली । शरीरें आपदा भोगिली । आतिशयेंसीं ॥ १६॥

दोन वर्षे तो परदेशातच बुडून राहतो, हलक्या दर्जाची नोकरी-चाकरीही स्वीकारतो आणि शरीराने अतिशय हाल भोगतो.

कांहीं मेळविलें विदेशीं । जीव लागला मनुष्यांपासीं । मग पुसोनियां स्वामीसी । मुरडता जाला ॥ १७॥

परदेशात काही धन कमावले, पण मन मात्र आपल्या माणसांकडेच ओढ घेत होते; मग मालकाची रजा घेऊन तो परत फिरला.

तंव तें अत्यंत पीडावलीं । वाट पाहात बैसलीं । म्हणती दिवसगती कां लागली । काये कारणें देवा ॥ १८॥

इकडे त्याचे कुटुंब अतिशय पीडलेल्या अवस्थेत त्याची वाट पाहत बसलेले असते; ते म्हणतात, "देवा, इतका उशीर का लागतो आहे?"

आतां आम्ही काये खावें । किती उपवासीं मरावें । ऐसियाचे संगतीस देवें । कां पां घातलें आम्हांसी ॥ १९॥

ते म्हणतात, "आता आम्ही काय खाऊन जगावे, किती दिवस उपाशी राहून मरावे; देवाने आम्हांला अशा माणसाच्या संगतीत का बरे टाकले?"

ऐसें आपुलें सुख पाहाती । परी त्याचें दुःख नेणती । आणी शक्ती गेलियां अंतीं । कोणीच कामा न येती ॥ २०॥

अशा प्रकारे ते फक्त आपलेच सुख पाहतात, पण त्याला परदेशात काय दुःख भोगावे लागत आहे ते त्यांना कळत नाही; आणि शेवटी शक्ती गेल्यावर यातले कोणीच खरे उपयोगी पडत नाही.

असो ऐसी वाट पाहतां । दृष्टीं देखिला अवचिता । मुलें धावती, ताता । भागलास म्हणौनी ॥ २१॥

असो, अशी वाट पाहत असताना अचानक तो त्यांना दिसतो; मुले धावत येतात आणि म्हणतात, "बाबा, तुम्ही खूप दमला असाल."

स्त्री देखोन आनंदली । म्हणे आमुची दैन्यें फिटली । तंव येरें दिधली । गांठोडी हातीं ॥ २२॥

पत्नी त्याला पाहून आनंदित होते, म्हणते, "आता आमचे दारिद्र्य दूर झाले"; तेवढ्यात त्याने आणलेली गाठोडी तिच्या हातात दिली.

सकळांस आनंद जाला । म्हणती आमुचा वडील आला । तेणें तरी आम्हांला । आंग्या टोप्या आणिल्या ॥ २३॥

सगळ्यांना आनंद होतो, ते म्हणतात, "आमचा घरधनी आला"; आणि त्याने त्यांच्यासाठी अंगरखे, टोप्या असे कपडेही आणलेले असतात.

ऐसा आनंद च्यारी देवस । सवेंच मांडिली कुसमुस । म्हणती हें गेलियां आम्हांस । पुन्हां आपदा लागती ॥ २४॥

असा आनंद फक्त चारच दिवस टिकतो, लगेच पुन्हा कुरबुर सुरू होते; ते म्हणतात, "हे संपले की आम्हाला पुन्हा तीच आपत्ती भोगावी लागेल."

म्हणौनी आणिलें तें असावें । येणें मागुतें विदेशास जावें । आम्ही हें खाऊं न तों यावें । द्रव्य मेळऊन ॥ २५॥

म्हणून ते म्हणतात, "आणलेले हे धन तसेच शिल्लक राहावे, यानेच पुन्हा परदेशी जावे आणि आम्ही हे संपवण्याआधीच अधिक द्रव्य कमवून परत यावे."

ऐसी वासना सकळांची । अवघीं सो‍ईरीं सुखाचीं । स्त्री अत्यंत प्रीतीची । तेहि सुखाच लागली ॥ २६॥

सगळ्यांची अशीच इच्छा असते, सर्व नातलग फक्त आपल्या सुखासाठीच असलेले असतात; अत्यंत प्रेमाची पत्नीसुद्धा फक्त स्वतःच्या सुखालाच बांधलेली असते.

विदेसीं बहु दगदला । विश्रांती घ्यावया आला । स्वासहि नाहीं टाकिला । तों जाणें वोढवलें ॥ २७॥

परदेशी तो खूप दमला-झिजला होता, विश्रांती घ्यावी म्हणून घरी आला होता, पण त्याने पुरता श्वासही घेतला नाही तोच त्याला पुन्हा जायची वेळ ओढवते.

पुढें अपेक्षा जोसियांची । केली विवंचना मुहूर्ताची । वृत्ति गुंतली तयाची । जातां प्रशस्त न वटे ॥ २८॥

पुढे ज्योतिषाला बोलावून प्रयाणाचा शुभ मुहूर्त काढला जातो; पण त्याचे मन इथेच गुंतलेले असल्याने त्याला निघणे काही सुखावह वाटत नाही.

माया मात्रा सिद्ध केली । कांहीं सामग्री बांधली । लेंकुरें दृष्टीस पाहिलीं । मार्गस्त जाला ॥ २९॥

प्रवासाची तयारी झाली, थोडे सामान बांधले, मुलांकडे एकदा नजर भरून पाहिले आणि तो प्रवासाला निघाला.

स्त्रियेस अवलोकिलें । वियोगें दुःख बहुत वाटलें । प्रारब्धसूत्र तुकलें । रुणानबंधाचें ॥ ३०॥

तो पत्नीकडे पाहतो, विरहाचे अतिशय दुःख त्याला वाटते; पण प्रारब्धाचा दोरच जणू असा असतो की ऋणानुबंध तुटल्यासारखा वाटतो.

कंठ सद्गसदित जाला । न संवरेच गहिवरला । लेंकुरा आणी पित्याला । तडातोडी जाली ॥ ३१॥

त्याचा कंठ दाटून येतो, गहिवर आवरता येत नाही; मुले आणि वडील यांची अशी ताटातूट होते.

जरी रुणानुबंध असेल । तरी मागुती भेटी हो‍ईल । नाहीं तरी संगती पुरेल । येचि भेटीनें तुमची ॥ ३२॥

तो म्हणतो, "जर आपला ऋणानुबंध शिल्लक असेल तर पुन्हा भेट होईल, नाहीतर कदाचित हीच आपली शेवटची भेट ठरेल."

ऐसीं बोलोन स्वार होये । मागुता फीरफिरों पाहे । वियोगदुःख न साहे । परंतु कांहीं न चले ॥ ३३॥

असे बोलून तो प्रवासाला निघतो, वारंवार मागे वळून पाहतो; विरहाचे दुःख सहन होत नाही, पण नाईलाजाने त्याला जावेच लागते.

आपुला गांव राहिला मागें । चित्त भ्रमलें संसारौद्वेगें । दुःखवला प्रपंचसंगें । अभिमानास्तव ॥ ३४॥

त्याचे गाव मागे राहते, संसाराच्या विवंचनेने त्याचे मन भांबावलेले असते; कौटुंबिक अभिमानापायी तो प्रापंचिक ओढीने दुःखी होतो.

ते समईं माता आठवली । म्हणे म्हणे धन्य ते माउली । मजकारणें बहुत कष्टली । परी मी नेणेंचि मूर्ख ॥ ३५॥

त्या वेळी त्याला आपली आई आठवते, तो म्हणतो, "धन्य ती माऊली, माझ्यासाठी तिने किती कष्ट सोसले, पण मूर्ख असा मी ते कधी जाणलेच नाही."

आजी जरी ते असती । तरी मजला कदा न विशंभती । वियोग होतां आक्रंदती । ते पोटागि वेगळीच ॥ ३६॥

तो म्हणतो, "आज जर ती असती, तर तिने मला क्षणभरही दूर होऊ दिले नसते; तिचा विरहाने होणारा आक्रोश त्या पोटच्या मायेचाच होता, तो निराळाच असतो."

पुत्र वैभवहीन भिकारी । माता तैसाचि अंगिकारी । दगदला देखोन अंतरीं । त्याच्या दुःखें दुःखवे ॥ ३७॥

मुलगा जरी वैभवहीन, भिकारी असला तरी माता त्याला तसाच आपलासा मानते; तो दमलेला, कष्टी दिसला की तिचे अंतःकरणही त्याच्या दुःखाने दुःखी होते.

प्रपंच विचारें पाहातां । हें सकळ जोडे न जोडे माता । हें शरीर जये करितां । निर्माण जालें ॥ ३८॥

प्रपंचाचा विचार करून पाहिले तर हे सर्व वैभव, नातीगोती पुन्हा मिळूही शकतील, पण ज्या मातेने हे शरीर निर्माण केले ती माता मात्र पुन्हा मिळत नाही.

लांव तरी ते माया । काय कराविया सहश्र जाया । परी भुलोन गेलों वायां । मकरध्वजाचेनी ॥ ३९॥

तीच खरी माया आहे; हजारो बायका मिळाल्या तरी त्यांचा काय उपयोग? पण मी कामवासनेच्या मोहापायी व्यर्थ भुलून गेलो.

या येका कामाकारणें । जिवलगांसिं द्वंद घेणें । सखीं तींच पिसुणें । ऐसीं वाटतीं ॥ ४०॥

केवळ या एका कामवासनेपायी आपल्या जिवलगांशीही भांडण उकरून काढले जाते, आणि जी खरी सखी असतात तीच वैरी वाटू लागतात.

म्हणौन धन्य धन्य ते प्रपंची जन । जे मायेबापाचें भजन । करिती न करिती, मन- । निष्ठुर जिवलगांसीं ॥ ४१॥

म्हणून तेच संसारी लोक खरोखर धन्य होत, जे आईवडिलांची मनोभावे सेवा करतात आणि इतर जिवलगांविषयी मन कठोर ठेवून त्यांच्या मोहात गुंतत नाहीत.

संगती स्त्रीबाळकाची । आहे साठी जन्माची । परी मायेबापीं कैंचीं । मिळतील पुढें ॥ ४२॥

बायकोमुलांची सोबत ही फक्त याच एका जन्मापुरती असते, पण आईवडील मात्र पुढच्या जन्मी पुन्हा कुठे मिळणार?

ऐसें पूर्वीं होतें ऐकिलें । परी ते समईं नाहीं कळलें । मन हें बुडोन गेलें । रतिसुखाचा डोहीं ॥ ४३॥

हे त्याने पूर्वीच ऐकले होते, पण त्या वेळी ते त्याला उमगलेच नव्हते, कारण त्याचे मन रतिसुखाच्या डोहात पार बुडून गेले होते.

हे सखीं वाटती परी पिसुणें । मिळाली वैभवाकारणें । रितें जातां लाजिरवाणें । अत्यंत वाटे ॥ ४४॥

ही जी सर्व नाती सखी वाटतात, ती खरे तर वैभवासाठीच जोडलेली, स्वार्थी नाती आहेत; रिकाम्या हाताने परतले तर त्याला अतिशय लाजिरवाणे वाटते.

आता भलतैसें करावें । परि द्रव्य मेळऊन न्यावें । रितें जातां स्वभावें । दुःख आहे ॥ ४५॥

म्हणून तो ठरवतो, "आता वाट्टेल ते करून द्रव्य मिळवूनच घरी न्यावे; रिकाम्या हाताने जाणे स्वाभाविकच दुःखद आहे."

ऐसी वेवर्धना करी । दुःख वाटलें अंतरीं । चिंतेचिये माहापुरीं । बुडोन गेला ॥ ४६॥

अशा विवंचना करत तो मनातल्या मनात दुःखी होतो आणि चिंतेच्या महापुरातच जणू पूर्णपणे बुडून जातो.

ऐसा हा देह आपुला । असतांच पराधेन केला । ईश्वरीं कानकोंडा जाला । कुटुंबकाबाडी ॥ ४७॥

असे हे स्वतःचे शरीर असूनही त्याने ते कुटुंबाच्या कामासाठी पूर्णपणे परावलंबी करून टाकले; कुटुंबाच्या ओढाताणीत तो ईश्वराच्याही बाबतीत उदासीन, तोंड लपवणारा बनला.

या येका कामासाठीं । जन्म गेला आटाटी । वय वेचल्यां सेवटीं । येकलेंचि जावें ॥ ४८॥

याच एका उद्योगासाठी त्याचा जन्म धावपळीत निघून गेला; पण वय सरल्यावर शेवटी एकट्यालाच जावे लागणार आहे.

ऐसा मनीं प्रस्तावला । क्षण येक उदास जाला । सवेंचि प्राणी झळंबला । मायाजाळें ॥ ४९॥

असा विचार मनात येतो आणि क्षणभर तो उदास होतो, पण लगेचच तो जीव पुन्हा मायेच्या जाळ्यात अडकून जातो.

कन्यापुत्रीं आठवलीं । मनींहुनि क्षिती वाटली । म्हणे लेंकुरें अंतरलीं । माझीं मज ॥ ५०॥

त्याला आपली मुले-मुली आठवतात, मनाला वाईट वाटते; तो म्हणतो, "माझी लेकरे माझ्यापासून दुरावली."

मागील दुःख आठवलें । जें जें होतें प्राप्त जालें । मग रुदन आरंभिलें । दीर्घ स्वरें ॥ ५१॥

मागे झालेली सगळी दुःखे त्याला आठवतात, जे जे भोगावे लागले तेही आठवते; मग तो मोठ्याने रडू लागतो.

आरुण्यरुदन करितां । कोणी नाहीं बुझाविता । मग होये विचारिता । आअपुले मनीं ॥ ५२॥

रानावनात एकटाच रडत असताना त्याला समजावणारे कोणीच नसते; मग तो स्वतःच स्वतःच्या मनाशी विचार करू लागतो.

आतां कासया रडावें । प्राप्त होतें तें भोगावें । ऐसे बोलोनिया जीवें । धारिष्ट केलें ॥ ५३॥

तो स्वतःला समजावतो, "आता रडून काय उपयोग, जे प्राप्त झाले आहे ते भोगावेच लागेल"; असे म्हणत तो मनाशी धीर धरतो.

ऐसा दुःखें दगदला । मग विदेशाप्रती गेला । पुढे प्रसंग वर्तला । तो सावध ऐका ॥ ५४॥

असा दुःखाने पिचलेला तो पुन्हा परदेशी निघून गेला; पुढे जो प्रसंग घडला तो श्रोत्यांनी सावध होऊन ऐकावा.